Skip to main content

Full text of "System der Theologie, nach dem Manuskripte von Hannover (den lateinischen Text zur Seite) ins Deutsche übersetzt von Andreas Räss und Nikolaus Weis, mit einer Vorrede von Lorenz Doller"

See other formats


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2010  with  funding  from 

University  of  Toronto 


littp://www.archive.org/details/systemdertheologOOIeib 


£  c  i  b  n  U  c  n  § 

(Den  lattinifcten  Sf^'c  jui-  »geitf) 

tn^  Seutfd/e  überfeine 

»  e  n 
^rofefforen  im  birrt)()f(icl)cn  ©eminar  in  gjlainj; 

mit    einen    QSorreöe 

»  0  n 

J^rtt*  iorenj   ^otler^ 

ftjemarigem    ^rpfeffcr    tjct    Slrftt^ftif   iu    .^ei&eitfrg. 


X-i 


3Äit  Slpprobation  öeö  bocfcrcürbigen  ©cnfrölüifariatö. 

%•  "^ -^  »%-'*V'-V '^<'X.''W''%^-V^^ 'X.-'-V'-^ -»^'-S-'^  «iv.-w-w -^^-^ 

^Olainj  1820/    - 


ID 


/?;^ 


Qnoi'ies  perlculoJnm  rerum  statnm  et  torporem  aoshnua  praesenicni  , 
perversaque  consilia  considero  ,  tolies  pudet  tne  uustri  in  conspectu  pos- 
tcrilatis.  Manifeslissimum  est  in  eo  rem  esse,  ut  omnia  in  Europa  susquf; 
deque  vcriuntur;  et  tarnen  perinde  agitnr  ac  si  omnia  tuta  esscnt,  Beam- 
que  haberemnt  fidejussorem  tranqnillitatis  nostrae.  Interea  de  miniitl^ 
litigamas ,  magnorum  incuriosi.  £a  res  facit  ,  ut  propemodnm  taedcar 
praesentis  tempoiis  historiau  rogiiaie.  Usque  adeo  Germani  nostrii  acti- 
bris  sioistra  aliomm  )odicia  coafirmarans. 

i'j-    epist.  LEIBNITII    ad   J.    Lt-DOLFUM  . 
12.  äecenib.    1698,    insirta  Otio   Hj- 

ttOTcr.  p.  118  et  tcq. 


<X  B  R  A /e-j^;v 


0    '      AÜ6    31961 


\\ 


'«4592 


ÖJ  0  V  f)  e  V  i  (^  t. 


Oorigeß  3a^c  (1819)  crfc^ieti  5a^  Systeiria 
theologicum  Leibnitii  in  9^ari6 ,  ncbfl  einec 
franjoftfc^en  Ucbarfcfsung»  — •  ^ie  man  ju  icibi 
nt^cne  5)ianuffript  gcfommcn,  wixb  in  ber  nad},- 
flc^enben  ?Borerinnerung  berichtet»  — •  .^at^olicfcn 
iinb  ^voteflanten  tt)irb  eö  wo^t  nic^t  mnviUfom.' 
men  fet)u ,  enblic^  einen  7(nffd)(nf  ju  erbalte« 
iibec  bie  ©lanOenöleJre  beö  größten  ÜO^anneö,  bet 
»ieKeic^t  je  erfc^ienen* 

^(nf  bie  ^orerinnening  ber  franjofifd^en  5fud.' 
gak,  foIj]t  eine  nmftdnblidjcre  ^orrcbe  jn  ieib; 
ni^enö  (i^njlcm  ber  IBcologie/  welche  ber  gele^^rte 

rn 


n 


i^ou  iu  X)fUtfd)lanb  6cfd)lcuni9t  tvür&c,  unb  baö 
CIBevf  nocl)  mejr  Jtucrcffe  cvt^kltc ,  gutigfl  unter; 
ncbmcn  wollte.  *) 


O  25ie  SIlifgabe  beö  ©\)flcni5  bcv  X^cologie  mit 
emcv  fran3ofiffOen  Ueberfcl^ung  lrul•^e  iUCift  in  einem 
Suli'bffte  tee  ♦jorticfflid^en  ^^\irifer  3c*unial?  —  l'Arai 
de  la  Religion  et  du  Roi  —  ßngcfunbfgt.  5tud)  im 
Conservateur  ( j)cft  46,  5(ugu|t)  mvb  ÜPtl  S^xn,  F. 

2)c  Sa  5}?cnna{6  baruber  ein  fiaftigcf»  ^Qovt  ge* 
fprocI;cu  ju  Xeibnil^enö  eivigcm  ^'lad)ml)nu 


CKrtg  uub  2Bei^. 


^  0  r  e  r  t  n  n  e  r  u  n  9 

^  e  e  f  r  a  n  3  p  f  i  f  d;  c  n  j?  c  i-  a  u  ^  g  e  b  c  v  e. 


5er  '^beologie  üon  ieibni^  —  ein  ^öerf,  bas 
noc^  nie  erfc^icnen  m\b  von  bet  größten  ^ic^ti^fciu 
if^,  5)^an  wirb  ba  [eben  ^  ba^  ^i^f^*^  3^^P^  Ü}ian:t 
niemale  aufborte,  ftd)  mit  ben  ©laubenßpunftcn  ju 
befd)aftigen,  weld)e  bic  ^^atfolicfen  unb  ^rotc)tan^ 
ten  entjweien;  unb  bicfcö  93ianu[f;ipt  fann  a{$  fciit 
religiöfeö  '^eflamcnt  angefeben  werben»  5[öir  c^lam 
bcn  baiJelbe  geeignet,  ba^  gro^e  ^crf  bcr  ?öcveini^ 
gung  aller  c^riftlic^en  Kommunionen  ju  forbern^ 
^r.  (I*mert}  wn^tc ,  t^a^  bk^Q^  OJianuffript  üor; 
^anben  fet) ,  unb  unterließ  ba^er  nid)tö  ,  um  baf.' 
felbe  ju  erlangen.  Sr  füblte  n)of;l ,  üon  n?eld}em 
^ntereffe  bcffen  ^efanntmad}ung  für  bie  Katpolicfc« 
tudre»  (£r  entbecfte  enblicb,  ba^  ba$  ^anuffript, 
von  ieibnife  felbfi  gefd)rie6en ,  in  ber  ^ibliotbef 
öon  Jpannover,  n)ot>on  .Gr.  gcber  ^ibliorf;eFac 
t|^,  fid)  befiUbe.  ^n  einem  Briefe,  ben  ie^terer 
an  .^rn.  (Emern  fcbrieb  ,  unter  bem  !t5atum  beö 
19.  ^(ugufi6  1809,   benad;rid}tigte  er  ifpn,   ba^  er 

[l*J 


IV 


Ort  einem  fi)jlematlfcl;cii  ivatatoge  &cr  gattjcrt  leib; 
nifit[d}en  Äorreßpoubcir,  arbeitete;  unb  fd)irfie  i&m 
nacl)  unb  nad)  met^rcre  'J(bfcl)viftea  üou  verfd}iebeneu 
*if;ci(eu  bicfer  i^orreöponbenj,  —  untev  anbern  bie 
.^orceövonbcnj  von  3&^o  tod)für(t liefert  ^urd); 
Iaud)t  ber  0rdfin  (Sopfpia  von  ^')anno\)cu 
mit  i  c  i  b  n  i  ^ ,  nnb  jene  üon  i  e  i  b  n  i  ^  mit  bem  lanb; 
orafcn  Svnft  \Jon  ^effen-'OJ&einfelbö,  anben, 
wie  »6r.  Jeber  vermuibet ,  (je(]cnn)artige6  ^:ü 
9crid)tet  war.  X)a5  ?(nfud)en  um  bie  Scnbinuj  be6 
iÖIanuffriptcö  nad)  ^^ariö  wmbe  ben  31.  ^idiuö 
1810  (}emad)t ,  unb  ein  ^efd}(u^  ber  baniaü^en 
ütegicrung  unter  bem  X^atum  beö  17»  @cptember6 
ndmlid)en  3«M  erlaubte,  ta^  ^Tlanuffript  ju  hc! 
jic^en,  uub  biefcr  ^efct^l  warb  am  folgenben  16. 
Dctobec  »^errn  ^ebec  an^ebeutet.  (X*r  beeilte  fid> 
foglcid) ,  ^errn  (Smeri)  baüon  ju  benac^rid}ti(jeu 
turc^  einen  525rief  vom  27./  ber  alfo  beginnt:  y)^jlit 
5)  vielem  Bergungen,  mein  »^crr ,  ge^orfame  id> 
»bem  Q3efe6le,  ben  id}  geficrn  erhielt ,  '^i)mn  ba^ 
»tütanuffript  von  Icibni^  jUjufd}icFen.cc  *)     (go- 


*)  .tJnö  ?9?anuffiipt  von  Scibnilä  ift  m  .^Icfn^S'^fiP/ 
l}albgevani:eit,  mit  öielen  I^md^ftvicbcn  unb  Oxucf? 
weifungeu,  fcic  oft  fd;n^er  ju  ent3ijfcrn  finb,  weil  fci> 
Zd)\-ift  \tl)v  fc[;lt'd;t  ift ,  nnb  biarcilcn  fcl}r  fein  in 
im  D^ucfweifungen.     (rö  finb  and)  einige  leiten , 


baib  »5t»  Smcri)  baifelOe  in  bie  fpawb:  6efam,  U: 
fdjafttgtc  cu  ftd) ,  eine  mit  gru^ner  (Sorgfalt  foiiaj 
tionirtc  ^bfc^rift  iuad)en  ^u  lajjen  /  «nb  üon  biefcc 
7(b[d)nft  rour&c  biefcö  ^ßcrf  abgcbrucft»  ^ic  97o.' 
tcn ,  wcid)c  man  beigefügt  f^at,  finb  t)on  gefc^icften 
?Oidnncrn  gemacht  it>crbcn,  bif  Spv,  Smerp  cvfud)t 
*^atte,  ba$  i)J]anuffript  forgfdltig  ju  burdigc^en» 
SSlun  i^at  bic  Originale  von  ben  Briefen,  bie  man 
fo  eben  angcfufprt  f;at,  wie  and)  tcn  ^cfc{^f,  ba^ 
iÖianuffript  ju  üerfcnben.  ($3  ifl  wo^I  ju  bemerfen, 
ta^  auö  bcfonbern  Uvfad}en  bau  *3nanuffript  ber  Q5t^ 
bliot^cf  von  t^annovct  nod)  nic^t  junicfgeflellt 
n?orbcn,  fonberti  nur  eine  "JlOfcfyrift  bavon,  weld^e 
um  bie  ndmlidje  3<^if  abgefd)i(f  t  tvurbe ,  unb  beti 
Xitel  flirrt :    Systema  tlieologicum. 

QRac^j'ie^enbe  ^fuöjuge  auö  lcibni|;en6  ^oxt 
rcöponbenj  mit  feiner  X)ard)laua7t  bem  ianbgra« 
fcn  Scnft  von  »^effcn.-D^fpeinfelbö  mögen  tvof;! 
ieibni^enö  "Jtbjldjten  bei  ber  Verfertigung  bicfi5 
^erfeö ,  wie  aud}  bie  ^erocggrunbe ,  bic  bcj]"cit 
5Befanntmad}ung  verhinderten,  cntrdt^feln» 


wo  bie  ev|Tc  obere  ^cile,  iregcn  bem  Q(Itertl;unic  beö 
^apiery,  l;alb  jci-nagt  ffr. 

Saö  3Bevf  ^at  feine  Ucbevfrf)rift* 

2luf  bie  5!)ccfc  fcljvicb  man:  Systema  theologlcuni 
Leibkitii, 


vr 

» (icl)cr!i ,  bc[^  bic  p6ilofopfnfcf>cn  3*^^'f<?^  /  voo'con 
»id)  ^^"«^»^  '»>  mdnom  lef^tcn  Briefe  fprad) ,  bcn 
»(ycOcimniifcn  Öc6  (E()riflcnt()um6,  alö  wie:  bcc 
D)X)reicini9feit ,  bcr  9jU'nfd)tDcrbun9  ,  ber 
j^Suc^ariftic  imb  bcr  !J(ufcr|le^ung  ber  ^6u? 
■iy\>et  nid  t  ivibcvfircitcn.  3i<-^  begreife  bie  'ITioglic^; 
))feit  biefcr  ^inqc ;  imb  weil  föett  biefefben  geoffen? 
y)haxn  t^at,  fo  I;alte  id;  \ie  für  a>af;r.  ^f^  ^;^^^(? 
))Vor,  bcreinfl  eine  ©d^rift  gU  wer  fertigen 
)nit>er  einige  ftrittige  fünfte  jn)ifd)en  beu 
))Äat^o(iciea  uub  ^coteflanten,  unb  twenu 
:i-)bic^elbe  bcn  Q3eifaH  von  vernünftigen 
5)unb  gcmd^igten  ?Oidnnern  erfpdit,  fo  n)er; 
y)i)e  \d)  Wild)  bar  über  red)t  fe^r  freuen.  ^U 
y)U\n  man  barf  burcf)auö  nic^t  n^iffen,  ba^ 
»ber  ^erfaffer  bawon  nid}t  ju  bcr  romi; 
y)fd)Ci\  Äird)e  gebore.  Xicfe  einzige  ^(ngaOe 
:)Mnad;t  bic  bcjlcn  ^inge  ycrbdd}tig. 

»3"  ^ci»  Briefe,  ben  id)  an  J^rn.  ?(Iberti;, 
» "Profelibr  bcr  'Ideologie  ju  Uipjig,  fc^ricb,  ^abe 
>^id)  offen  ^eraußgefagt,  id)  ^alte  bafür,  bap,  wenn 
3)  man  burc^  bie  Knerfcnnung  be5  ^^rimatö  bee  ^aht 
»fteö  bcn  liebeln  unb  9}^t|;br andren  ,  tt>eld)e  bi: 
y)^\v6)e  bctaj'^en ,  jlcueru  fouute ,  fo  würbe  man 
»Unrecht  (^aben,    es  nic^t  ju  t6un» 

»^ie  meipcn  (Einwürfe,  mi:^c  man  gegen  Dtcm 


1^^    


TU 

»alö  gegen  Mc  ^Dogmen;  ^a  nun  abec  bicfe  ©ebrdu; 
:» c^e  effenr(icl)  miiibilligt  (inb ,  fo  i^oun  öie  (Ein? 
»ivürfe  auf. 

>>3»  J^iufif^t  &<?^  üDogmen  6eflc6t,  wie  mic^ 
pbeud)t,  bie  t^auptfc^wierigfeit  in  öer  *tvans5fub-' 
))  jlantiation  .  ♦  .  ♦  ^<i)  i}<\he  in  betreff  ber  wirf; 
»liefen  ©egenwart  ^eweife  gefunden ,  b'ie  au6  bec 
))'D3iat§ematif  unö  ber  £fiatur  ber  Q3ewegung  §erge; 
))nommen  finb,  unb  mic^  fc^r  befciebigen  ♦  ♦  ♦  ♦  ♦ 
»^fsbod)  ined)te  id)  wiff^n,  ob  bie  7(rt,  wie  id)  eö 
» erfldre ,  in  bcr  römifc^en  .^ird}c  angenommen  wexf 
»ben  fonnte. 

))^ie  jt^tbarc  fat^olifc^e  ^\vd)C  i^  in  aUcn 
T!)©laubenöpunften ,  bie  juc  @e(ig!eit  not^tvenbig 
»jTnb,  burd)  einen  befonbern,  i&r  verfpcoc^enen , 
»^eiftanb  beö  fpeiltgcn  ©eiftcö  untruglid). 

y>  3c^  6abe  feit  me^reien  ^(xi^xcn  fe^r  oft  barubet 
»nad)gebac^t;  allein  ic^  fonnte  noc^  fein  ^littel 
»auöfxnbig  machen.  *)  Sw.  ^oc^furfKic^e  'X>ind)i 
5)  taucht  fef;en  ,  iio,^  id)  ^od}berfe(ben  mein  ganjeö 
y>S^cxi  aufbccfe ,  unb  weil  id)  meine  (E^re  barein 
»fcfie,  aufnd)tig  jn  fepn,  fo  §offe  id) ,  ba^  biefeS 
y>  fuc  ©ie  allein  gefc^rieben  fci)n  wii'b  :     benn  ic^ 


*>  Sei'bn  !{j  entgegnet  ten  53mvurfen  btv  Srtn^grafe^, 
u^arum  er  ]id)  n;d;t  cjfcutlid;  alö  ^vUl^olicf  ci-flavte. 


riii 

)>wunfcl}c  inid)  bei  ^it^nc"  *a"  tcd)tfci'ti(]cn.  ^a^ 
»und)  ncd)  bringcnbcr  bcu^oßcu  f^at,  nüd)  fo  frei  ju 
»crfldrcn,  i|l,  weil  cß  mir  einfiel,  ba^  \)ielleid)t 
y)(^w,  ^oc^fürftlid)c  ^urd)laud}t  mir  be^Tcr 
>>alß  ^emaub  oiiö  biefer  Uiifjcw.^bcit  ^^etfen  fonntcn» 
>^X)cnn  id)  gejlcbe  3^P»f»  frcimiU^ig/  ixx^ 
y)'i dj  in  ber  romifc^cn  Äird)c  fet}n  wellte, 
»was  eß  auc^  immer  feflen  m6d)tc,  wenn 
))eö  nur  acfd)c(>en  fann  mit  einem  wafpren  ©eijießr 
7»frieben  unb  j:ner  öewiffcnörube ,  bie  i<l^  ani^t 
3)  ijenie^e ,  inbem  id}  überzeugt  bin  ,  ba^  id)  meiner 
))  (Seite  nid)t5  unterlaije ,  um  einer  fo  crwünfd)tcn 
D)  Bereinigung  tbcillpaftivj  ju  werben,  5ßenn  ic^ 
5)Wii^te,  ba^  (Sw,  J^oc^fur|tiid)e  X)urd)(aiid)t 
:>:)bie  (Sad)e  ju  «^erjen  ne^^nen  foUten,  fo  würbe  ic^ 
y)imd)  bcfiimmt  erfldren  ubec  bie  7(rt,  wie  auß  bie? 
)^fer  Ungewißheit  ju  fommen  fet),  wofür  id)  (^wr, 
))X)urd) landet  bcn  üci-binbliri)fien  ^anf  wijfeu 
D)  würbe, 

»3«>'f)  ijberfenbe  baß  Ucbrige,  woüon  ©ie  wo^l 
^MvilJen,  unb  bm  u.  f.  w, 

2iüe  biefe  7(ußjüge  fmb  nac^  einer  Qfbfdjrift  beß 
Öriginvilß,  weld}eß  in  ber  !enii3lid)en  ^ibliotbe!  »on 
»^annoücr  liegt,  unb  bem  t^rn,  iSmevp  gngefdjiclt 
werben  if?» 

3«  bent  C[ßerfc  beß  ^ervu  y.  Starf:  ^§eo; 
^«Iß  Oa^mabl,  ober  über  bie  ^^ercinigunö; 


;  :^^ 


bct  ücrfci)icbenen  Oielitjionö^Soci  ctatcn, 
(6citc  209  C^Cuö^abc  von  1817)  ü':\t  man  folfjcnbcö: 

»3cl)  tonnte  3^ncn  nod)  ein  anDercö  weit  YOid-)i 
^niijcrcö  Unbeit  auö  ncucrn  Si^ifcn  anfuhren,  bas 
))  (Sie  ned)  mc^c  bcfremben  wirb ,  weil  bei-  0ele^ct?, 
:>n'>on  bem  eö  i\i,  nid)t  nni*  ein  0clc6vtec  ber  crftcn 
)^ö3uo^'c,  fonbcrn  aud)  ]db\i  *])rote|uint  unb  ^f^iio? 
»fop^  gettjcfen  i'fü  ♦  ,  ♦  Unb  bies  ifi  fein  anbcrcr, 
))al6  ber  gro^e  leibni^»  ^a§  cu  bie  ie^rc  von 
))  ber  ^dU  ^ccifattigfcit  gegen  bcn  ©ocinianer  'aB  i  f -' 
))fowatiuö  ücrt^eibigt  unb  beriefen  hat,  ta^  \ic 
))mit  einer  gcfunben  Vernunft  jid)  fc§r  gut  »ertrage, 
))wirb  ^f^nen  Ocfannt  \emu  ^tber  ba<s  ifi  eö  nid)t 
»allein,  foubevn  in  feinen  'oon  Um  &interlaf|"enen 
))fd)riftlid)en  '^(uffdfjen,  bic  in  ber  ^ibliotbcf  ücn 
))^annot>er  aufbewahrt  werben,  tjert^cibißt  er 
))auc^  bie  lehren  ber  fat6otifd}en  Äird)e,  unb  jwac 
»gerabc  in  benjenigen  Q^unften  auf'ö  2riad)brü(f'üc^; 
))fte,  in  weld}en  bic  ^roreflanten  üon  benfelben  ah 
))ge&en,  unb  eö  ifi  ju  bebauern ,  ba^  man  bicfe 
D)nic^t  burc^  fcen  ^rucf  befannt  machte»  o: 

.^r»  (Smert)  wollte  bicfeö  wichtige  ^cxf  fcl6(l 
5um  ü^rucF  beforbern;  ber  %ob  aber  i^crfpinberte  i§n. 
^ir  wollen  einen  feiner  lieblingöwnnfdje  erfüllen  , 
inbem  wir  baö  ©  i)  fi  e  m  b  e  r  'X  6  e  o  1  o  g  i  c  v  o  n  4  e  i  b? 
ni^  begannt  mad)en»  ?OI6d)te  bod)  ber  SEunfd)  beö 
^rm  ^mert),  in  betreff  beö  Ct^ri|"tlid)en  DvcligionSr 


verein« ,  rcaltflrt  werben  !  ^od)  nicmnlö  war  cd 
not[Ml>cn^iy]er ,  ba^  \id)  ble  (SSrijlen  gcc^en  i^ie  c^e; 
mcin)'d)afrlid;en  ^clnb:  vereinigen.  —  (Bo  weit  bct 
franiojTfdje  »^erauSjjcber. 

3fn  einer  jroeiten  ^orre&e  ber  nan;lid)en  parifer 
?Cuö,3abe  wirb  nod)  cm  3^"^3"'t5  ^O"  -C^errn  von 
^urr  anjcfutn-t,  welcher  in  feinem  fiet'^enten  Xbettc 
beö  3<?"'^'^»^lö  V^^^  ivnn|"li3efv1)id}te,  SRurnbercj  1779^ 
(B*  129,  ii^"^^  Systema  theologicuin  gelegen  ^u  bat 
ben  berichtet,  m:b  termut^et,  baf|"e(be  fei)  jwijd)en 
hcn  5«&rcn  1671  unb  1680,  ober  boc^  nid}t  lange 
^ernac^,  abgefaßt  roorben» 

))^a6  ^(utoi3rap^um,cc  fd}reibt  »^err  v.  "lOiurr, 
))ftnbet  ftc^,  aber  obne  Titelblatt  unb  ^orrebe,  ju 
)) Hannover.  Spcvv  ^ofeatb  unb  ^ibliot|>efar  ^ung 
»^at  biefeö  fonberbare  ^erf,  ba^  mc^r  Tiuffeben 
)Mttac^en  würbe,  al<5  alle  übrige leibni|tfd)eJpanb,' 
^>  fd)riften ,  auf  1 59  Jolicfciten  abgefd)ricben ;  1  e i  b ; 
>nif5  vertOeibigt  in  bemfclber.  bic  fatf\oiifd}elKeligioii 
»fo  ernftbaft,  f:lbft  gegen  biejenigen  fünfte,  wor; 
>>uber  jwifd^en  ben  ^Prcteftauten  unb  ^atv^olicfen  biö; 
:)^er  am  meif^en  geflritten  wirb,  ba^ ,  wenn  leib-' 
5Mxt^en6  ^anbfc^rift  nic^t  auf  viel  taufenb  flattern 
>^gcnugfam  bemcrfbar  wäre,  man  fd}wcrlic^  i6n  für 
)•)  ben  ^erfajfer  r>-;lten  rennte.  (S5  ift  voll  cMer  Sim; 
:»plijitat,  o^ue  ^oortgcprange  unb  ^Cnimojttat ,  in-' 
:i)  fonber^Acit  aber  voll  (Sd}arfjtnn6,  a 


^^-^^^  ■%- 'V^^.'^W^*^^.  ^-^-v  ■V*.-V^%.%^^-^V.'' 


(ginfciten&e  ?Boj;cet»c 

3  u  c 

@t)ftemö    Der    S^ologic 

t>   0   II 


§,  I.     ieitmif^cnö   0ro^t\ 

X/a0  Scibnf^  einer  ber  größten  5?Zannci'  ber  (^elef)vtcn 
5ßelr  tt?ör,  {|1  nicl;t  allein  baC-'  \l\-tt)c\l  feiner  Sanbc^Ieute  ter 
.^eutfcl^en,  fonbcrn  niict)  bev  Qlufilanber.  Sie  3{fta  Orrubi«: 
torum  ton  J^eipjic;  nennen  i()n  einen  über  ba^  gemeine 
£  0  0  jl  ber  -D?  e  n  fcl;  e  n  e  r  f)  a  b  n  c  n  ©  c  i  |l.  S5er  granjofe 
S  u  g r  a  i  fi  n  e  nannte  ben  25  jafjrigen  £  e  i  b  n  i Ij  bcn  a^  u  n* 
ber  baren  (3ac(}fcn,  ber  bnrd;  bar^  ülufcrorbcntlidjc  feinet 
0^ci|Tc^  bie  anbern  in  Qv^taumn  iii^t  (CommercU  Epistoli- 

ci  Leibnitiani  T.  prodromi  (£.  138')).     Sa^  Nouveau  Dic- 

f"nnaire  Hisiorique  jablt  if)n  unter  jene  ^.n'iDileg irtc 
.^inber  ber  O^itur,  bk  2lUei>  untcrnebmen  unb  211  le* 
p^lndiid)  auf>ful)ren,  balt  ibn  für  einen  ©cicbrten, 
ber  hm  Gattung  ber  G3ele()rfamfeit  anß>\d)lo$  unb  ftd)  af§ 
ein  '^11 1 e t-'  u m f a \ic n b c c^  Genie  jcfgte ,   irelcl;c  Urj\ eiv 


XII 

falj^clcl^ifiitiifcit  ifim  and)  ^ellcv  bin*  anbcrn  bamaK'  h\ 
G'iu-opa  Icbciibcu  ©clclnrcn  cini\\umt.  X)ci-  5<lmiu]  üon 
Gi'.ijlanb  lumntc  iljn  fein  Icbcubij^ee-  ^iöin-tcvbucl; ,  tev  (jvo|le 
^gd^ivcijcv  95onnct  eine  IcbcnMi^e  Cf iic)i)Hopebic ,  bcii 
i^vpiltcn  ^M)i(ofopl)cn ,  cincö  bcr  ticfbcufnibi'lcu  (^enie;?, 
bie  je  auf  dTbeu  (^ctrcfcn  finb.  .X5ci-  ^arblnal  be 
S5auffet,  bcr  nn^f)(  nidK  ^crne  feinen  ^) öffnet  in  cinis: 
(^en  cd;ötrcn  feijen  mi\]te,  (;eftcl)t  icbod;  i)a[i  i^biefcr  bc^ 
vuOmtß  ^MHlofopb  S)eurfd)lanb  ja  G'uropa  in  eiftauncn 
feilte ,  we.qcn  bcf^  örojjen  Umfangö  unb  bcr  9}?annigfalti(^s= 
feit  feiner  5lenntni|Te.  dr  ivar,  fa^^t  er,  2:(Ko(og  m\t> 
ÖCLMiieter,  D?icru]M}»fifer  m\i)  S^cd^r-^gelebrter ,  ^olitifer 
unb  .fjiltorifer ,  unb  man  fteUte  ihn  an  bic  Q^i^t  aller 
(53e(el;rtcn  feinet  3a^»"^»nbcrt^«  (Hisi.  de  Bossuet  T.  IV* 
e.  J'JÖD. 

Sein  S^riefwed)fef  mit  Surjlen  unb  gurftinnen ,  mit 
großen  ^?errn  unb  I5amen,  ©taats^manncrn  unb  Ojelebrtcu 
aller  gcbilbeten  OKuioncn  (Jurovene»,  ja  felbfc  au(fer  bem^ 
fcfben  ,  Oat  laum  fcincö  gleid^en  ,  ben  beö  ^" ras? um 5 
cHüa  aui'gcupmmen.  Senn  er  \\\U'  md)t  nur  Giele^rtcr, 
er  war  aud)  ©elr*  unb  ^taatumann,  vp((  ?njcnfd;en!ennts' 
nln ,  eben  fo  befannt  mit  ben  ycifd^iebcncn  Sieligionen,  alö 
ter  ^olitiF  unb  ben  Staatöeinrid^tungen  mcl;rcrer  Sauber, 
bie  er  bereifet  battc. 

9?(cbr  opn  bem  großen  9??anne  ju  fagen,  \il  l)icr  bei' 
iT'rt  nid;t,  unb  weisen  feinci^  QlUgemcin  aneriannten  ©e? 
JT:d;tcC'  unb  Scrbienjlteö  uberflijpig.  Söer  33e»eifc  ihmh 
(Iiefacjten  v^cvl.ingt,  febe  fein  £i>b  in  i>ben  cjenannten  5(f(en, 
bem  >')}antbeon  bcv  X^cnt\d)en ;  bem  Sebeu  unb  ben  ^^ilbs^ 
tiiffen  groj5er  ©cutfd;en,  fein  geben  »on  Die u föi II e, 
l'ubaig,  ^u0mann>  JSailc  unb  Äaftncr  u.  f»  ir. 


Xltl 

^,  II.     'Jafo  bicfee  fein  ^33cve  ^ed;ii 
intcrc||"ant» 

ßriuec^  fc>Id)cii  groilcn  3}?anne6  23ci-f  ift  fcljcit 
für  fiel)  intevcffant;  intercj)"antei-  ba^urd; ,  bn^  eö,  fo 
I ölige  rtufi^efunbeii ,  fo  lange  bem  bavnad;  Iu)Tevncn, 
ja  ei?  t»cvlangcnben,  ^uMiium  öovcntfjalteii  nnutc,  wcU 
cljei?  ohm  3tvc:fcl  aiu^  einer  Urfad^e  gefd;af),  bic  man  gcr^ 
nc  wi'ffen  nied)te ,  unb  iroßl  am  f:d;er|Ien  au'5  ber  S*infid;t 
befclben  evratbcn  binfte ;  enblid;  l)5d)ft  intereffant 
wegen  ber  {)5d)ftcn  5Ü3id;tigfeft  i^cö  bcI;anbcU 
tcn  ©egen|1anbefv  ber  für  bte  9??enfd;I)cit  ber  fjeiligjTc 
tfl,  ober  iiod)  fci)n  foUte.  &n  füld}cö  üßerf  ift  bao  tf^eo? 
legi fd;e  ©»ftem  öon  iJeibnilj,  ivekteö  ^icr  aiU' 
bem  Sateinifd;en  Inö  X)entfd;c  uberfel^t  crfd;eint. 

§,  III.     0&fd}on  n\d)t  baö  cinjtge  bc^  t^cotoijifdicn 

^n^ar  Ijatte  b;efer  cl)riültd;c  ^M)iIofo^I)  fd^iMt  früher  über 
cjnjelne  tbei>I^'gifd;c  ober  fanonifd^e  ©cgenftanbe  gcfd^vic* 
ben ,  inbem  er  tbeilö  m  befonbern  31b{)anb{nngen ,  tl^cilö 
furjcr  in  Sdviiftcn  unb  5Sriefen  ft'd;  barubcr  geauifert  l^at. 
Xlnb  eg  fd;e(ni  I;icr  ber  red)tc  £)rt  ju  fei;n,  bay  3erftreu* 
te  5U  fammeln  unb  bcm  nun  ami  Sid;t  trctenbeu  Söerfe 
iun-5ufel2en ,  tljeil^  um  bic  2(ed;tbeit  beffelben  and)  aui? 
innern  5?Zerhna(cn  barjutl-uii;  tbeil^  ju  jcfgcn,  bajl  Die? 
iigionefad^en  \d)vn  fe()r  fvub,  unb  fortwal}rcub  burd;  t>a$ 
ganje  £eben  bit^  ju  feinem  Xobc  eine  Äerjcnf^angeicgcnbcit 
Veibnil^enii  war,  ivir  alfo  mit  ©runb  anne{)iiien  borfen, 
er  babe  fid;  mit  feinen  obcrflad)Iid;en  Äenntnijjcn  begnngt, 
fonbern  gefud;t  in  Willem  fid;  ^^^erubigung  ju  t>ei-fd;affcn. 


XTV 

fcubii'vte» 

« '^d)  hnU ,  fc()n'c&  er  aw  Z\)Q ni  ö c^  23 u v n c t ,  iibcv 
bicfe  uid^ricje  TiOtcvic  ri!cl;t  cOci'  ^^övti'c  geiumimcn ,  alö 
tiad)  Um  \d)  nicl;r  als?  jcl)nnial  baiubcv  9ebrtd;t  unb  wiebci* 
gcbacl;t,  unb  rtiifKi'bcm  nodf;  bie  S^iemungcn  nnbercr  ge^ 
V«iuft  Ont^e.  .Il'a!?  IhU  gemacht,  baf^  id)  in  9??atevicn,  bic 
üLMi  bei-  blofcn  5''ct>ad;nnu)  abfangen ,  febv  ju  S')<(\\\t  bin. 
SPilt  ben  Hici)len  meiner  £ebrfal^c  bin  icl)  enblid;  fertig  ge^ 
ivcvben ,  nad;bem  k\)  ftc  20  S^^bi'e  btnd;gebad;t  bartc. 
Si^enn  id>  babo  fcbr  jung  ju  benfen  angefangen  (im  23rie* 
fe  an  !ii3at^nage  l7i/6  in  ber  §ebrifd)cn  25iieffammlung 
^.  lOS  üeiftd^crt  er:  ta^  er  fd;on  tJor  17  3«bven  über  \^k 

Uien|'d;l!d;e  ^^'^^ibcit    Jif'^^c'i^tr    Sutber  De   sevo  arbitrio, 

Salla  gegen  35octiuö  \\\\i>  "i^k  (Sd;oIa(tifer  gclefcn ,  ja 
bcjfer  a(6  jeljt  geFannt  \)C^>0 ,  unb  bod>  \)Ci\:>t  \d)  oft  nad^ 
neuen  d'inil'clKen  an  meinen  (i5eban!en  geanbeit  unb  mtttt 
gcanbert.  OJur  eifl  nad;- 12  ^a\)xtn  ftnbe  \d)  m\d)  üctlig 
berubigt,  unb  bin  ju  2)empn|lrationen  in  foId;en  9??atcrien 
gelangt,  bic  feiner  I>emcnfIration  fabig  fc^einen. «  2In 
ben  namlid;cn  \)c\\i  eö :  w5Ii3enn  "i^k  fd;bnen  ^ntbecfungcn 
^^aefaly  in  ben  tiefftnnigen  Slßijfcnfd;aften  ber  ©ebauj« 
fen,  'i^k  er  über  "i^k  Söabrbcit  bcö  ^briftentbumö  üerfprad;, 
ein  grcpcre^'  (IJem'djt  geben  fotiten:  fo  trage  ic{;  ju  bebau^^^ 
ten ,  "i^a^  meine  glucflid;en  (Jntbecfungen  in  eben  tk\i\\ 
SBiffenfd^aften  ,  meinen  5J?ebitatictnen  über  t>k  D^eligien 
feinen  Sd;aben  tbun  tverben.  5;)enn  meine  SJiebitationen 
finb  bie  S^-ud^t  eineö  grbpern  unb  langern  gleipeö 
alö  j?r.  ^a^fal  auf  X)k  ?ebren  ber  gecffenbartcn  2;bec(o^ 
öie  gcwenbet  Hu 


XV 

§,  V.    Un&  auö  DiclicjlojTtat  gcirdfptt  (^at, 

5öcun  mir  ©itt  ncd;  ciniqc  Seit  ©cfuubf'eit  iinb  Sebcn 
fd;etift,  fai}rt  Vcibnilj  in  tiifcm  25iicfc  feit,  fo  r;offe  tcl;, 
tilg  er  mir  genug  9??u0e  unb  ^^i'^^ibe.'t  bef^  Getjteö  geben 
irirb,  boniit  id;  bic  2ßunfd;e  erfüllen  fann,  bie 
id)  fcir  meljv  aU  30  ^aljxc  getfjan  Oabc,  bcig 
9?ieinigc  juv  Svemmigf eit ,  unb  jum  Unter? 
vid;t  in  bem  iiM'd;tfgften  fünfte  bcijutragen.« 
3n  biefcm  S3riefc  erftebt  man,  ta^  er  bfe  5vird;cn'oatcr  (tu* 
birt,  unb  t^ic  neuern  2)ert[;eibiger  bi6  ju  feiner  ^eit  be^ 
nul^t  I}at.  Unb  mit  tveld;em  ^rnftc  er  in  biefem  Stubium 
i^erfubr,  au'j^ert  er  in  jwei  ^Sriefcn  an  Qlrnaub,  \vi>  er 
fagt:  i^Sn  9}üitte  meiner  i>iclen  Gefd^ifte,  glaube  kl) 
bod),  baj3  mid;  nid)t?  fo  jlarf  befd;aftigt,  aly  baö  ,  waö 
mir  über  ba^  künftige  Seben  @enM*J3f)eit  geben 
!ann,«  unb:  «3n  einer' iiad;e  üon  fold^er  2G  id)tigs 
!'cit  (um'c  bie  ber  9;eIigiLMO  nid;t  mit  aller  mogIid)e« 
(5)enauigf eit  unterfud;en  Ijti^t  i'ic  t>erratl}en. 
X:ial)cv  üerfd;affte  id)  mir  unb  Iaj5  mit  greger  Slufmerf'fams 
!eit  alle  ^d;rift|teller,  tt'eld;e  am  OiBrcjftcn  unfern  C^Uum 
bcn  angegriffen ,  unb  jene ,  weld;e  il}n  am  grunblid;ften 
t»ertbcibigt  l^aben.  ^d)  wollte  mir  hierin  niü;t  iiit  geringfre 
9?ad?lapigFc{t  t>crjuirerfen  l:)abcn.«  ^k  Ufd)amt  ber 
grogc  Wlam  fo  üicle  ^eltleute,  ja  (JJeiftlid^c,  bic  fic^  fo 
wenig  behunmern,  mit  Im  Grunben  ibref^  G3Ktubeni^  ftd; 
unb  aU  SeOrer  ^k  Sugenb  begannt  5U  mad;eu !  2)al;er  fo 
»iele  £ieifien  unb  Snt'^ffeventiften;  ja  2ltl)eiften! 

J.  VI.     ^ieö  ©tubium  fiUprte  i{>tt  jur  Offenbarung, 

5HJeber  i>aä  eine,  nod?  Hß'  anbere  war  Seibnil^.  ^1ld)t 
ba6  erjtc/  »iehveniger  Hö  le^te»    X)enn  er  war  ein  £>fs= 


ÄVL 


feuOiU-ini^'ocl;vi(l.  «^*ja5  ift  UMd)tiöei-,  fd;rcibt  er  Art 
^Mictiiu-,  Ep.  3,  1679/  alö  t^ic  atcligion?  ift  ei^  nid;t 
inu^emcin  tibftlid;  uab  aiii^encbm,  mitten  in  tem  ^Icnbe 
tiefest  Scbcny  mit  GUnritlOcit  ju  lernen,  ba^  iviv  5111-  Uw 
fr  e  r  b  I  i  d)  f  e  i  t,  unb  jwai-  511  einer  f 0 1  d;  e  n  erfdjrtjfcn  fi'nt*, 
alö  Vfir  l)offen  f onnen  ,  oter  w i e  f i c  u n ^  0.1} vi ft  u  ^ 
Ie()vet.  23eireifen,  ta\^  (Iv  ber  tiud)  fo  iM'ele  SBeiffa«^ 
ßungen  ferhnibetc  S^teffiae»  unb  Cirlbfcv  beö 
inenrd;lid)en  03cfd;Ied)te?  ift,  —  i^kf-^  ift  nad;  bem  23cweifc 
t^pin  .Dafeyn  ©otte»  unb  ber  Unftcrblicl^Feit  bei- 
Seele  bev  UM'd)tigfie  Sieivci^  aller  93cu>eifc ;  unb  id; 
fel^e  wirHid)  nid;t  ein,  umö  man  ücn  bev  ^^iftorie  unb  Öe* 
lebrfamfeit  fiir  einen  gvojiern  93ortbeil  erlangen  fann»  3a, 
bao  Stubium  beö  '^(Itertl;nmö  fd;eint  mir  faft  feinen  öhs 
bcrn  OhiBen  ju  baben,  alß>  baß  e^^  un?  in  «ctanb  felJt,  bfe 
alte  ^Ißiirbe  unferey  9ludlid)en  3"Üiinbe^i,  unb 
ivenn  id;  mid;  fo  au^^briufen  barf,  u uferet  2lbelö,  bcn 
wir  burd)  bie  ClSiebergeburt  ber  S^aufe  3efu 
(ibrifiü  5u  üevbanfen  baben,  an  bcn  Sag  ju  legen 
unb  getreu  y.\  crbalren.  —  Sap  ber  Urheber  fo  großer 
Singe  üom  ^jimmel  ijl  gcfenbet  tt?orben ,  bezeugen  bit 
a<3e  iffa gu  nge n  ,  t>k  fo  öielc  S<ibibunberte  t»or  feiner 
CiH'burt  ]nib  i>erhnibigt  nnn-ben;  t>k  ^unber,  trclc^e  feine 
junger  in  feinem  9?amen  üerrid)tet  böben;  tk  unöergleicfj? 
lid)e  i^eiligleit  feiner  iil)\-c ,  i'k  vStanbbaftigfeit  ber  9}?av#' 
ti)ver,  unb  ber  Sieg  be6  Äreujeei. «  3m  fi^nften 
Sßriefe  an  .^öuet  gicbt  er  ibm  ba^i  ^3eugnip,  ^>b<n^  er  ben 
5}auptpunft,  namlid;:  ta^  t>k  ^H-opbejeibungen  in  3efu 
erfüllt  WLH-ben  fer,en,  fd;cn  beriefen  l)abe.  Unb  vok  Fonntc 
and;,  fäl)it  er  fort,  eine  fo  beuninbeinngei"Durbige  lieber^ 
cinftimmung  taßi  ^er!  eineö  ^ufaüö  fe^n?  ^d;  febe  eä 
alö  einen  befoitbern  *18inf  ber  g5ttliri;cn  vScrfcl;ung  an. 


xvii 

ba^  bic  cf)nrt(fcl)e  Siclfj^fen,  bereu  <8itten(ef;rc  fo  r^cüig  \]i^ 
»in*  unfern  Singen  mit  \o  benMuibrung^ttnu-bigen  5)?ei'fmas 
Icn  ff!  au^ijejeic{)net  worbem«     '^m  streiten  a3n'efe  an 
<£pi3clfui^  tcluujptet  er,   brtp,  ba  ©ort  bic  5?ienfd;cii 
nie   oI)ne  eine   uuif;rc  Sicligion   l äffen  tonnte, 
unb  ce  feine  gäbe,  t>k  in  Diiuff(cl;t  auf  ik  &xünl>c  bcu 
©uiub  UHU- bigfett  bcr  cOrirtlicl;en  gl  cid;  ju  |T  eilen  waxc, 
]0  fei;  bic  9?  otfjircnb  igfeit,    \ic  anjuneOni  cn  , 
eine  nnmittetbrtre  S^'^^gc  biefer  beiben  ununi;» 
ftoplid^en  äöal^v Reiten.«    Sn  ben  Adnotationibus  51t 
2;olanb(^i  •ccbvift :    (^briftentl)um    ol^ne  C3el)eini;: 
niÜCf  t)k  wobl  t^k  3bec  ju  einem  f\ui)oIifcI;en  .Kfltcd;ie^ 
inuo  olrne  @el}einini|7e  erwecft  Ijahen  mag  (»S,  8^.  ÖBef*' 
f e  n  b  e  r g  auf  ber  .^efjrfeite )   fagt  £  e  i  b  n  i  (j :    «  bajj  bic 
cl)riftl[d;e  Sieligion  nid}te  in  fid;  entl^alten  niü(7e,  M\\t->  bei* 
vöernunft  juiüiber  ift,  tiM'rb  allgemein  jngcgeben;  ahet 
ic^  felic  nid;t  ein ,  wie  ft'e  nid;tö  entljalten  f iMtne ,  tva^ 
über  tk  Vernunft  ijt,  ober  iraö  wir  9??enfd;en  nid;r  be« 
greifen  fonnen*    A^enn  \>k  gottlid;e  9]atur,  bie  unenblid; 
ijt,  ijl  ja  felbft  notl)n>enbig  unbegreiflid;.  —  2)a  Xolan!? 
felbjT-,  unb  taf>  mit  ©vunb  jugiebt,  ba|3  unfer  ^peilanö 
Söunbcr  getl;an  ijabCf  fo  räumt  er  ein,  w^nn  bie 
golge  rid;tig  ii^,  ta^  man  in  ber  cliriftlidKu  9\eligion  ct^ 
waö  glauben  mup,  ira»  über  bic  ^iJernunft  ift*    ^cnn 
voiX^  ftnb  5ßnnber  anbei^ ,  aU  ai:irfungen ,  bk  ein  enb*: 
lid;er  ^^crftanb  auy  ben  Gjefel^en  ber  cifd;affencn  {Uatur 
nid;t  erflaren  fanu/  fo  öicl  fd;arf|umige  (J*igenfd;aften  er 
md)  l^aben  mag.  —    0^id;t!^,  fagt  er  weiter,  l;inbcrt  an« 
junebmcn,  ta^  unC^  ©ort  ^^el^rfal^e  offenbaren  ftnne , 
bie  wir  nie  begreifen  fonnen,  obfd;on  wir  fic  gewi||ermaf# 
fen  bod)  crfennen ,  unb  fic  fogar  gegen  ticn  äJorwurf  be» 
UßibcvffH'UcOe   vertl;eibigcn  fonnen,   —    Qlucl^   fann  eine 

[2j 


^al)vl)clt  f  boren  Oji'unt»  \\u\n  \\kl)t  anheben  faiin,  bocl;  m 
i?er  £)rt>nun);  tt^  J?eiI(S  t>oii  c^reilcv  ffiicOtigFcif  \c\)n ,  tvic 
m  tcr  £?itmiJii3  bei-  9?aruv  bie  5?ia|.5m*rnatel  imnicv  eine 
©acf;c  v>L>n  (^rrfiem  ^2Bcrtbe  bleiben  trirb ,  füllten  and)  bic 
^^b•.)f^fd;e^  UifadKH  f^^^n^  n"f^  unbefvinnt  bleiben.«  .t^at5 
tiefe  ©e^vlnfen  SeibniUcnö  wal^re  Cjefinmtng  Wflvcn, 
^eugnijTc  feiner  vch\v'bfen  Ueberjeucjnny^,  erlauben  Me  S?er? 
fillJer  bcr  ActorumEruditorumLipsiensiutn,  1729,  *C.36S, 

barauö  fol;:jern  ju  binfcn,  bajj  er  nfcljt  öorauefebcn  !onnte^ 
fein  5Jirief  an  2;oIanb,  unn-in  er  ibnt  biefc  ij^emerfun^en 
mittfjeiltc  /  »terbc  je  inei  ^'^ublifum  foinincn;  \\>k  it->  aiicl; 
crfl  llld  in  t>cr  (Eamnilnng  ber  di;rifien  !Xolanbö 
gefdjafu  (Eben  bie§  Ia(5t  fiel)  üim  beut  oben  citirten  ^Briefe 
on  23a^nrt)?e  fagen,  ii^o  ei-  erinnert:  "'}}ian  mnffe  nicr;t 
©ebeimniijc  crflaren,  oter  gar  \>k  Öiunbe  berfelben  an* 
^cben  irollen.  ölber  man  gebe  ^Dtx  ber  S3el)rtnptung ,  ba^ 
man  gvunblicl)  auf  aV^t  d'immufe  antunuten  fbnne,  nid;t 
3«  weit  u.  f.  u\M 

Sßeitlauftiger  bebanbclt  unfer  beutfd>e  ^bilcfopb  ^\i\t 
iÖZaterie  \\\  feinem  ©effn-ad)c  über  t^k  UebereinKimmung 
te5  ©laubenö  mit  ber  ^ernnnft,  tvorauf^  bieö  Si^enigc 
genüge:  §.23:  « 5}?id)  vrnn^crt,  bail  O.Vanner  ihmi  .^opf 
ten  Unterfd;ieb  3tv>!fd}on  bem:  iviber  unb  bem :  über  bic 
«öernunft  beftreiten,  unb  bap  25ailc  *)  mm  biefer  3abl  ifc, 


*)  ^inen  oiiii'iulf«"  Sinfiia  ^eibniftenä,  biefen  Sivn'ffrc 
für  fcie  Otff'ilböruiiij  su  benu^.n  o^fr  gar  iu  öfnMn;Kii , 
flirl't  bog  Sonccpt  8u  bem  ebfn  aii,]fr'ül)rtfn  ^riefff  naailict: 
,,Q5iU[e  üb^c  bflc,  trau  er  C^utfä  oiir  (Bunft  ber  SltIi(]ion 
tiie  iiHb  ba  fiU,  fln;U!]r:ifen;  wq  fr  bann  tauKn^  i'ctcnc 
JDinge  t)or4ubiin!ii':i  gciiethigt  ftoii  rcurbe,  baij  ©etflfire  jii 
i^rtl}r;bi3en/  unbtvrtä  brr  9if(ii]ion  foroobi/  alö  ibmfelM 


unb  i^ocl)  \\l  biefei-  llntcvrcOfet»  fcfii*  wohl  öcgviinbct. 
(Eine  51öa()ificit  Ift  über  bie  25cn]uufr,  ivenn  unfcr  Oieift 
ober  nuc()  jeber  erfcOaifenc  @eift  fie  uid;t  bcgrctfen  fanii/ 
unb  eine  fi>fd)c  ^löafn-heit  \\1  md)  meiner  !\?;einun<.3  i)\c  hz\a 
ligc  3>re! einigfeit  unb  bie  5lßunber,  ircldjc  aUeitt 
©Ptt  5ufommcn.  —  §.  27.  ^ebcrmcinn  gibt  51t,  ^a\,  bfe 
©erKimniffe  nad)  bei*  ^iscrnunft  bctrad;tct,  tribcr  aU 
len  cd^ein  fuib,  unb  nid;tii  irahrfd^einlfd^'!;.  an  ftcr)  OvV 
bcn ;  aber  ef^  ;i"t  genug ,  bap  nid;te  Ungereimtes^  in  \{)i 
uen  i|^,  unb  man  fie  nur  burd;  .Demonftrationcn  wiberle* 
gen  fann.  —  (SUiein)  cfi  ift  eine  unter  grunblüten  ülOec^ 
logen  auf'gemfid)te  ^<x^)t,  y^ay,  '^k  ©runbe  ber  ©laubanu-js 
bigfeit,  ^c.t-  2(nfc[)cn  ber  b.  '^<i:)X\^t  üor  bem  3\id)ter(luf)( 
fcer  ^^ernunft  ein  für  aUemal  recl?tfertigen  ,  bamitbic 
53crnunft  ber  £)ffenbarung  alö  einem  neuen 
Sidpte  in  ber  golge  nad^gebe  unb  berfclbcn  alle 
tbrc  5ffiabrfclöeinlid)fciten  opfere. —  §.  51.  £>ri5 
gcncp  bat  bem  (Selfuö  gescigt,  rrie  öcrnunftig  baii  ^brfs 
fientbum  fei),  unb  voarum  bcd;  "Qk  mei)Tei;  (ibi'i|rcn  o'':/\\t 
Unfcrfud;ung  glauben  mütTen  u.  f.  tr. 

Üluö  biefen  unb  anbcrn  <£tellcn  erbelTet,  ix^^  ^t'xhw'xi^ 
eine,  int  ad;tcn  ©iiuie  bce  ?öcrt^v  geoffen bavre  91c--« 
ligion  annafjm ;  in  ber  '^olo^z  rrerbcn  n?ir  fefjen ,  \xk  er  il;^ 
rc  (Sjef}eimnij]e  fcgar  au6  ber  Vernunft  öcrtl;cibigfc,  \v,'^^\n 


erfprießlid)  ffjjn  tcrfte.  Crfinc  Sinn^iirff  n'.'^n  bfe  Svc'i« 
(jion  flU  n>i;)fr(i9fn  ;  trollte  ber  ju  befctdtne  ifcibnii} 
nicbt  iibirnfbmfn/  n^etl  fr  fürcbtet? ,  feiun  ncd)  nicbr  ;u 
reiben/  uub  fo  ein  Uebfl  ju  (liftcn,  roclcbfö  iu  !)fijen  fr  ficb 
nictt  moctte  fq^mricbfln  bcrfen.  Utinam  uotaxent  rd  anta 
Retatem  sapientes  et  «cribeates.' 

[2  *! 


.\x' 


tciricfcn  unnten  fbnnc. 

^»  VJI.    ^cwafprte  ifpn  toor  &em  3nbiffcrenti6mu6. 

^bcn  fo  trcntcj  n>av  Scibnilj  ein  3nbiffercntifr  lu 
SRucfftdK  ber  i^evfd^icbncn  chvirclid;cn  Ojlaubcnf^fonfcfftoncn. 
£)af3  iviifüd)  ihm  ^Cl•  Q^on-oinf  gcmacl^t  UMiibc,  ev  Ijabe 
fvin  Swilf"  <^lff"  l)erifd)cntcn  ^\iitl)cicn  an^upaiTen  QCf 
iüd)t ,  belehrte  mid;  bac^  ^^anthcon  II.  im  Scbcu  ?cffing^> 
@.  135,  ober  cf'  bcmciFtc  juglcid?,  bap  eben  biefcv  Sefs» 
fing  ijerabc  bufi  (^cgcntbeil  gc-eigt  habe,  intern  er  bc^ 
nv'cö,  bail  Seibnitj  bei  Unterfnd^uncj  bcr  Üßahrbeit  nie 
önf  angenommene  9?ce;nungen  9\ucfjtd;t  genommen  brtbe. 
Snicin  n)ii  u'pllcn  ihn  bavuber  nM'eber  felbft  vernehmen.  3n 
bem  ^^r;efived)fcl  mit  ^ e  1 1  i  f c  n  1690  feSjt  er  yprauo ,  ba|; 
Oh'emanb  ftc^  jn  einer  ^ieligionc^partbie  halte,  ober  fie  mit 
einer  anbern  üenrted;v>Ie ,  of^ne  ta^  er  meine,  cv  tl^ue  eo 
mit  G)rnnb:  baher  mufie  jcber  einige  Unterfud;iing 
önfteüen,  fonft  ivarbe  ja  an^  ber  O^eügion  ettt^a»  ^iii': 
iul)xl\d)tt->  werben.  3m  folgcnben  *cd;reibcn  bel^au^Hcte 
er:  ta^  «eö  gcf^ hrlid;  fet),  wenn  man  fid)  n\d)t 
ouf  ben  orbcntlid;en  5Begcn  bee  S^cilt-<  befind 
be.  2)ie0  erHecfe,  bie  Slßidjtigfeit  ber  Äirdjc 
ju  3 eigen  unb  »erbinbe  ju  SBieberücveinigung 
alle  benf baren  Slnftrengungen  üorjufcbrcn. 
Höelje  benjenigen  weldje  bic  Xrennnng  na()r«'n 
unb  ebne  auf  ^ernunftgiunbe  ju  bcven,  auö  Ijalt-^^cml'^ 
gern  Gigenfinnc  i>k  ftate  2)auer  bcr  Slrcnnung  trnnfdjcn.« 
3a,  er  fagte  gerabc  ju,  bap  uid;t  allein  in  J^unbamental^ 
artdeln  ,  fenbern  aucl^  i>  bcr  g  e  v  i  n  g  f t  e  3 v  r  t  b  u  m  g  e ? 
gen  ben  ©lauben,  trenn  er  mit  ^(uftebnung  gegen 
bie  ved^tmapige  ©ewalt  (mit  i>aleftarrigfeit)  üerbunbeü 


XXI 

i'fl,  t>crbammc.«  ???an  niuije  f\-eiUd)  ftrf;  itn  tcn  Oilaurf 
bm  halten,  irel(I)ci-  uoii  ber  Äird;e  gutjjefjcifen  ift; 
mu-  erfi^bcvc  eö  eine  gvunMict;e  Unrcrfud;uug  über  bfe 
9."'?erfmafc  bcr  n'>a(n*cn  Äircl;c,  bcien  Ungelcr^vtc 
iiicl;r  faf)icj  finb.  ^cllifoii  fuibc  9\cd)t  bei  bcv  S3ti)auvii> 
tung:  «bfe  öd;tc  Siebe  03i>tteö  bbi'fc  bi'c  öoii 
&ott  ge offen bnvtcn  ai^abvbcite»  nid;t  auf  bic 
Seite  feigen;  lUid;  i'a^  Urtbcü  bcr  5\ird;c  nid>t 
x>crrtd;ten,  unb  muffe  firi)  alle  mogIid;e  .Oiubc 
jjebcn,  beu  göttlichen  Qöillcn  ju  evfennen  unb 
ibnt  nad;3uf  onimen.«  .Di'cfe  StcKcn  finbcn  ffd;  im 
21n^5uge  bev  Veip^igci-  Äritifcv  1692,  ©.  2+1,  unb  in  ber 
fcl^onen  Sdjrift  bco  Slbtsf^  ^red;tl:  gricbenebeneF)mcH 
;i\rifd;en  95 offu et,  Seibnil^  unb  ?}?Dlau,  für  bie 
Qßicben^ereinigung  bcr  Äatbolifcn  unb  ^Vfcteftnnten.  ©ulj* 
had)  1815,   e.  äl. 

©tarf'er  noct?  beireifet  ber  eitfte  53rief  «n  Sbfflev  üo» 
l69S,  bii0  unfer  ^>bifofopI)  bem  3"biffereiiti^nutf^  gar  nid;t 
gunftig  wav,  »G:^  ift  nid;t  ju  bejweifeln,  im^  eine  frei*: 
tvillige  S3ernad;Iafftg^(?!g  beffen,  wntß  jur  6iforfd;ung 
ber  üöabrl)eit  in  bem,  unu^  ju  iviifcn  norfnrenbig  ff!,  ev* 
fi-^bevt  viM'rb ,  eine  Sunbc  fei>  Unb  bao  ift,  rcc\ß>  num 
hti  eigentlid;en  ÄeBern  (haereticis  fürmalibus)  j)avt* 
nacfigfeit  nennt.  Ucbrigenö  fann  jeber  aud)  unfreiwillige, 
aber  gcfa[u-(;d;e  3rvt{)um ,  fei)  er  aud)  fonjl  mit  feinent 
^^evbied;cu  t»erbunben,  mit  ?)ied)t  fo  im  ^aunie  gebalten 
n-erbcn,  baf^  er  nid;t  ]d)Ciiie  ^  \vk  irir  einen  tjc^i  aßutb  23e# 
faKcnen  anbinbe«,  obfdjon  er  unfd;ulb!g  ijl.«  T.  IV.  Epp. 
colleci.  Korihülti ,  (g.  268.  Scljon  im  brftten  unb  cr)ten 
föiiefe  \d)\-eibt  er  an  biefen  GJelebrten,  i:a^  er  tk  ^xou^ 
ftanten  gegen  bc«  (Jinrouif  bef^  Snbifferenti^muj?  öerj! 
tl^eibigt  I;abe,  inbcm  fie  ja  bic  ilel^cr,  aber  freilid;  nur 


XXII 

bic  I^avnuicf  i(^C!i,  t^ei-bctntmcn;  ja  bi'e  .^athoficfi'n 
fe>t)en  tavUx  nad;giebigcr  ((aver)/  intern  iM'ele  f.  f.  v>or^ 
3uc;(icl)c  2^I)eoU\o,en  Icl)iren ,  \>H];  fclbft  ef)uc  (2d;iilb  »unvif* 
feuic  ^pcii^cn,  alfo  uod)  ir.cbv  un|'d}ulbivj  irrcnbe  (5(>ri|lc»t 
(h.ierelici  iiiad-riales)  füiintcii  >IU'r3eil)un(^  i()vcr  «ciiiibcn 
crl)alten  unb  fcli»;  trcvt'en,  ircnn  fie  nur  föott  über  SlUeö 
liet'ten  Cfolol'd)  thaten  unb  tlmn  wollten,  u\t^  ©ott  üon 
tbncn  ycrlangc)  *3.  'iU.  u.  'i  S.  Uel>n'.qcu&  beivjifct  fd)on 
böö  95e|Ivebert  bce>  fronen  9??nmic? ,  öic  »protcftanrcu  mit 
teil  ^atl^plid'cn  in  eine  5vird;c  311  v^ereini^en,  ta\]  cv  n[ici« 
jeu^t  wnv,  baj5  man  nur  in  einer  wahren  ilird;e  bie 
<SeIij)Feit  er  galten  tonne.  Sßie  eifrig  aber,  ivie  rcb* 
Kiel?  yon  2(nfang  er  Me?  öefd^aft  ubernonmieu  unb  geführt, 
iinb  UM'e  nur  ^'^olitif  feines.^  S')cfci->  ihn  abgehalten,  barin 
fortjufaliren ,  unb  ten  beftgefinnten  2(bt  D}ioIanue ,  mit 
tcm  er  fo  febr,  alo  mit  ^^abriciu?  barmonirte,  fortfab'' 
ven  ju  laiJcn,  b^U  unfcr  3(bt  ^h-ecbtl  ireitlanfliger,  wie 
Aud)  25auffet  im  Seben55offnetö  bargetban.  3(ud)  wir 
ererben  auf  bie\t  ^ad)c  ^nrucffonimcn.  Unb  nun  fragt  cfi 
fid;:  ju  wcld;cr  Gonfeffiy  geb&vct  Seibnilj? 
«Seine  Sd^riften  jcigen,  ta^,  er 

§.  VJII.     ^cin   (Becinianer,    fein  ^(ntitrini; 
tarier  ift» 

9110  l'^QJ-  ein  SCerf  in  (rnglanb  crrd;icn,  bcffen  QUitct 
fclbfr  tk  (cociniancr  nid;t  ant itr in itarifd;  genug 
fanb,  trieb  erJJbfflern  an,  baiyelbe  5U  roiberlegcn,  alö  t'ie 
(iufgewarmtc?cbrc  beäSlriu'ji/  waC-»  aber  nid)t  fowcbl  niit 
^>  e r n  u  n  f  t  g r ü  n b  c n ,  ale  ourd;  hk  (3 d;rift  unb  bie  alte 
£eOre  ber  .^ird;e  bewerfftelligt  werben  !cnne.  ipiebei  fd)irf'te 
er  ibm  einen  ^Man  ju  einer  31bl}anblung ,  woraus*  id)  nur 
folgenbc  Cv\l^e  öUiM;ebe,  Unter  ben  öorau^gefdpicften  -iU-io« 


xxiir 

iwen  Uh^  ^it?  ä^^eitc:  «$n?o  c6  um  bic  ©tfal,u'  ^Cl^  S^cihS 
5U  tlnin  i'i^,  brt  i'fl  bev  cigentlicOc  Sinn  bcr  (Ec^vift 
inib  bcr  *2inn  bei*  waljvha^t  huOclifd;cn  ^Viicl}e 
cl)nc  offenbare  9]orhn^enbföFcir  nfd;t  511  verlafen. «  Untir 
ben  ©al^en,  bie  burcl;  2atc  bei-  *Scln-ifr  iinb  bie  Ödiflei^nn^ 
beö  fKiIigcn  9ritertO«tttö  51t  beivcifcn  iravcn ,  ifl  bei- 
elfte:  «Die  T;.  (Scl;vifr  fd;reibt  C:in-:{lo  folite  Giften fci;aftC!i 
311,  bie  allein  bem  uniT^vcn  I)od;ftcn  ©ott  jufon:^ 
incn,  wie,  bajj  er  ewig,  Sd?5pfcr  aller  Singe  fe»  u.  f. u\ 
Unb  r;iei*  fei;  feine  9lPtf)ivenb:'gfeit,  oom  e!gentlid;en  2ömt* 
ft'nnc  ab3nge()cn ;  (2(}riftuö  fei)  d\o  anjii  beten,  irie 
bann  baf^  wai^rOaft  fotf)oI ifd;e  Slltertfjnm  ii)m 
bie  Slnberung  i\\\b  t>ie  ©ottln'i't  fd;on  t>pr  bem 
9?icanuin  jugeeignet  l;abc;  aUci^  biefc?  fbnne  üont 
I)eiligen  ©eifre  eben  fo  gefagt  unb  beivicfen  iverben ;  alfo 
folge,  ta^  (3ott  cinjig  in  bcr  (Bubftanj,  bveifac^ 
i  n  b  c  n  ^  e  r  f  0  n  e  n  f e  i;.  Epp.  T.  1  v.  Ep.  VIII.  p.  254— 
262* 

'Bdjon  fruf^cr,  nantlid;  l67l  fcl^vieb  Seibnilj  im  DU# 
men  be^^  S3aron^i  S3o  ine  bürg  eine  bcfimbere  ^d)vift  in 
^orm  eines?  ^riefcö  unter  bem  Sitcl :  Sacro  sancta  Triniias 

per   nova  inventa  Logica   defeasa.      X)er  SSrief  irarb   an 

ben  Cy^cffen  \^tt-'  ^oclnö  gerid;tct,  unb  tbut  bar,  baf^  eine 
gefunbe  2}criutnfrle(;re  bem  ©lauben  an  bie$  ©ef^eimnip 
nid}t  nur  nidn  entgegen  fei;,  fonbcrn  Diclmebr  93eivcife  an 
bie  ^'?anb  gebe,  t:}ic  (rimmV-fe  bcr  »cocinianer  fiegicid;  511 
ivibcriegen..  ^  e  f f i  n  g  bemcrfte  bei  biefer, 'Sdjvift :  »^cihf 
«iljcn  ift  bie  ^cf)re  ton  ber  .Dreiefnigfeit  ein  ©ebeimnij^ 
filier  übernaturlid)  ge offenbarten  9ieIigion,  unb 
a(y  biefeö  fd;icn  fie  bem  ^Oilofop()en  C^^a  ein  6Jef,H'imni(5 
feaier  9]atur  nad)  nid)t  ttcrtlanben  (begriffen)  ircrben 
lann  unb  nid;t  verftanbcn  werben  feil)  ungleid;  u berein? 


ftimircnbcr,  fllf^  hie  ^ecinianifcl^c  t>7?cimm9 ,  n^eldjc  tH 
Qkhänmi^^clk  tci  Selji'f  öufl^ebcn ,  unb  bod^  bie  iibcvs= 
naturfid;c  C^ffcnbrtatncj  bctTfItH'n  Uicl^r  fafneii  laffni  irellre; 
Mc  bdCv  n^ai>  fic  511  cvnarcn  vercja^c,  mir  ni>d)  nnciflai* 
Imici- mnd)c,  intern  fto  eben  bei-'))cvfi.Mi,  tk  ftc  i()ier  Oioft- 
lldyU.t  cntficibc,  unt  in  ein  Mcfci'  Ok'fcl^bpf  ücrtwiinblc, 
gngleid)  niclit  t>icl  ircniger  a(i^  eine  (^ottlid^e  Qlnbctunc} 
jngeftc^e,  fc  Olbi^ctteiei,  b.  i.  t\(  ^yercOiung  einci'  ffeincu 
imtergeDibnctcn  Gi^ttce,  neben  einem  gv6)lcrn  unb  Ifohcvn, 
yiebfge  —  gegen  biefcn  Unfinn,  unb  taf,  C;ctt  bind) 
ein  0^cfd}opf  b;e  SBclr  i^^abe  erfd;aifen  lcf\en,  eni).Hnre  fui) 
Xeibniljen^  ^UKlofipbie ,  mit  t^cxcn  ^cck  er  ]o  fcbr  im 
SßibcriVrud)  flanb ,  unb  ben  ©runb  nller  narurli;: 
d;en  unb  jeber  (le  offen  t  nrten  Sicligicn  fo  gc^ 
irflit  fau!  yernid;f  ete.«  ^\intI;fon  H.  1.  c  p.  141.  (^p 
fprid;t  t>om  (Bccinianiemufi  fcgar  äw  Seffing,  unb  bn 
rbcr  bic  ^^crfajfer  ber  ^gtunbcn  ber  3(nbaci?t  fTeUc» 
i[)n  \o  ungcfd)enet  bem  anbadjtigen  ßbriften  311  feiner  QkU 
ftci-cvf;ei)ung  unb  9]nl^ann.Ynbung  auf,  unb  ju^ar  mit  cbax 
ipiefcm  ir:ber|Vrud;ef  oUen  Unfinn  ,  ber  alle  3i  e  I  ig  i  0  n 
vcvnid;tct.  (f.  tie  wolyUyimhm  ®arnnng  gegen  t^iq'cf-' 
25ud),  ^liain^  lcl9,  unb  i^k  *3d)vift:  \^k  (2;tunbcu  ber 
Slnbad^t  ('m  äöcrf  be^^  6atanP,  l8l9). 

SlSenn  überSeffing  glaubt,  i>ay,  itibuiii  jufriebener 
uiit  benjenige«  igocinianern  ifar,  bk  Sefmn  n:d;t 
anbeteten,  fo  hat  er  nur  in  fiureit  9ied;t,  ba|5  er  einen 
Si'rtl)um  vrcnigcr,  trcnigcr  Siift'i'ff<T"f"3  ^^'  biefen  nie  bei 
ben  anbern  fanb.  I)enn  bie  öottbeit  ^e{i\  war  ibut 
c'nc  beilige  l'ebvc,  i\\\b  teffen  ^Ir.betung  eine  rffeubave  '^oU 
ge,  wie  fd;Dn  au^  S'bigem  erbellt.  X)od)  baüon  jeugeu 
uic^  nuin-ere  ^EteUcn.  3m  IV.  25riefe  an  £a  (^voje  17  6 
ibd  S'louhclt  L1t\  e»379)  b^i^t  er-:  «Süfl^  i:ie  eo^ 


XXV 

ctniancv  bctv;|fr,  fo  wuf5  man  ^eiietm,  bö|5  fi'c  ft'cl)  fein* 
tcn  ??t  u  l)  a  m  e  b  a  n  e  v  n  iiaOcrn ,  unb  obfc()on  fie  9??  u  (;  a  * 
mcb  nid;t  aB  einen  ©efiinbtcn  ©otte^  annefjmen,  fo  foU 
gen  fte  i[)m  iricl}  in  feiner  Jpanptlehve,  in  wie  weit  er  bie 
.'4>reiein!9feir  unb  57?enfc(;werbnng  i^cnrirft.  Sd;  erinnere 
tnicl)  cei'wegen  in  einer  *^d;rift  bei^  (^omeniuö  gelcfen  ju 
Ijaben,  bap  ein  2urfe,  ircld;er  einem  polnifd^en  ^oc'ma^ 
ncr  jn^jcbcrr  Initte,  fid)  i^erwunbcte,  ba^  er  fi'dj  nod;  nid;t 
babc  bc\i{)mi:m  Infcn.  *)     ^aljx  ift  e^,   ba^  \ic  3efu 


*)  Ratten  rcir  bimt)e  nictt  mel!)r  Ucfacbc  un3  au  »erttjunbern, 
fl[ä  biffec  3:urfe ,  t)n§  unfcr  Sreibarger  UnioerfalgefcMcbts 
fctirfibcr  ü.  Spotte cf  tiefe  Operation  nod)  nicfct  an  fid)  l)at 
Dornebnien  (öffm/  ta  5}»u(,'>ameb  tkftm  ^Pr.bilfcinbf  bec 
©ottgefonbtf  £f()rer  bec  einaio  reabren  SHcIis 
ßion  ift  ;  fo'3'ici)  bog  (El)riftfnt{)um  fie  nid)t  fi'i;n  fciinte. 
JDenn  fo  fcfcrfibt  er  in  feinfc  nllgemcinen  ©efcfeictt?/  grci^ 
fcurg  iSi'^,  '3.  2*^8:  ,/ICarura  redre  STiObumeb  ju  ycr^ 
fi(t>teii  obtT  3U  l)OiTfn  ?  SBcn  ©ott  jum  2BtvfifUöe  einer 
n)fltuinff()renben  SSerdnbcrunß  erfc^ren ,  tut  fann  nictt 
Di'rdcfctlid)  frtv;i ,  unb  eö  mag  bt'jnjeifclt  «erben  /  ob  ein 
55offroict)t  je  eine  rocitreictenbe  bfeibenbe  iDerdnberunfj  bcr* 
»orgebracfct  Ijabi.^'  (^(fo/  bo  ber  5}(Ul}amebiöniu6  fcton 
fo  lütiiie,  fo  n?eit  rfid)t/  ift  eö  jireifen^üft/  ba^  hin  @tifs 
ter  ein  ^eferoictt  reor!)  „Qö?eaen  eineö  S!JJenfct>en  ^unte 
fflnn  bic  'Bdt  nid)t  bnuernb  bü§en  (offo  ift  (al^d),  nai 
^öuluö  an  bic  ^ciwa  35.  i«  fagt/  ö(fo  bie  (Erbfünbe  eine 
§übe(?);  aber  bie  Srfir.biinö  eimä  ©enieg,  eineä  05 e. 
öeiftcrten  ^d'ixmvixte  (rcic  bie  U5  TAal)otaetl)  bie« 
nen  i!}r  jum  bK'ib^iben  Ofnnnn."  (Sllfo  n^eo  mit  jebem 
S5fftri'bct;/  bii  Surffn  aU  C[;riftcn  au  raadjen,  roelcfeeö 
toct)  £eibniß  im  2»3tfn  ^liefe,  i.  55./  üon  Äortboft 
ttaiifcbt/  inbem  er  tofTr/  boü  baö  burd}  bic  SeTte  tWa« 
tumebö  anfiortf  t:eib»ntl)um  ein  2d)ritt  au  lim  oiel 


XXVI 


eine  cffcntl:df)f  'i'^evcl^runci  tf^eiK^e« ,  ivclcl;e  il)m  bic  Wiu 
j^amcbcincr  i^eiftigen:  ahcx  ce<  |'c(;cinf,  bicfc  (;nb  ()icvln  ccn* 
fcqucnter,  a\t^  bi'c  (^ociniiinci-.    .■Tcnn  »rcju  ein  blofc^  Ge* 


erbflbncrn  Cfrirtcnibume  fridrni  tvi'rbf  >  »fiin  fö  ofs 
hcrifi  ofrfiinbiiTt  tturbf  )  ,/?Oiühonifb  nat  ^o  ^obrc 
oft.  3t'ßt  V'frnafim  er  bcn  beb  cm  5Kuf  —  trot  mif  clö 
©cttßffnnbtcr  frörcr  bec  fiiuifl  »rabrpn  SRfli« 
flion.  £*fr  PfrmrfTfnf  Ql^i'trüofr !  olfo  ruft  fromnuc 
Uiitrilli'.  !Cfnnpd>  ift  ?0?nl)omfb(< /mupflfhrc :  Gf"  ift 
nur  ein  ©ott^  lic  iM'iIioftf,  bic  frlnü-iMiftf  2BalKl)i'it  '^Mi 
ober  jibcö  f1lltlIlUl•rvic^fct<  3ub'.nfinb  i'ibfr  «ooo,  j^^f3 
(J(>ri|lfr.fir.b  tri  6ou  ^«[^re  oor  ihm  funr.te)  unb  nucb  bcc 
iinlaurfre  3ut'<H}  •  (ald  bo*/  ober  nur,  unlaura  /  nirt^t 
Ii'i9fnbi'.ft  •)  55?nbonifb  ift  fein  (JJropbet,  möd'te  ert» 
ircbec  n(ö  üBfric^tiflc  ^dbntmd)unQ  unb  (gcbrearmerr i  / 
cbet  flid  beiffanifr  SBetrua/  um  bie  ^auptlebie  n>irf» 
famcr  einjufctärfen  ((}üt  ta^  «co()(  fciefe  ^aupttebce  notbiii? 
itt  5öftr>in  böäu  o*'fiQnet/  entbecft  nicfct  fd;äb(icb?) 
ober  enblicb  burcb  eine  freiere  ZXüWin^  brö  SBorte»  <Pro= 
pbi't  entfcbulbig t,  ober  (gor!)  Qebillifit  rirtrn, 
n'enn  er  nicbt  biitd>  feine  -^trenöe  in  Sürtfet}un(] ,  Jjurcb 
feine  Jparte  in  '?il)üiirtun(>  feiner  sjJrcpbftrnn^mte  (unb 
iKüt  in  brr  e  n  ti  e  r  n  ^Bc'^eutung.  Denn  er  beste  bie 
freiere  ber  neuern  'Proteftanten  unb  be§  «ervi  pecori» 
ber  fatbolircjj  (icb  ri'niunbm  5^acbfoIaer  nocb  nicbt  gefeben/ 
nodb  nicbf  gebort)  fofcbe  O^acbficbt  iiernjiift  batte."  Sllfo 
für::  ber  05 e trüget  SKöbomeb  irdre  au  entfctulbi« 
gen/  ?a  au  biUigen/  Riebt  ober  ber  mit  brm  ^(tn^rrt 
iu  ber  5:ini;ü!;-nte  friner  unmittelbaren  Drfenbatniig 
Cbiffe  gßb  er  nc4)  SingeHanfcniB  Slottecfö  üor)  brcbenb 
fobcrnbc  unb  bcnn  ireingenbe  unb  bintpergiefenbe 
Sriegi-r;  tvofür  er  ibn  fcibft  ©,  C73  u.  275  cngifbt?  bod> 
nein 4  i!f,(fcbcm  er  feinen  53;fil)omeb  //mit  gerecbter  (?nt, 
rüflung  cuf  feir.tr  bliittcflecfteu  5£a(;n,  reo  aüe  ^Jlenfcteni 


XXVII 


fd)6vH  önt^crcn  ?  ^dhft  eine  öitcl)  ncd)  fo  grof^e  ?PcrtM'r# 
bung  bcp  (2^d;i'pfc;i'  mit  tcm  Oü'jcOcpfc ,  iiui^  tcn  Gultuä 
»ii(l?t  anbcin.  —     Q(bcr  tcöircgeu  uuip  mnn  t»ic  23creinis 


rfittf  mir  Si'ißen  flf treten  n?urtc(7,  »frfefgt  Hne,  fo  nic^ 
nni  büd)  mn  Q3ttra(tfunQfn  Mc  «gtronqe  bfö  Urttjrifö  miU 
t.rn :  öic  5)Jcgfi(tff it  bor  ©»'fbftrdufitmig  ,  unb  bie  (jift^ 
flrti<i?  Sinwirfuiio  ber  ^crrfclM^'t  (ircl)(  fin  @d)rfibfc!)Irr/ 
ftctt  i)irc,"cv''u(bf)  auf  böS  tneniUlicttc  ö^imutl).''  Saufctet 
iiäi  ü'oc:  ein  ©ottflefanbtec  £el)rer  ber  ei  11519 
watrcn  Svfiigion  fo  fiUfcDlid),  bfl§  er  fluct)  fltle  Sö?cn= 
fcbenri'chte  mit  Si;§'n  trct.n  su  bürfen  [\i)  übfrflfuget,  imb 
l)at  flud)  (ifi  einem  folcben  ©otteölieblinii  baö  ®ift  bcc 
S^ntii^Äu&jt  ober  .f^»rrfcfci.ft  fo  viel  Ckrocft  ^  tat  er  eä 
nid)t  öfrid)  surucfilo^in ,  ober  burd)  ©egentti-ttel  biffen 
Ärflft  fct'tv^d'en  ,  ja  tifrfieren  ttr.iiti-.  SDorum  i)aüe  bied 
©irt  feine  Sffirfutii]  bei  tem,  tvildjftti  ber  (Satcn  bie  Sdei« 
4)e  ber  2BeIt  seigre,  unb  fie  ibra  ü'de  au  fct'Ojfen  »erfprod)? 
2/b.T  nid-t  nur  baä  pffentlid)?  2eben  5Ka()0«tiebö  finbet 
an  Spotte cf  einen  Si.tr(tu(b''air,  fop.bern  ciucb  fein  «Pri« 
»atffbeii.  ©  278  ()ei(t  e« :  /, 'Kenn  mir  feine  Unentl^nlts 
fflinfeit  im  <piinrfe  ber  £icbe  (1)^/  eine  Äa'in'nfeitr  fonber« 
bar  SU  unfern  Seiten  ,  »»0  felbß  oon  einem  Ibeofooen  fie 
fl{5  erfaubt  onflCfleben  tf irb ;  frfiiiq?  nid?t  nnq)  'Pfluluö, 
1.  Äor-  VI.  y.,  unb  bp*  itMrb  (le  ncd)  burd)  Slima  unb 
€^itte  entfctHibiöt)  öu^n.()mfn^  fo  n?ar  ti  unfcijiilbig,  er^ 
bfluenb/  tflbelfo^.''  ^l\ü  nc.t  ti  ta^elloä,  bü§  er,  um 
feineni  SBeibe  feine  Äranfbeit  ju  iierbergen^  \\)t  voricg , 
bie  §rfcl)finun!icn  ^ai^riefg  Ourjten  ihn  iu  55cben;  \\\  fcj« 
ne  Untreue  ge-KH  feine  ©eiber,  ifr  S^fbrud)  cuferbaulid)» 
ober  bod)  it>ol)I ,  bü§  er  fie  priiodt.' ,  unb  bie  QeU6iid)e 
Qüiub-A^  baiii  becn:>er,en  ben  2)Jänr.frn  öcb/  »t»e:(  ftiii 
SSeifpiel  'iir.urren  erittecft  tatte?  3ft  ^:f{renöetei  unf^uU 
big,  tcteüoßr  erbnuert?  fib  ^fiile  im  5lrtial  9};at)Cs 
twcb^   tfo  tne«  ncct'  a:;bre  Cirbay(id;fiih'n  tiefer  >lrt  «n« 


xxvni 


ucii ,  iipcl)  bic  33crfd;lC^c^f^eit  bcr  brei  ^^crfe^cn,    uub  bct 
jwci  aoivfungcn  Cproduciions)  u^e(cl;e  bic  fj,  (Sdjrift  \u\6 


ircfFni  lrir^/  tric  bfn  Wriic^t-finoib  fi-tnc?  i?ffrftä'-ß  u  f.  w. 
Unb  irie  fann  nun  Siorteff  i'cn  D?fl()omfb,  wflcbrc 
SBidirf'bfrd  tilaubt,  unb  frine  ©^e^I•u(^)o  ja  5?furf(^nnbe 
obfnbrfin  olö  il)m  Don  Oott  b^fonbcrö  rrloiibt  üot; 
gab,  (a(\(n  <5.  437:  fr  Übe  fnne  Jfhr?  «uf  fine  fft)r  ne» 
fd)icfte  SEi'iiV  (geibniß  fa(\t  l-  c.  er  bobi-  cft  unflC: 
fcbicft  orniifi  fnn.'  53orfd)rirtpii  mit  t>(V  nflti5i-Ii£ti'n  SKe« 
lifjion  ütrbunbi'n)  mit  bfm  ©[aubm  ber  ^ubtn  unb  dliri« 
(It'n  in  ^crbinbun.i  Ofüßt  (alfo  n>ibrrfpi'fd)cnbc  iCingi  üiTj 
finiflt?),  ia  olö  bii'  5l  r  0  n  e  bcrü-lbcn  borfieftfUt,  bfc 
5nl)flU  bflöon  (ft^-.  „Siiif  rivifie  Sldinion  ift  eß ,  rcclcfce 
©Ott  in  mft)rfrfn  ouffinaiibfr  folflcnben  DfFfnbflrunneii , 
ober  immrc  ttoUftdnbiat'r  unb  »ollilönbigcc  nacb  bcm  jifi» 
fifnbin  55fbürfniffe  ober  ber  (\\-^^(xn  Smpfdnßlicbfeit  bur(t) 
feine  ^'u^ertraMtf n  unb  ©efonbten,  aumni  bur*  ^ 
^^ropteien  von  bffonbcrö  (irablenber  S^en\id;)Un  ner» 
fünbigt  bot,  n^mficb:  SJtom  ,  9Rocb,  "Hbra^am f  SKofeö, 
Q,l}xi\ivi  unb  SKobomfb  /  üon  nji'Ictfn'jeber  bie  \y>ül):(n , 
bocfc  nur  biö  «ur  (5rfd)cinun3  bfö  örcit-rn  t)lfl5)fül9frö, 
«icm'ioenbfn  50?ittfl  bcg  .fjcilö  gftricfi'n ;  SWabornfb  ober, 
bc(Ten  2(nfiinft  ebriiTuö  porgefagt  (reo  bccb?),  bfc  21Ilers 
größte,  unb  feiner  nubr  tiM'rb  i^ra  feigen.''  SBenn  Silots 
tecf  üfrficf)ert,  bie^  flel)f  im  Äcrnn,  fo  bcmerft  ein  gtünbs 
lidjec  ec(cl)rter  unb  J;ißorifcr ,  bieg  U\)  tfl(i':J> ,  üif(mti)c 
ftebe  in  bin  labten  sguren:  einft  trctbe  nod)  SJiobbi  fcm^ 
nieii/  trelcter  bie  Oiienfcfeen  iur  reinni  ^rfeniitnig  ©ottiö 
ru(iren  jvetbe.  £äcterlict)  i|l  (S ,  trenn  unfer  .^iftorifer 
»ec|i{{)crt/  S3ifl()omt'b  bo'^e  nicfct  nur  "Qlt  Sinl-eit  ©ottrö, 
fonbern  cucb  ü'inc  öeiOigfeit  mit  p!)i(of»pl)irct)ec 
©trengc  bennefcn.  !Die  Äantifcte  <pi)!lüfDpI)ie  fii.u 
iö<  fecß  r.ictt  fiiitpfil  bic  €.ri;ltnj  ©otteö  bctviefen  itnctn 


fn  ©Ott  Uhxt ,    obne  0)ptt  fclbft  ju  üci'tJielfartfgen.  • - 

9}?an  muß  fehr  sjcnrc^en  unb  rtu!?fd;trcifenb  fenii ,  uvnn 
man  tue  Stellen  te^  5llfcranf' ,  irelc()e  mit  5}evef)vung  öcn 
Sefu^  Cihnfnii?  vcbcn ,  alr-  iinterfcl^ot^en  üoigibt,  wie  jene 
teil  ^liniuei,  3:acituy  unb  ©ucton  ten  ben  ^hriV 
fen*).    9??ii-  |*d;emt,    bap  ba»  (Soncil  öon  9licaa  buicf) 


fcnnf ,  unb  roie  trare  ber  orlt-tttale  "J^icbtec  unb  5?rif(j?r  i 
unb  mit  oft  i5  big  17  SBeibcrn  unb  mffirei-fn  5?i'b^tt)tibern 
umafbfnf  '-i^cbirarttifr  jur  pl)ilofop()ifd>en  (Strenge  gefom- 
men?  tJocb  genug  »ora  2obe  5!)?a()oitiebfi,  trclcbeö  öuö 
bif  fo  gfpriefftivn  Slnbncbtötlunbett  anRjmmten ,  nbec  bars 
iibrr  nacb  S5crbi-'nft  in  ber  f*on  citirren  @(irir't  gt'gfn  (Te 
<^eite  96  5ur^d)tgcroi efen  mürben.  Uebrigenö  reiberlent  fict) 
baö  SHottPcf 'fd)e  ?ol)  5}Ia()omfbö  »on  fclbft,  unb  f«n« 
it)m  nur  sur  ^cbflnbe  gi'rfi(1)en.  Düd)  foüte  er  bie  iffiortr: 
//Sr  orrnabm  ben  t)o^ern  91  uf  —  biö  „einjig 
trabren  9?iIJgion"  ni(tt  afö  fein,  fcnbern  o(ö  5}?a; 
()oraebö  Urt{)ril  bingeff^t  baben ,  fo  barf  \d)  i()n  fcfilicb 
nicfct  2ur  ^ef4)neibun3  perbömmen/  (ibcr  einer  großen  Un^ 
befonncnbrit  mit  SKectt  ßnflagen ,  ta  obi»ie  gteüe  ibn  bei 
Sielen  jum  5)?öl)umcbancr  machen  fann  unb  fct)on  ge* 
macbt  bot- 
"y  £eiönio  mög  bier  \i'\i  ©feile  im  Slugc  gel)abt  l)fibfn, 
ivelcfce  Slbuf feba  in  feinen  Annalibus  Muslemicis,  bie 
3?eiöfe  17^9  biTöu^gab ,  anftibrt,  «nb  bie,  jii  einan 
cljriftlictcn  itonige  entflobenen  Sln^üngrc  ^^iflbontebä  gc; 
braucbren  ,  ü\i  man  i()re  Sluelieferung  oerlangte  /  um  für 
Gbriften  geb^iiten  su  werben.  //Sbtiftuö  fen  im  Socon  bnö 
äBoct  ©Dtt-jö/  roeicteö  er  in  War.a  gelegt  (;abe."  SSJoM 
«U(J>  b!£  i9te  <gure  iüJiarla/  mo  bie  SJerfünbigung  Tl<k. 
rid ,  über  mit  fob^ibarttn  Bufd^en,  eradbU  trieb:  bag  ixt 
fll6  eine  3""9fro"  empfangen  uiib  gibobren  bobe  /  i&r 
@ol)n  flkr  ein  Seichen  bfc  ^Hmactt  ®ofteö  unb  ftiner  be^ 


XXX 


feine  ^n(fd;cibunj3Cit  juu'  eine  in  bei'  ,^ivrl)c  \d)o\\ 
I;cn'fcl)cnbc  Seigre  f c ft g c fc t? t.  CrsS  i)l  wahv ,  baij 
man  (Stellen  Älterer  9?ater  finbet,  bevcn  2hu^biucfe  nid;t 
gan^  rfcl^tig  waxcn ,  allein  bicj?  (^cfd^vif) ,  ivcil  nion  bte  9;cs 
benc-avten  nod;  nicl;t  bcftimnit,  unb  oft  nic(>t  UH'^tjl  i'^erfian* 

fccn  I^ötte. 'X:>k  Urheber  bcr  «Scftc  bev  Sinti;*  Xri* 

nitaricr  Inibcn  unfere  iKeligion,  ftntt  ju  reiniqen ,  bei* 
tiabe  t>ertilgt.  —  Co  ift  ein  @Iutf ,  ba|l  bic  3:uvfcn  ben 
SRatl)  OUuferifv  cinfö  pfaljifd^cn  ^^rcbigcixi ,  bcr  eine 
^Serbinbung  jUM'fcOen  il)nen  unb  ben  QIntI«  trinitarien  flif* 
ten  ivolltc ,    n:d)t  benufjtcn. «  *  ) 

Qlllcin  nnuben  ivcfil  felb)!  "ak  !turfcn  mit  W\tn  ?eutcn 
in  >8erbinbung  treten  wetten,  ^a.  Seibnilj  in  bicfem  nam^ 
Iid;en  SSriefe  fic  bcfd;ulbigt,  •»•»'i^Ci^  fie  iljrc  -^uf^nOeit  in  ber 
^t\)xt  nod)  ivcitcr  treiben,  o\v>  bic  5}Zuf)amebrtner ,  inbem 
ftc  nid;t  jufiiebcn  \>Ci^  ©el)eimni|l  (ber  2)rcieinigfeit)  ju 
bcftreitcn ,  unb  bic  |tarf|len  95cit»eieftellcn  ^n  oerod;tcn, 
and)  bcr  naturl;d;>cn  ^fjeologte  fd;aben.  ."J^cnn  ftc  fpred^cn 
©ort  bic  vBprl)crfcf)ung  jufi^Uiger  Dinge  ab,  befämpfen  bie 
Unfcerblid^fcit  ber  mcnfd;lid;cn  ©eele,  unb  öu^  SBegierbc 
fid)  red;t  weit  t»on  ben  Sd;olaftifern  ju  entfernen,   flurjcn 


fonbern  ©nobc  frt)  fik  5lttf  /  \i\«  öii  fofnc  octttiitc  ^iaiu 
ftat  chuibcn  reürbfn.  So  nnbe  id>  t-ö  in  bfc  frnnicfiicbi'n 
Ucbfrfcßang  t;^s  2!lcoriiii  »on  !Du  SKm'r,  ?imftfrbam,  VE. 
37,  I.  55.  10.  273.  go^an  fefte  out)  fy.  Sc  S&rificp& 
@ct)lofferö  SBeltgcfcb.  II.  03-  J.  1^.  @.  221. 
*^  3)a  jii}t  iiT  ©ociiiicni^niuö  fo  ilarf  um  ficb  gegriffen  bot/ 
bQ§  fö  rccl)l  »ifle  91euftfr  geben  fonnte;  ftnberbnr  renin 
fo,  rcif  in  ber  gfnnnntcr.  flllgimeintn  SSeffgcicticbte  Slot^ 
tccfö  Qflfbrt  »iib^  fo  mocbte  Seibni^end  ^mnl\xni 
tcn  c()riruid>cn  (^urjlrn  ni<bt  gleicbflultig  \i^n. 


fie  flttec^  itm,  uniö  bfe  S'heologic  ©vof5eJ?  unb  Gn-f^rtbe* 
iteö  OvU,  iinb  befc(;vanfen  foy3iiv  bi'c  OJotrf^eit.  —  i!(ud> 
i)t  eß>  eine  abivcid;cnbe  l?cfn-e ,  git  fagen :  man  fbnne  ofjnc 
Scnntnip  ©otre.^  heilig  leben,  u  icibnife  gibt  311  Ijalt  c5 
abex  für  binOiT  fd;\rci-  uiib  t)kl)\i  feiten,  aber  in  öutTevor* 
bcntlid;en  Umftanben  nid;t  unmöglich,  bap  i'm  5(ti;)ci|c 
ntcvalifd;  gut  lebe ;  aber  ^"^rbniniigfeit  bringe  leidet  u»& 
Sag  taglid)  ba5U ,  unb  er  fd;licßt:  «@o  fdKi"cn  hk  (So? 
cinianer  \o\vohl  tk  naturlidje  alö  gecffenbarte  3ieligic>n  in 
ber  $tf)eorie  unb  ^raviy  I)erabäun.nu-bigen ,  unb  i^r  einen 
guten  il^eil  if)ver  © d)  b  n  fK  i t  e  n  ju  rauben. «  d'ben  bte^ 
!Iagt  £  e  i  b  n  i  ^  in  einem  ber  ^\-kfc  an  i^cn  Sanbgra? 
icn  ocn  .^peffen^OifjeinfcIfci^  t>on  ben  Söl;««  16S3  unb 
1681,  bie  S3bf?mcv  im  SJJagajin  für  ta^  Ätrd;enrcdn 
l)erauegegcben  hat.  «3'i;  l)eifc  bic  öefi'nnungen  ber  <2e* 
cinianer  nid)t  gut,  unb  finbe  fefir  fenberbar,  ta^  fie  3c* 
fu^  (Sbrijtuö  gbtt(id)C  Cöre  erzeigen,  ba  fte  itjn  bod>  nur 
für  einen  puren  5?ienfd;cn  galten ;  i>a  im  ©egentbeil  t^k 
fatbplifdjc  Äird}e  nur  bic  ^bc^ftc  ©ottI)eit  anbetit 
Calfo  feine  3(bgbrtcr  fmb).  2[ud)  baben  bie  igocinianer 
fcbr  ubelgegrunbcte  ■J}?einungen  Don^ott  unb  ber  (ceele. — 
3bre  Q3orftel(ung  ihmi  C3ott  ift  febr  niebrig.  Sa  eö  fd;einf, 
ba^  fie  il)m  bic  ^^rfeining ,  aU  ber  ^vciljilt  entgegen  gc:? 
fdjt,  abfpred)cn.  .X)ie  ©eele  niupte  nad>  3^ncn  naturl!== 
cl;er  'ißeife  mit  bem  ^brpcr  fterben,  aber  bic  ©nabe  ev- 
balt  fte.«  Unb  in  einem  S3riefe  an  5Irnalb  Hagt  er, 
ba^  ber  <£ociniani^mu!3,  ber  ^id)  bod)  bem  Wli\^ 
bamcbaniiimuo  unb  O^aturali^muC'  mebr ,  a(u 
fon|l  was?,  nabcrc,  ftd)  fc^on  flarf  genug  fuble,  fein 
5?aupt  in  ^ngfanb ,  ja  im  .^per3en  Seutfd;Ianbi''  ju  eri^c^ 
ben,  Unb  b\c{c  ©cftirer  feigen  eo ,  wie  bic  greunbc 
biefc^  S^aturflliömu^,    voibcx  wclct^e  xoix  unfre 


XSLxa 

21  n g V t  ffe  r Id) t i u  ni u \\i n. w    SlBic  üiVI  nc)t(;igef  i]i  tita 
fe^  3U  unfrcr  ^^it ! 

Xxif,  aber  Scibnif^  i\ld)t  Ulm  5(ufrufc  jum  ^Jrngriff 
jtcbcii  blieb,  fa(H'"  »V'ir  fd;on  oben  jii  2lnfang  bi'efc?  §* 
llnö  oft  Um  er  auf  bicfe  ^Sacl^e  jurucf»  3"  bei*  Sibilant* 
lung  über  bie  Uebcvcinftfmniung  bc^  G)Iauben6  mit  bei" 
SSciiumft  bei'ilt  eö  §.22:  «GJcuMjJe  i^cI;nftficUci-  gaben  jii 
Icid)t  ju ,  t>aö  bie  bcilige  .Dreieinigfeit  fcem  ©luntfaJi  wlf 
bcif^vec^f/  UH'Uter  fcftfel^t,  bap  wenn  j\rei  Singe  elnä 
mit  einem  dritten  fi'nb ,  fte  and;  unter  fi'd)  eint^  fc>)n.  211^ 
lein  n:enn  trir  fagen:  ber  vBater  ifl  &ott ,  ber  ^oI)n  i|t 
(53ptt,  bcr  l).  ©eift  i|t  ©iHt,  unb  bod;  ift  nur  ein  ©Ott,  fo 
f  evftcbcn  tvir  im  leisten  Sa^e  b  i  e  g  b  1 1 1  i d;  e  ©  u  b  f  t  a  n  5 , 
in  tcn  üinberigeu  eine  g[>ttlid;c  ^erfoii.  u  —  3n  einem 
«Briefe  an  25ai'nagc  (bei  gcber  »S.82)  fagt  er:  n'iS}lan 
lann  mit  3uücrftd;t  fagen,  ba^  c§<  brei  relative  SKealitiiten 
in  einer  cinjigcn  abfc^Iuten  Subftanj  gebe.«  9}?an  öcrglei* 
d;e  ben  IX.  a3r.  an  Xbfficr  I.  c  @»  26'i* 

§.  51.  S?on  ber  Uebereinftimmung  {nd^t  Seibni^  abevf 
mal  bie  angefod}tncn  ©cbeimnijfen  ju  fc^uBen ,  unb  fagt: 
»» 3?ian  muß  nid;t  immer  t^oUftanbige  S3egri|fe  »erlangen , 
Will  felbft  a5efd;affenl)eite  für  bie  (Sinne,  wie  aßarme,  ^\d)t 
u.  b.  gl.  fold;e  a5egriffe  n!d)t  geben  !bnnen.  Sie  ©el;cims 
niiJe  ftnb  einer  G'rflarung  fäb'g ,  aber  feiner  i^ollfommnen. 
(i$  ijt  genug,  t^ai^  trir  einen  analcgifd;en  33egriff  babcu 
baben.  —  Söenn  wix  t>on  ber  ^Bereinigung  bcä 
^ßorte  ©Pttee  mit  ber  menfc^lid^en  D^iatur  reben, 
fo  muijen  trir  un^  mit  einer  analogifd;en  ^-rfanntni^  bcf 
gnugen ,  bergleid;en  unfi  hie  -Sereinigung  ber  (Seele  mit 
bem  Äbrper  öerfd;affen  fann,  unb  trir  mü^Jen  babei  flcl^en 
bleiben,  baf,  voix  tit  9}?enfd;tr erbung  für  bic  öcKbm* 
mcnfte  ^Bereinigung ,  weld;e  ä^ifd^en  bem  ^d}6f^fev  unb 
einem  ©efd;5v^fe  mbglid;  iiT,  I^alten. « 


SXXJII 


3ii  ^e>•  Scl^rift  Causa  Dei  fpricf^t  er  fo  üon  SI)viftui^: 
».Der  j?auptgnin&  im'c  befte  Steifte  ber  (|5efcl;6pfe  511  \\\\hs 
len,  war  ber  (55cttmenfcl;  (3-i«v;i-e«"«?)  aber  ber  alä 
DTtenfd),  auf  bi'e  l)hd)itc  (Stufe  cvfioben  m  biefer  dUihe  ber 
ebelften  crfl(;affuen  X)inge  feini  muj^te,  a(ö  ein  Ü^eil  ober 
bfelmebr  aly  ba^  J?aupt  berfelOen/  weldjem  nUe  ©eraaft 
im  Äimniel  unb  auf  Arbeit  gcaeben  tvcrbeu  i|'t.«  Uni> 
§.  110:  «2{ufer  COriftui^  unb  ba/^  ycn  Q)ütt  \>oy» 
gefe^euc,  bfö  ans  Qnt^^  baucrnben  Äaltcrt 
on  30"/  gibtj?  feinen  ©runb  ber  Griva^hmg 
(jum   ewigen   Jeben)   ober   ber  ©laubens^gnabe.?« 

^Scweife  genug,  ^a^  £eibnit5  nicl;t  nur  bie  bem  <Eo,^ 
cinianii^muii  entgegen  gefeilten  .Dogmen  annabm  un^ 
ycrtbeibigte ;  fonbern  aucl;  bicfc  <£ef(e  i^cxadjtlld)  unb  ge* 
fabriicl)  fanb.  ^2Öie  weit  gefdl;rlia)er  aber  wirb  ^ic  ^u  uns 
fern  Reiten  ,  ba  man  öon  ilmen  nid;t  mcbr  bel;aupren 
fann,  waä  §.  18,  t»on  ber  Ucberein)limmung  £cibni^ 
lobt.  ?»^^eibe  pi-orcftantifd;e  ^artbeien,  fa(\t  er,  ftnb  un« 
ter  einanber  einig  genug,  wenn  eö  auf  einen  .^tricg  wibcr 
bii  6  0 c  i n i a n e r  anf bmmt.  Da  bie  ^bilofopbi^  i^ie]e\: 
(Scftirn-  bk  rid;tig|'le  nid)t  itt,  fo  bat  man  ffc  oft  glucflid) 
befiegt.«  Sn  unfern  Xagen  .fann  man  mit  2Babrbeit  ]'a^ 
gen,  nid;t  nur  febr  i^iele  Scbrer  ber  beiben  pi-ctefrant!fd;eu 
^^onfeffionen,  fonbern  aud;  fatboIifd;e  Uahm  ful;  ju  i)ic\a 
tiefte  gefd}lagen,  nnb  arbeiten  lun-einigt ,  fogar  in  3(ii# 
bad;t!;rt""f^L«  /  1^^  au'o^ubreiten.  2(ber  jablen  b\c\c  OJeucs 
vcr  aud>  uur  einen  Seibni^  unter  ben  3f;>i''gen?  *) 


*)  2liidb  ben  ©rütiu!?  bccfai  bieff  J^errn  nicbt  au  ben  5bri* 
aen  iätikn.  ©enn  et  oer{ir§  grafn  \ia^  (Snbe  frineö  Sebeiiij 
jeben  ©rtatten  bfö  Socinianiömug,  bnn  er  in  jüngecii 
3fl^cen  fi*  nöbfrtf.     (2r  crflarte  (jerflöeäu,  ^ai  et  ufere 

[3J 


XXXIV 

§,  IX.    icibuil)  i]i  nic^t  refca'inivt» 

llnb  511  u^elcl;er  bcr  l)CiTfcl;enbcn  cOi-irtlicl;cu  AvivcOcit 
h\n\\  mau  nnfcni  ^l.M)iIofopfH'n  mit  ^ilHiljil.H'it  vecl;ncn?  luni 
bcr  äwiiiölifd;  ^  falt>fnifd;en  fd;einr  er  rcljcn  bof^wegcn  nldjt 
511  {cm,  ^a  er  in  bcr  v^'prvul^e  ber  .*<.\nbo(ifcn  im  fo  ehcn 
flngcful;rten  £^rre  ri>n  i(n-  rc^et;  »»Orin  3ibeil  bev^^nne? 
tc|Tantc»,  bic  \id)  Sic  form  ivte  ncitucn.«  Q}cw\^  tvuvtc 
er  nid;t  an  Sfriu^It-en,  im  ev  für  ben  ^i-crfaffer  ber-> 
5öerfy:  De  la  rerpefulte  cJc  la  foi  t)!Clt ,  iveId)Cö  nun 
aber  u^cuiöfreuf'  mef^r  O^icole  3Ui5efd;iicben  whi» ,  gefdjric* 
htn  l)i\he\\:  «59ir  {uamlic^  er  unb  53eincburß)  *) 
n>unfd)teu  ber  .^ird;e  ©iucf ,  bajj  ftc  einen  9)?aun  c\-i)a\f 
tcn  Oat,  bcr  bcn  immer  nMcberfjeltpn  (Fiun^eubungen  ju 
Seibc  ßiencj ,  unb  tic  einmal  in  bit  ÄI.*mmc  a,etriebcncn 
geinbe  n;d)t  ju  2lt^cm  f'cmmen  lief?.  —  3d>  au'^ertc,  baij 
id)  nun  nid;t  zweifelte ,  bic  (iiej^uer  trurben  nun ,  uacl^  in 
tie  Sfud)r  (3efd;Ia9ner  ^ralerei  i^on  ber  Ue  bereinfrim? 


t)ie  2ci)re  brr  ©reicinigfeit  unb  ber  Wenf^^wers 
bung  3cfu  Sbrifti  Sllleö  flUube,  n«aö  bif  r6mi  = 
fcbe  Äircbe  unb  bie  Uniücrfüüt  311  »"Pariö  Ubxe.  2lfs 
man  il)m  feine  frubein  ©cfinnungcn  uornjötf/  nntmortfte 
er:  ,,Sö  iVj)  f^in  SBunt>er/  bog  feine  Q5furtl'fi(ung  tdglicb 
mit  bem  5Utcc  reifer  mxhe,  ba  bieß  feine  Unferböltungert 
nrt  öffd^irften  £curen  ,  unb  eine  unnu^grfcr2tf  idme  be- 
»irfe.    ©ütfuetö  ©eüticbfe  ucn  03  a  uff  et/  IV.  @.  3i5. 

*)  ©iefen  großi'n  Gtöntif.ir.Qnn ,  ber  nacb  fiiunbficbec  gors 
fcbung  unb  reifiicter  Utt-rrlfgung  iiatbolif  nnirbe  (f.  Beug- 
niffc  für  bie  Äiccbfnßen^alt  u  f.  ro.  (g.  aöo),  farofterifirr 
£eibnijj:  „  cet  excflleut  periomiage^  qui  reunit  ä 
uae  capacite  extraordiuaire  ie  plus  graiid.  zele  poar 
l'aait^  de  l'^jlis«  et  ia  rei'orme  des  moeur«  " 


mung  bcr  53a  tcr,  jUHtr  511  ttl  SKu cf, 3119  Mafen  /  aber 
fid^  fluf  ifive  Xn'aiit'r,  btV  nod;  ii!d;r  völlig  Deftcgt  wovbe» 
fiiib,  3Unicf  ji'eOen,  b.  f.  auf  bat^  Qdgument  t^on  tev  Uiia 
i\\b^liil)Uit  f  auf  rvcldm'  itdcI)  cmjtgen  StfU^c  bci^  fd;»?oit«' 
f■cn^cll  ig^d^wannj?  felbjl  if)roi-  SdunKjcid^ncten,  fi'c  ftd;  ncd) 
fliifiTd;t  erhalten  ju  fonncn  trafnien,  itiib  troi^  ber  Ue* 
fcei-cfnfttmmiiiig  aller  cl)vift\ichcn  Ovationen 
im b  n H e r  3 rt Iir (; u tt b c V t e  brtö  ®efd^i cf  ertencn  laffen , 
man  muifc  cf)cr  fn  cilUn  <Btclku  uneigcntlid;e  5tur^bvuue 
(ilv  Uugei-eimtOeitcn  jidajfen.«  5Scnn  mau  uhm'p  bap  iii 
bem  genannten  fran5ofifd;cn  2Ser!c  bfc  fat[;olifd;e  2cl)re  tov* 
5{igl!d>  tvibcr  bic  ber  fegenanntcn  rcfcnnivtcii  ^vi'vdje  ai\ß> 
ber  i^rabition  iH*rtfKit»igt  ^virb ,  fo  wirb  man  obige  SreUe 
Seibnii^eu!^  t^crfreben,  unb  fcben,  tn^  er  fid;  freuete^ 
bi'e  leljte  bi'y  babin  nn'berlegt  ju  fer;en>  aB  man  nfd;t  feine 
5iiflud;t,  irie  in  anbern  ©efn'ininiffen ,  ba3u  nimmt,  baj5 
man  bct}auptet,  bie  tatr)olifd;c  unb  jum  Xl)cil  t^le  ixlta 
Iutl)erifd;c  ^eijve  fe«  ber  5Jernunft  juwiben 

Qlber  and)  gegen  bicfcn  (rinunirf  fdpül^et  Seibni^  bejt 
Glauben  beider  C^onfefftonen/  fonberbar  gegen  bie  bartere^ 
ober  jef^t  ijcrgejogene  3aM'nglifd;e  2lbme:d;ung  öon  ber  al^^ 
ten  Sebre*  <Bd)on  1671  öerfprad;  ber  fubne  junge  ?}iann 
bem  ^^^rjog  t)on  25raunfd;irte!g:=Suneburg  eine  matbema* 
t  i  f d;  c  X)c  m  0  n  ft  r  a  t  i  0  n  tum  ber  Senranblung  bei^  Q3i  cby 
unb  ©cinfi  im  5{tenbmablc  (ber  2! r  a  n  ß  f u  b  fl a  n  t  i  a  t  i  0  nj 

JU  liefern,   f.  comruercü  Leiunitiani  Prodromus  ©*  1326^ 

unb  fd;icfte  fic  wirt'Iiff?  im  nanilid;en  3abre  an  2(rna(b, 
ibid.  <S,  13S0  e*  Siefem  Ijatte  er  fd;on  üorber  gefd;rieben/ 
«»er  brtbe  bier  ^al)ve  lang  (alfo  ftit  feinem  2iten  3«bi"C) 
fid;  ein  ©efd;aft  barauö  gemad;t ,  iik  9}?oglid;feit  ber  ®e* 
Ijeiraniffe  ber  (5nd;ari|tie  ju  jeigen,  ober  vodd)et^  auf  (rinc^ 
I)inau j'laufe  ^  fic  fo  ju  erfltireu/  baß  burcl)  eine  unnnter* 

13*] 


iMTcI^cnc  iiiib  i^eiuiue  'iliuih^fe  \m  über  tit  3cttIi\T;c  ^Ud)\ 
öuf  ^Min^ivicn  ober  "^-^eftuKue  fonuiicn ,  bic  cntirebev  fuv 
fid;  tlav  c^cl•  ff()pn  juc^cj^cben  ftn^,  unb  er  glaube  roir!Ii\l> 

tn^U  cjcfommcr.  JU  )'ei)n.*t  3-1  K'«f»  Remarques  sur  la 
pcrct'ption  reelle  et  substantielle  du  Corps  et  du  Sang  de 

»otrc  Seigneur,    tie  Äorr^olt  im  HI.  iJ3.  ber  ?Sriefe, 
e.  li  1  mitrbcilt,  fraßt  er:  «r^b  c:^  \\ld)t  t^cniunftfg  fes), 
in  biefer  <^acl)i ,  um)  nuvilicl).,  bei  fc>eiu  bucOftövblid^en  ©in? 
nc  JU  bleiben,  um  be»  (cociniatiern  uid)t  eine  X'tjxne 
3U  ^üncii,  unb  iM'cß  tiefte»  niel)r,  weil  bic  Älrc^c  im^s 
in  er  einen  aMr!Iid;en  (reelle)  ©».miuij  j)e  glaubt 
i)at ,  wie  iVdd)  alle  oricntalifd;c  .^ivd^en  nod>  glau« 
fccn.    i^Unb  nun  fretlt  er  mctap(n;f!fd;c  förunbc  an^  bem 
Sj'Ccjriffe  i:i>  iUnperü  auf,  um  bar^utbun,  i^a^,  auy  bem 
tud^ftablidjen  (Einne  ber  (Jinfeijuuöeivevtc  '-^qix  feine  Un^ 
aiuv]Iid}feit  ctev  SBiberfinnigfcit  anjunebmen  fei;;    ^5ott 
fci)  nid;t  an  ^^k  waturlidje  £5vbnnng  ber  .Dinge  fo  gebun* 
tcn,  tail  er  auö  Cirunbcn  einer  bbbern  £;rbn«ng  ftc  nid;t 
iinbern  fonne. «    l'lud;  in  angezeigter  5>Lnrebc  jur  2:beo* 
bicce,  Den  ber  Uebereinftimmung,  liuignet  er,  ta^ 
tk  »abve  ©egemvart  beß  J^eibe  nnb  bey  33lutä  3efu  in 
j)erfd;iebcnen  £)rten  einen  ^^iberfprnd;  entbalte.      95eibc 
Stellen  finbcr  niv-ai  UH'itlanftiger  im  ©eifte  beö  ^eibni^f 
ivelel;en  ein  vi'Pt<^|tantifd)er  ^rebiger  berausgab.    ^Bitten* 
6erg  177.1  H.  11).  115  u.  119.    3m  XXil.  «Briefe  an  ga« 
fc  r  i c  i  u  ^  fd>reibt  er :   „  ivenn  ^  a  l  ü  i  n  gcirupt  ijatte ,  wa6 
id^  öon  ber  Oiarur  beö  Äer)>erci  gcleint  \jO.\)t ,  fi)  tuurbe  er 
nid;t,  wa6  (Sallirt  an  ibm  tabelt,  gefagt  \y^btw\  ««ber 
Iv.h  (Sbrifti  fei)  5?i^n  uny  \^  weit  ertfcrnt,  a(ö  ber  .li^immel 
V)pn  ber  (Srbe  iü. wt«      Utiter^cjycn  bebauei«  ISetbnilj 
fd;cn,    baß  Sieformirte  feiner  3eit  in  biefer  Sebre  niebJ: 
jwinglifd),  öIö  falüinifd)  bi^d;teii,  boffte  aber,  ftc  unu-beu 


XXXV  il 

öcifcre  ©eft'iuuiM;3cn  i)iuu'fMiien ,   in  \vdd)cv  ^;offiuin<5  ^J: 
]id)  abev  fci)i-  gctiUifd^  Ijat, 

^voav  l)(\t  111  biefeni  Dogma  fonu^'f}!,  n(o  tiocl^  m  anbcru 
? e i b n i fj  nnl?eve  ßJriin^fä^e ,  o.U  "^yivina^cl  unb  ^c,U 
öin,  nber  eö  finb  foIdK,  bte  ci.iift)  £iitOcr  Ief}i'tc.  (rr 
t>eildijt  alle  brei,  ci-ftenfi  bann,  t^x\i  ci*  bi'c  Xrauc-;' 
fubftantiation  annimmt, 

§.  X.     9^id)t  :2atlut6ci-ifd>. 

(^d)on  hh'tQw  \vk ,  \vk  er  fditjcv  i'ambev  eine  .1>cmcn:?^ 
frration  ücifpvad;,  §.  9/  tüic  ei-  tcr  5\!rd;c  G)!urf  aiiinfd;te,. 
ta^  tVe  Sebie  von  3(vnalb  (unb  blefe  wax  Uine  anbere, 
alii  bi'c  UtMi\d)t').,  fo  (^nmbli'd;  s?cit(}elbic5t  trorbcn.  %\ 
bem  35iiefe  an  biefcn,  fal)xt  er  mK(;  bcr  3(cn0evun3,  er 
glaube  bajii  Cbiei^  4)o^ma  beweifen  ju  fiMmen)  geFonts 
«len  ju  fei;n ,  fort  «nb  lobt  bat^  ßon^il  t»on  Sribent  wegen 
teil  »cielid;  gewabiren  Shiebrucf*^ :  ^ranefubftan^f 
tiation,  we(d;e  er  in  bem  ^ßegriffe  ber  reeilen  G)egcn^ 
irart  entljalten  ftnbet,  UM'ebfefe  in  jenem.  25jrau?  m6d)te 
nun  fretlt'cr;  ßevm  nnfer  jum  5(u^g[eia)e»  fo  aufgefegte  unb 
geneigte ^i>ilofo).'bfd;Iiet?en,  ba^  fca?  Xribentinumber2{ugöi: 
burgifd;en  (^oufcffion  nid;t  juunber  fet) ;  allein  eö  ift  bod) 
fe()v  offenbar,  bau  I)ier  Feine  5i5ed;fe(begr[jte  jratt  f)aben, 
inbem  jivav.  bie  üranf'fubjTantiation  bie  reelle  Gegenwart, 
aber  bk^z  \\kl)t  jene  notlj^vcnbig  cinfdjlic^r.  Sn  bcr  iUnges« 
biugifd;en  (ionfefiion  wirb  i)on  ber  S^ranefubftantias? 
tion  gcfc^iviegen ,  ja,  wie  Hl  ben\KatI;oI(Fen  im  X.  Slrti* 
Fei  bei  ebv)trano,  Di'oüccfer  ''llii^.]aht  ton  1576,  (£.  53 
ber  Slu^brucf :  «Unter  tcr  ©ellait  bec^  25rob^  unb  »IBoin?« 
öebraud}t,  fo  baj5,  hk  ^atljoIiFen  t>ermutl)en  burften,  man 
benfe  wie  ^k.  QUlein  man  weiy,  wie  (um  gclinbc  ju  rc:* 
len)  unaufrid;t{g  bie  ^'^''-^tifiantifcl^en  'Xl^eologen  bei  'iJer^s 


faiJuug  bei*  Confcffi'on  ju  SBcifc  gtcnöcn,  tt>fe  5war  Jii? 
ti)ev  l)cimlicl)  ju  biefcm  35ctia9Cji  vietf),  &od;  fi),  bvijj 
er  immer  aaffer  bcm  *2piel  blieb,  bann  aber  fielcö  ihm-^j 
TCrtrf,  unb  man  5??eUuicI;tl)oncn  foa,ar  5^erratl>  an  bei* 
^ac(K  bcö  ^votcftanti&muö  v»pvu\iif,  unb  bffenrlicl;  ^anj 
anberö  leOvre  (man  fet;e  £utf)evf'  f\u()oIi|'d;es*  9}?omiment 

'OjUux  \xä$  ba0  £utber  in  einer  CeUaticnf^vebe  bfc 
Xcljrc  üc n  ber  X v a n i? f u b f t a n tiat i o n  «einen  ( ci n f i q c n 
2(rtifcl  nennt,  ein  lofes?  ('•iebidH,  in  bcr  falfdpen  nn? 
»crftanbcncn  ^fiilofcpbie  tct>  2(viftoteU^,  ivcld;er,  [jats 
te  er  fi>  iraf-  beim  £cben  geln>rt,  aufgerufen  t)arre:  3ßcl# 
cl;er  Teufel  bat  fi?  grobe  ß:fel  über  mein  a3ud)  gcfi'iijrr!« 
9}ian  ireif;,  baf;  er  bicfc  l'ebie  einen  «3»*i"tbum  nennt,  taf 
raux^  uiel  Ülbci6tterei  gefi^Icjt  ^  bafj  alfo  feincinvegs?  ein 
Ü)Iaubcnf^artiFcl  barau^  ju  macl?en ,  ireilö  in  ber  Sd^rift 
nid^t  flarlid)  ftebe,  fonbern  (bmt?  ihr  Dktienalifien)  lau* 
tcr  Philosophia,  ratio  unb  9?ieufd)enbiinfel  ift.«  »Siebe  £u^ 
tberö  OöcrEl  ücn  SiUiId),  XIX.  ä^  1587  —  1593,  ai:d) 
16C9,  unb  XVII.  729.  X}od)  n.-a6  braucht  eC-^  üicl?  l^'ib* 
tiiB  erfennt  felbfl,  bafj  »bie  C-v>angclifd;en,  C^'>tk  ftd;, 
jum  Untevfd)ieb  ^cn  ben  Siefoniiirten,  in  einem  befon* 
fccrn  53erfianb  fo  nennen«)  bie  £cbre  »on  bcr^vani?«: 
f u  b  f t  a  n  t  i  a  t  i  0  n  t^ertrerfen ,  unb  fie  für  wenig  gegran:* 
tct  in  ber  <£d;rift  bähen.  2lud>  geben  iit  leine  GiufÄIicftf 
fung  be&  Jeib'o  Gbrifti  im  35vcbe  ^u ,  fie  fobcrn  nid;t  ein* 
tual  eine  5>ereimgung  beiber  (Subllanjen,  fonbern  nur  e:u 
5Peifauimenfewn ,  fo  ba|l  be.'be  ju  gieid;er  3eit  em)>fangen 
u^erben.«  ^on  bcr  Uebcreinfrimmung  1.  c.  2(ud)  ycran:^ 
terte  man  ben  X.  «htifel  ber  .^onfeffton  burd)  i'k  3Goite: 
j^mir  bem  5'reb  unb  bem  ^eiu,  une  bieiVÄof^pinian, 
^d)lu»'relb«ra  unb  .s^)c;M)ufiu'o,    feine  .^atbolifen, 


I 


beFennen  (f.  Wicusslon  amicale  sur  rEfablissetncnt  et  la 
Doctrine  de  l'Eglise  anglicane  et  en  g^utral  sur  la  lUfor- 
mation,  Londrea  l8l7,  T.  I.  e.  2Sj.)/  «»ö  tr)r:l6  5?? e;= 
lan6)tl)ou  5um  23cmnivf  feiner  fpateni  ^pinneigung  sunt 
Äölomi^nuiö  nwcl^en.  SBettlaufriger  madjtt  fcl;on  bicfeu 
S^onrurf  ter  gvunMid;  t»ou  ber  Sal}ii)eit  tev  Jntr^oIifcl)ca 
^\;ird;e  unrerridbrcte  nnb  in  jebev  Suuf  [id)t  üortveff.'id^e  öU'ft 
!)}?arfi3raf  3afob  üon  25abeu,  in  bcn  OJiorfüen  ici^ 
tieö  Ucbei-trittJ?  gu  bicfer  Äird;e,  ÄoUn  1591,  IV.  g}^otii). 
SSefonbervi  in  unfvcr  ^ad)e ,  S.  "'20  —  331 ,  imb  381». 
S)ocl^  genug  bai^on;  SeibniB  badete,  um'c  bev  üon  i.'jm 
fp  fe^r  ücre[)rte  ©rotiny,  \\'\%  ber  oon  ibm  wegen  feiner 
gemajjigten  ©runbfal^e  gelobte  @d;ottlanbifcl?e  Sßifd^of 
gorbefin^v  ii"t>  fein  geliebter  9JioIanut^,  alle  iibcr 
öiefe,  wie  "^'xt  fatf)oIifd)e  Äird;c.  S)er  crfte  fagtc  im  Vo- 
tum pro  pace  ©.  51:  «3d;  benfe,  'iiQ.\^  alle  unfere  grojje» 
S^i^V'Wf'^^ff"  '^'^^^i^  üerfieOen,  wa&  "^'xt  alte  ,^ird:^e  unb 
nocl^  t)\t  gried;ifd;e  nub.Iateinifd^e  Äird}en  (cfjren;  ober  ftc 
tl)un  alö  wüptcn  fie  nid;t^>  baüon ,  um  \^<i\  bcnen  fdjrcicu 
ju  fbnnen,  "(jxt  nicf)r  auf  bic  (2iune  o\^  \::i\\  ©eijt  ad;ten. 
^•(3  if^  aber  nad;  "^txx  53atern  nnb  fclbft  einer  -IDiengc  ^x^l^-- 
flanten  nniiM'bcrfpved;lid; ,  "iXK^  unter  ben  5cid)cn  \:>\t 
^<xd)t ,  aber  auf  eine  fuv  unferc  (Sinne  nid^t  ert'enntlidpe 
^eife  ba  ifr.  gorbefi,  beffen  SBer!,  ber  gvc unb  unfrei 
'PbiI'-^f'-"'V'bcn  Jabriciuo  ju  i)e(m)Tabt,  glaublid;  wegen 
be:?  £eibni<5ianifd)cn  UrtOcils:  »bic  ßcntroi-^crfen  wur? 
"t^^iw  mit  groger  ?}?äf5igung  unb  Öelcbrfamfeit  bebanbelt 
(Epp.  1.  i^.  38)  I7')l,  unb  bciTcn  icben  \\\  feiner  S5ibIios 
tl)ef  IV.  /|6l  (lerauegab,  tenrirft  nid)t  nur  '^'\t  3i^!nglifd;c 
Scl)re,  wie  Kortbolt  \\\  ber  5^ote  jum  68  S^riefc  jeigf, 
fonbern  (we(d;ce  ber  nid)t  fo,  wie  fein  Äelb,  liebevvife  £u* 
tl;evancr,  unb  woM  aud;  in  ben  Excerptis  Fabricü  (2.465 


teftanten,  u'^elcbe  ©ort  ^ie  OKMralr  abfpvcci;en,  ^n?  S^iob 
in  ben  i'ctb  Cbvifti  veiuninboln  ju  Foniien,  ift  511  vun-wc* 
c,cii  itnb  i]efa  Inlid;  (üiscussion  2S9,  j\^o  nod)  nuincve 
ßiojlc  ^ficcloqcn  ©rojlbrittiiuicnt^  fuv  bicfc  fatholifd^e  l^*I)re 
f^n-ac{)en).  Unb  fo  fonntc  ScIbnK^  mit  aBa^/l•()cit  fachen: 
vtba^"  iHMi  Jsi^vbce  über  baß  b.  lUbcnbmabI  G)efaqte  ftim* 
mc  (^rofjtcn  '^bcilf-  mit  feinen  (5i1Kuiin<3cn  ubeitin.  .Duo 
ncimlidje  gilt  i>m\  Wlolawut-'  «icc()  mebr.  Erfaßt  \\\  feinen 
Cogifafionibus  privatis,  biif^  ev  nid)t  *^(aube ,  nmn  ncbmc 
etum^  c\(c\c\}  bic  ^Inafoqic  bc?  (^jlanbene  an,  wenn  fraft 
^cv  GinfcBinnj^öivorte  im  5lbenbmc»bl  eine  gcbeimnlfi'ocKe 
S.H'ranbei-ung  j;eqlaiibt  wnce ,  fo  tfCi^  nnö  bem  äkob  ber 
Scib  (fbrifti  irevbe  (man  febe  'inM'fucti?  Sllevfe,  XXV.  ^. 
©.  3'  3).  Died)  beftimmter  bcifjt  e5  in  feiner  Summa  Con- 
troversiae  de  Eucharislia :  w^d)  erl'enne  mit  ben  23ateitt 
£;)rient6  unb  £)ccibentfi  eine  tvabvc  Umanbernng  in  ber 
^•ud;aviftie ,    t>k  man    burd)   tic  Sötntc   Transmu(atio, 

Transelemenlalio ,    Transsubstantiatio  ,    irckl)e^   tic  (yiie* 

d)cn  buvd)  fiiT»v<n6>Tn  auf'biud'cn.«  Cr  fagt  3war,  man 
ibnne  biefen  Üöcrten  eine  gelinbcre  23ebeutun9  geben,  acer 
cnbigt  mit  ten  Domren  :  11  ^u)  u n t c r U'»  e r f e  i}\e f,  bei* 
(I-ntfd)e[bun(5  bcr  ,^ird)c,  gei^n  weld;c  fi cl^ 
fein  ^vernünftiger  anfirerfen  Fann.tt  9>üffuet.^ 
Sßeife  XXVI.  g.  54.  (??  unterliegt  a[fo  feinem  '^ivd\\lf 
ta|l  aud)  SeibniB  iiie  2:ran6fubftantiatton  bcr  Ü\f 
ti)olifd;ett  Ä;rd;c  tertbeibigt  babe,  \ric  bief;  fclbft  ^rptc* 
fiantcn  eingcrranbcn  baben.  3(i;>  b:e  S5crliner  ':iiic,  beutfcbc 
S3ibliDtr;cf,  im  SInbang  jum  l.  bis.  XXVlil.  «Banb,  l.  m^f 
tf^eihing ,   ©.  232. 

Öluf^  in  n\itdfid;t  bcr  ^rcibeit  tft  Seibnf^  mit  Su« 
tbcrn  itnb  non;  mc!ir  mit  Cialis' 11  im  iiibcrfpvud;.    X'a^ 


bicfin-  mit  fciV.fv  tobrc  fon  bev  ^rabcfliiirttion  tic  Freiheit 
5cniid;tc  f  uwv  nidjr  allein  böö  allgemeine  UiT^eil  bei-  Äa« 
tljclifen ,  fonbcvn  auri;  vieler  Jutl^eriar.cv,  ire[d;e  ibv  toi-? 
Vravfen,  taf?  fic  ^ur  ^i^cv^wciflung ,  cbcv  5U  einer  fd^^tli»; 
^^en  ^2id;erl)eit,  alfo  ju  einem  lajievljafren  Selben  führe* 
Quodsi  enini  Deus,  fflgt  '^'\t  Forinula  Concordiae  iS.  8OO. 
Electos  suos  ad  vitam  aeternam  praedestinavit  —  Conse- 
quens  est,  quodsi  ad  vitain  aeternam  siim  electus  nihil, 
saluti  meae  dccedet,  etiamsi  absque  omni  poenitentia  oin- 
nis  generis  scelera  atque  flagitia  designavero,  verbum  1 1 
sacramenta  coctemsero,  neque  unquam  de  poenitentia  co« 
gitavero.  —  Ex  opinione  hac  (de  absoluto  Decrelo)  mul- 
li  absurdas  et  perniciosas  cogitationes  hauriunt,  quae  aiit 
securifatem  et  iinpoenitenliam  aut  angustias  et  Dcsperatio- 
nem  in  nientibiis  iiominum  gignunt  et  confirniruit.     5ßcn 

Xutljer  bcuM'ef^  baö  fatl)olifci}c  SPJonumcnt  aui^  if)m,  uh£> 
bem  23efenntni]7e  ^Manfi?,  bup  er  '^xt  grcil;eit  bee  ??iCii* 
fd;cn  eben  fe  ivie  CaltM'n  laiigne,  S,  130,  i?erglid;cn  mit 
©.  57»  ^  l  ö  n  f  5iel;t  ^,  l3l  bcr  öei'd)id;tc  bev  entfteOiing 
teö  ^jrDtefrantifd^en  £el}rbegriffö  bie  veformorten  6c^riftfiel* 
lev  an,  wcld)e,  UM'e  fogav  ?utl)eraner  als?  (5l)i;traui", 
^faff  unb  ^allirt,  un'ocrljpblen  bcl^r.u^ptetcn,  bt'.|l  '^\t 
9}Jeinungen  Sutl^cvs?  '\\\  ber  (cd;rift:  de  servo  arbitrio 
mit  ber  Seigre  ber  Diefovniirten  uberein  fame ;  ©panf^eim 
unb  Xurrctin,  \iO,^,  er  norf)  harter  gcrcbet  \)<x\it ,  aB  \^\t 
X(K'-''I'-'>g<^"  i()i'"-  -^i'ClK. 

greilid;  irirb  i^eibniljcn  aud;  \iix  ?Bormiif  gcmad^t, 
"^o.^  feine  ^■f)ili^fcv»bic  ber  J^i'cir^eit  bco  9)ceufd;en  nid)t  gun^ 
ftig  fei).  Qiilein  bicvuber  l)at  er  fid;  felbft  unb  anbrc  ibn  fi) 
vert^eibigt,  ba^  trenn  man  aud)  nid;t  ade  feinen  Äi)potbefen 

de  Harnionia  praestabilifa,  de  Commerclo  inter  Corpus  et 

aniinam  gemo.d;te  Giiuriirfe  als?  i^cRfemnicn  o^&jt^\i<:r\  anfcbcn 


fanii;  pber  vritt;  tttan  ifjm  tocl?  ge\vlj5  feine  Jcfne  iinf(*Av* 
fcen  bnif,  bic  otfenbav  nad>  feinen  ^•lüarmicjen  mit  b^ 
grcibcit  frreitct,  rccit  entfernt,  baj?  ev  t>iefeii  .^Ucinob  ber 
f)?tenjii)l)eif  fo  ivie  Luther  niiilluinbelt,  obcv  fe  voic  CöU 
s>in  untergraben' hatte.  i<ert()eifiqt  ifl  er  irorbcu  von  beut 
^craufif^eber  feiner  5i5riefe  M  o  r  1 1)  o  1 1  IV.  a.\  ^errebc ;  von 
9\cinbef  (Jvorterung  ber  p()iI^»fophifrf;en  9??einunq  t>cn  ber 

H:irii,onia  pracstnhiliJa  U.  a,     Cir  fclbft  VerthcioifItC  flcl)  l« 

ber  fünften  iintirert  an  Älarfe.  (^«mi^  i\i  ce»,  fciii 
JSegritf  lUMi  ber  Freiheit  nioc^  nid;t  q<in},  vid;tfg  i(y>n0 
baj5  er  fi'c  nid;t  verworfen,  fenbein  tertbcibiyen  woütC/ 
luib  biejj  t)pr5Ui5licO  in  ber  '5.bccbicce  nnb  ber  Causa  Dci,  in 
ber  erften  §§.3;,  35  unb  45,  II  Xi).  §.  326,  405^,  unb 
ben  ^^(ntvpcrten  auf  SiailcVi  (Jinunu'fe ;  in  ber  Causa  Dei, 
§.  105.  %}.  )d)on  in  ber  ^^IVrrcbc  ber  erften  vgd^rift  fd;eint 
er  bie  beiben  9\efprniatpren  Ivid;erlid)  ^u  niadjen,  wenn  er 
fc^veibt:  «.t)ic  D}?cnfd;en  finb  faft  ju  allen  Reiten  bnrd;  ci* 
ncn  2rugtc{;Iui5  bennru(}ii5r  u-^orben ,  ben  tlt  2(Iten  bie 
faule  Vernunft  nannten,  ireil  er  barauf  Ijinaui?  gient3, 
fcae  luan  nidjt^^  tfjun ,  ober  ft'd)  wcntgftenfi  um  nid;ti? 
befummern  unb  bem  Jöang  jum  geaemravtigcn  v^^crgnugett 
feigen  foilti,  5^enn,  \a({te  man,  ift  ia^  ^ufunftige  notf)* 
lucnbig,  fo  wirb  baö ,  Ycai' QC]d)d)en  foll ,  9efd)ef)en,  ic^ 
mag  tl)un,  wat^  id)  wUL  Dar  Sufunftiijc  ift  abtv  wotlj" 
\renbfg,  eimreber  »eil  Ojctt  5lüc?  üLn-r)erfier)t,  ba  er  9lüeö 
in  ber  2ßcft  regiert  (bic?  wax  tk  Sebre  ßalüinö  unb  £us= 
tbcrrO,  ober  Vücil  5iUe^  burd;  b;e  Q.U'rFettung  ber  Urfa» 
ctjcn  notbivenbig  gefd}ic()t :   alfo  u*  f.  n>, 

3?ieUcid;t  aber  fa^t  man  ,  bic  S()eDbicec  fei)  nur  ein 
Sv'icl  feines  SßilK!?  gcwefen ,  betreife  alfo  nic^t^.  liefen 
Ginwui-f  beö  ^l)Colpgen  ^>faff  hat  jirar  ber  fran,5rfi;'d;c 
Ueberfeöer  bev  ^bedogie  Veibniljen?  in  ber  ^HM'reiC 


A 


XLIIX 

-l)cn  I)im'C!\fc!ib  bcuiUinn-ter,  wie  cv  ci^  and;  in  ter  5Jcr? 

ete  be6  Esprit  cjcttuin  Ijüttc :  allein  cö  mag  n!cl)t^  fc^abcn, 
uid)  l)icr  33cive!fc  tagcgcn  anäufuftren.  üöcnn  Scib* 
iil^  tlct->  ^iH'if"  für  cfn  €piel  bci^  äöi'ijcf.  hielt,  UMVum  ifr 
er  fo  fcl)i-  bcfor.qt,  t-aj?  cy  öon  einem  ta^n  tudnigen  (i3e«= 
feOrtcn  inii  Deut|'d[)c  ubcrfci^t,  ba^  e^  nur  yon  einem  Zi)tcf 
log^cu  rccenflrt  irevc^e.  2Barum  nnn.;fd;te  er,  tap  ihm  tie 
Siecenfton  femcö  J'^'t^untei?  jpanfd;in^  lunbcr,  aB  ftc  er? 
fd;ien ,  nvirc  mitgetijeilt  tvorben  ;  trcil  ^v■^ö  granjofifdK 
von  einem  in  tiefer  (Sv»rad)e  ntd;t  gvunblid;  (irfafjrnen  leidn 
mli^t^cvrcanben  werten  tbnne,  Epp.  T.  III.  11,  15,  l6. 
Söarnm  miflf.iHt  iljni,  baf]  23ubtcuf^  emc.Di)T<?vtation  c.C:= 
fjen  fic  cicfd)ricbcn  habe  ,  roorin  er  ii  b  i  c  g  e  f  vi  fi  r  l  i  d;  c 
9??  e  i  n  n  r  g  ,  baf,  alle  (15  c  r  c  d)  t  i  g  f  c  i  t ,  alle  O.")?  o  r  a  ? 
Vitat  fid;  auf  eine  bcC'pptifcI;e  göttlid)c  51i3ill^ 

fuhr  (dcspotico   quodam   Dei  arbitn'o)  grunbC,«    auf« 

ftellt,  n:cld;cfi  man,  fngt  er,  rocnn  id)  nld)t  irre,  oft  bei 
imfcrn  2:l)Cologen  fein-  gefabelt  hc.u  2)a  tiefe  Sebre  (Sn^^ 
ther?  servum  arbiirium)  beinahe  t:e  meiften  rcformirtcn 
S^beolügcn  üerttorfcn  Ijaben ,  fo  fcIite  mid;'^  irunbcrn, 
trenn  tie  Unfrigen,  c>f)nc  fid)  tagcgen  ^n  fefjen,  ftc  auf 
ben  2Ifabemien  bffentlid?  üertl;eib[gcn  laffcn,  ircld?c  mir 
felbft  bic  '^ixnbanxentc  tcr  natuvlid;cn  2;i)eo* 
legte  ju  5cr  fco  reu  fcl^ei'nt.  Ep.  li  u.  15.  ^j^antm 
üevtroü  e^  i{;n,  bo0  5?anfd)iu?  tie  SScmerhmg  feiner 
Hcberfeouug  beifügte:  «(^r  mad/C  bat^ ,  wa^  V)on  ber 
gemeinen  Sebre  fcFncv  ^i'rdje  ab;5uweid;en 
fd)iene,  nidjt  lu  tcm  (reinigen.  Ep.  l6.  Slßcnn  Seib? 
xiiil  i;:cr  enriebert,  er  wtid^e  nid;t  üon  ben  ft)mbolifd;en 
S5ud;ern  ab,  tvol)!  aber  fbnne  er  öon  tcr  gemeinen 
Scljrc  ber  öelcövtcn  abni^ctd^cn ,  cfjnc  t>on  ber  gemeinen 
$cl}re  ber  5livd;e  ab^4r.rc!d;en:  fo  fallen  wir,  irvtv-  ücn  tcrr 


X.LIV 

fi;mboI{fd)en  t^oi'äuglicl^ftiMi  ^ddjc  311  baittw  i\i ,  iinb  folKo 
\mx ,  wie  Sei  billig  wivllicl;  von  bcr  banmiö  iiocl)  offcnt; 
lid?  öcrt()ci&förcn  Jchic  Siithci-ö'iu  9iucf'ftc{;t  bcr  i!el)ic 
tHMi  ber  gvi'ibcit,  unb  irohl  iipcl)  in  rtnbtrn  ^unfien,  imri) 
^c^l  Uvt(H'i(c  fciiico  grciinbcfi,  nbroiu?.    5i3avum  nimmt"'» 

fccn  ^>f)ilofüVl)Cn  ''löunt'Cr,  bCif^  fcaö  Journal  des  savans  fein 

tg^vchvcrf  fo  fange  unanf^eu'igt  Inijc ;  warum  fvcuct  c^ 
i{,)n,  tajj  c<^'  5ti  Dioni  unb  311  ©enf  i-'On  mand;cu  (jutgc()£i|V 
fen  würbe,  fdbtl  5?ial-ebvajKl;c  cö  nicl;r  cicriin'5fd;aljte / 
Ep.  42 ;  ja ,  trtß  cö  uon  XlKcIccjcn  aller  brei  9tcligii>nen 
init  cjri'tlcrm  £ob,  (\U  er  erwartet,  fei;  aufo,cnümmcn  wer* 
bcn,  IV.  En,  VII.  Hcsp, ;  ba|}  enblid;  fojjar  einige  (3ea'l)rte 
Sefnitcn,  bfc  \m\t  in  biefer  «cadje  t>er}\i/icbcue  0}?einungcu 
gu  Oabcn  fcl^iencn,  bod;  barfn  libereinfrimmten,  bieeSBerPfe^ 
nid;t  3U  tAerad;ten.  Ep.  IX.  Resp.  9]ein,  hk  3;i;cobtcce  i)1 
bai?  3Bcrf  eines?  relfgibfen  Grnfreö  unb  srnften  langen  %^xf 
fd^cncn  Qln  2:olanb  fd^reibt  er  baruber:  «3)?eine  ^reunbe 
Ijabcn  in  mid)  gebrungcn  ,  "^k  j^etradjtungen  über  '!:>\t 
gvciljeit  bee  D^icnfd^en  r.nb  \^\t  ©ered^tigfeit  ßjctte^  inSxuciV 
fid;t  be^  Urfprung^  bcö  Ucbclö  ine  9veine  j«  bringen«  (rin 
gnter  ^bcil  bauen  war  fd;pn  iH>rbcr  ,yt  ^pn^ier  gcbrad^t, 
um  ibn  bcr  ^bnigin  iv^n  ^JJrciiiTen,  weld;e  hk^  o^<t\m\\\&)t , 
tiv^ulefcn.  ^sd)  n n t e r f n d; c  alle  (? i n w n r f e  03 rt i l c 's^ 
tir.b  fud;e  fie  ju  lujlcn,  ebne  fein  -Berbienft  ju  mi|5s= 
for.nen. «  f!{n  Sonneyal  (bei  gcber,  *c*  423)  rubmt 
er  bic  {cn{glid;c  ^^rin3e0,  welcOe  im  U5egritfc  war,  nad; 
G'nglvvnb  ab^urcifen,  t^af,  fte  np'd;  innbev  mit  ihm  t>k  Z\)z^f 
ti;ce ,  bic  fte  fd;pn  mebv  al?  einmal  burd)gelefen  lunte , 
burd^geber.  wrtle.  .I^enn  wenn  bier-^il'erf  ^xd)  n!d)t  grunb? 
lid)  fe>)n  feilte,  fi>  ift  esS  boJ^  immer  fiir  eine  fold;e  hol;c 
.Dame,  bie  3Uleo,  waö  ^crftvenen  fann,  umgfebt,  i\cl, 
fo  iM'el  ?lufmer!famfeif  fp  erhabenen  0??atericn, 


XLV 

^fe  in  temfelDen  bcOv^nbelt  ivevten,  ju  wlbmcn.«  ^iMinte 
Sci'bnil,^  iHMi  einem  «SpiVIc  bct^  iQü^cC-'  fo  t>iel  SSefon  itut* 
■d)tn ,  mit  fo  lu^licn  ^Vi-|'lmicii  ein  *2picl  treiben'^  Selben 
S3ulfinger  «glaubte,  mic  tci/ 23crfa|7ev  bei>  ©ei'ftc^, 
batl  Scibni.'jenfi  Slnürort  auf  ^^faffcnö,  gcirip  un^^ 
öbevicgte  üluc^cgunj^  ber  ^ibcobfcee,  nicl;t  S'nift,  woljl  aber 
ScOerj  qeirefen  fci>.  £)bcv  f*citicnte  \vol)lf.  f([<\t  .l^iitcn^V 
€111  )okl)c\-  25vicf  cme  eniftOiifrc  Qlnnvort.  .^aj^  .0.  ^faff 
anbcrp  bacl)te,  tviri)  ntemanfcen  iDunbern,  tev  i'bn  aB  eiV 
«en  ei'fiigen  SutbciMnev  fcnnt.  (Acta  Erud.  Lips.  1728, 
©.  127. )  a3  u  l f  i n  (j e  V r.  ftiutmte  aucl;  ^  o  I  f  bei  I.  c  550. 
^my,  wex  irtrb  ein  ^iBevf,  über  beffeu  @egen)taub  ein  fi> 
religibfei-  ?}?ann  über  20  %\l)v&  gclefen^  gebadet  unb  gCi» 
fd;rteben  IjMtc  C§.  ^1- u.  5),  a(?  ein  (gJpicl  beo  ©isjci?  an*; 
fet)cn!  Qüi"  er  cdv  ein  *£d}ü(er  in  einem  Xage  3iO  lateii* 
iiifd}e  53crfe  »Ijm  (^lifion  i>erferti^te,  bas^  vonv  ilv.,  obfd;ott 
fd;n?ere^ ,  <Spiel  bc^  ^Biljei«.  ."Sie  Si b  e  o  b  f cce  bleibt  Ijk* 
mit  ein  UMVbrij^ei^  3eui"»ni|j  einei?  großen  5)??anue5  iviber 
£  u  t  b  e  r  ^5  unb  (S  a  l  i>  i  n  ö  i^e(;re  über  bie  menfc^lid;c 
greibeit. 

§.  XL     9Ricf)t  OTeucalüinifct) ;  liuf^evlfd}  obcc 
D^cupvotefiantifc^» 

^•y  i|t  eine  bcfannte  ^ad)e ,  eingeftanl'en  t>ün  fc  i?ielen 
^vpteftantcn ,  iiV^  ber  ©ocinianiiMnuö  unb  öxatio? 
naliönuu^  bei  bem  gebilbeten  unb  tjorjuglid;  bem  gelebr? 
ten  Xhtik  beiber  cbemaligen  dcnfefficnen  bcö  ^rotejlantiö^ 
muy  b^rrfd)enb  geivorben  ift ;  aui^i  §.  5,  () ,  7  unb  8,  aber 
eibellet  fd;on  binlanglid) ,  bajj  £eibni(j  nid;t  ju  bkfm 
^artbien  gebore,  ^-r  will  mti  ber  5>ernunft  nid;t^ 
brtrgetban  wiijen,    a(y  t)a^  bie  öefieimnilfe  nid?t  aly  if;r 


icr.vi 

UM>cr)Vrcd;enL»   foiincn  ubcnvfefcii  weiten ,     im  utniöeil 
inü|7e  ter  T^crfti■lll^  fid;  bcm  ^>Iaubcu  unterwerfen. 

Sßie  v>iflc  tiefer  neuem  ^Motefranten  fieiii^crfcu  blt 
^dnc  wn  tev  (Tibfuiite ,  tcv  Gwigfcit  ter  J^Mlenftrafe. 
X'cibnil3  befuuiptet  i;ii  ©cgeiubcil,  i.  ZK  ber  2!f)eobicee> 
§.92/  Mefe  bciiren  .r>ogmen  fei;cn  nur  tcm  ^cdjeine 
imd)  hart  unt  ungerecl;!.  3ni  H.  ZI).  §.  260,  i?ertlH't>:\jt 
er  gegen  ben  (conneru^  bie  fet'te  Je^re,  intern  er  i>iele 
unb  ücrfcf)icbenc  23eirei("e  anfuhrt,  unter  cinbern :  «^'5 
fcj>  fjinliinglicl;  5U  fagen ,  ba^  bie  5'-'*»'f^«"fi"  ^^^  5ierbres= 
d;cni3  tk  J^ortbaaer  ber  (Etrvife  v»erurfac()e,  unb  fcI;Iio)5t 
mit  ben  Porten  :  C3  c  1 1  ß  a  t  u  nt-  g  e  0  f  f  e  n  b  a  r  e  t ,  vc  a  ^ 
nbtbtg  ift,  V)or  bem  gr&pten  Unglucf  eine 
5urcl;t  5U  f) ab cn,  nirf^t  ober,  ycciv<  m\t-  üoUflanbigc 
S3egriffc  bav^pu  geben  fanm  3m  25riefe  an  ^lacciuö 
f^eii^r  e^  (_'m  Oicift  Seibniljenö  <S.  182);  Wlan  muß 
fli'o  gewiß  anfeilen ,  i>a^  Dlicmanb  nnberf^  al5  burd)  ftd) 
fclbjt  üerbammt  weibe,  unb  jwnr  t>ermcge  feineei  SBilleni^ 
nur  im  3ufcanbe  be^  ^Icnbe?  bcr}arrc.  2>!e  (gpcinianer 
I.uben  Unred)t,  wenn  fie  ®ott  webcr  ©euugtf}uung  ncd; 
gered;te  3iad)C  sulaijcn  wollen.  9?ian  muß  in  ber  S5eftra? 
fung  nid;t  nur  23eflerung  beö  Sunber^  unb  ta5>  warnen!: c 
S^eifpiel  für  5lnbre ,  fonbern  aud;,  wa^^  ber  ©ruub  ber 
allgemeine  n  S)  a  r  in  0  n  i  e  fcbert ,  weld;e  nidjt  üoUflan:: 
big  fei)n  würbe ,  wenn  6ett  feine  gered;te  ^.ad)e  nidjt  enb? 
lid;  auebrcd;en  liej^e,  ^m  <c^tciaie  G3ottefi  ift  !cin  gutes; 
5Ber!  c^ne  25elol}nung ,  feine  (Sunbe ,  ofjne  QSeflrafunq. 
9l;mmt  man  bem  3cn\  i^ae  UntJcUfommene,  v:a$  iljn  (bei 
bem  ?}fenfd;en)  begleitet,  unb  ftel;t  in  ibm  nur  ben  SlBilfen 
ju  ftrafen,  \o  ^ann  mau  il)n  mit  ber  l^eiligcn  iScfjiift  Onrr 
jueigncn.  *i  > 


XLVIt 

3««  fc>t'i'  y^iumonie ,  fiigt  S e \\i \i .q ,  fanb  S c i b n i ^  teit 
S3eiiH'j5unj'je,qninö  ful;  für  iM'c  (iUM'gfcit  ber  (Strafen  511  cr^ 
Üarcn,  a>aiitf}con  1.  c  (£.  130.  3hid;  Iict3  Seffing  Selb* 
nftjenö  ^inM-rcce  311  beni  berufenen  23110^  U^  2(Uberfer 

^rofefforo  d"»nner  Demonstratio  quod  aeterna  impiorum 
Bupplicia  Don  arguant  Dei  justitiam  bvucfen  ,  tVO  Cr  ebcnj? 
fflUp  fiir  biej3  .tJogma  fpv:cl;(:,  fo  i>a^  ?effinq  öuövuft: 
«£*!  meine  ^reunbc,  u^annn  foUtcn  wir  fd;arf finniger  alä 
I^cibni^  unö  menfcl^enfreunMicl^er  fd)ciiien  wollen,  alö 
^üFratec--?  benn  aud)  biefer  im  ©ergia^^/  vok  fein  (Sd;u* 
ler  ^>Iatü  [m^U)a^i)n,  fprad}cn  von  ewiger ^udjtigung  fol' 
d;er  (iuntfofen  bie  l^'d;  nid;t  beiJern.« 

2B1V0  bie  ^rbfunbe  bctriffr,  be3euget  flbermalö  bfc 
S,bcobicec,  bap  Seibnil?  fie  geglaubt  Ijabe.  ??fan  fiht 
unter  anCern  §.8,  wo  er  ^li  fatbolifli^e  ^\\^d)^  anfuhrt, 
tt)cld;c  tH>n  2Ibam^  S^iVnbc  fingt:  «£)  glucflid^e  <Sd;uIb/ 
bie  gewuibigt  warb  einen  fold^cn ,  einen  fj  grojjcn  (Trlofec 
311  erhalten;  —  t)k  bcriibnitcn  ^ralaten,  fabrt  er  fort, 
weld^e  gegen  «Sfonbrat  (in  3n»i»cett5  Xil.  gefd;rieben 
l^aben  ,  baben  febr  wobl  bentcrft,  ber  2(pojteI  f)abe 
?i\id)t f  wenn  er  fabelt,  ban  man  ^hie^  tl)i\n  will,  bamit 
(?5ntcö  barauii  cntftei;e ,  be^wegen  b(>rfe  man  aber  nid)t 
miilbiUigen,  ba^  Ci)0tt  ai\§  ^ulajjung  ber  (Sunbc  mebr  iinb 
gvofiercö  (^ureü  jicbe/  aB  h(\§  ifi  f  r\:)aC->  i^or  ber  ©unbe 
war ;  foubcrn  wir  glauben  eben  biefcm  2(^)ojtcl ,  wenn  er 
fagt:  5[9o  bic  vcnnbe  gvojj  war,  war  hie  Qmabc  nod;  grbf« 
fer,  unb  wir  crfcnnen  ce»  wofjl^  ta$  ber  ©unbe  wegen  rviv 
^^i'efum  Gbriihini  bciammen  baben.«  5lud}  in  ber  (5d;rift 
Causa  üei,  rcbet  er  you  biefem  Dogma,  inbcm  er  i>ic  3öir; 
h-ngen  ber  (Jrbfunbe  angibt.  «Sie  bat  t>\e  5lraft,  ba0  fic 
bic  5?icnfd;cn  im  .^orv'crlid;e;i  ]d)voad)t ,  im  (iJeii'ligen  tobt? 
':cO  i^crwiinber ,    in  bem  vor  ber  älM'ebergebuvt  ber 


XI,  V 111 

SSfiftanb  rtufö  *2mulid)e,  ber  ^Milt  anf^  gleifcf)lirfjc  ftd) 
iici<^ct ,  fo  ^ai5  »vir  tuicl;  tei'  9?atur  Äintcr  bcö  ^^i""*^^ 
ftnt».    §.  So. 

(rinc  5'-"'^9C  biefcr  Selnx  u^av,  taj5  Scibnilj  ebenfalls 
bic  ^crfpl)uunß  bei>  niCHfcl)lid)en  (^)efd;Iccl;tc^  buvd;  bcn 
Sob  3c|u  «>"  eigentlichen  <2inne  bee  ^iQDvteö  an* 
nahm,  unb  .fid;  bflturd)  v»on  unfein  I»t)V'evrtnfv3ef(avten  ^vof 
tcftantcn ,  nnb  nod)  üpv  .^ir-;cm  in  bcn  3lnbad;ti^rrnnbeii 
iid)  anfMVi'fdjcnben  i'ocinianifdjj^efinnten  Sn^'ffsi'C'^f'fren  *) 
ftav!  nnrcrfd;icb.  ^d^on  f^ortcn  iviv  \>m  ihm ,  taf^  ber 
(^HMrmenfd;  3efnö  bcr  fci),  burd;  nH'fd;en  alle  9?;eufd;cn 
follren  befreiet  irevben  Don  ber  XJienjtlu-ii-feit  beö  >öcrberb? 
•niffeä,  unb  fo  füninien  in  tk  glovrcid^e  greiljeit  bcr  ^in* 
ber  ©ptteci.  Causa  Dei  §»  49»  ©r  i<i\)\x  tk  Grbfnnbc  unb 
fcie  ©nabe  ©cttc?  in  ^()ri|lo  unter  bic  ^2htifcl  ber  geoffen« 
harten  9xcIigion,  §.  43  t>on  ber  Ucbereinilimmung  u.  f.  \v> 
unb  in  ber  Xbeobicee  felbfr,  §.  8,  r?eif;t  er  gut,  ba^  in  ber 
fatboIifd;cn  Äirc^c  ain  vSorabenb  bcr  £?|lern  öon  ber  ©unbe 
Slbamö  gefangen  tt^crbe ,  \>ci.^  \k  burd;  ben  ^ob  Cl)rifti 
»ertilgt  würbe.  §.  92  rebet  er  öon  bev  Xaufc,  «I^ 
SQiebergeburt  mm  ber  (Trbfunbe  (bfe  e?  ober  nur  burd) 
"i^k  vöerbicnfte  'i:ci:  (iJottmenfc^en  i)t  —  abermal  ein  grinler 
Stbfianb  yon  foSSielen,  benen  jte  eine  blope  (Zeremonie  ifr!) 
(Jr  \)'i\\i  'i>k  Seigre  jener  fatholifdjen  großen  2:f;eoIpgen  gut, 
ireld)c  bcbauptcten,  bau  «in  aufr!d;tiger  23en3ci^  ber  !^iebe 
^u  &\>n  über  QlUee,  bei  benen,  \)k  nie  waö  üon  ber  Se(;ie 


*)  @iel}e  bie  nott)irf;ibiiie  unb  rooblgenieiiite  SBarnung  ooc 

bem  (?t'brauct)e  bec  ©tunben  ber  Sinbacfjt.     SO?aina,  bei 

^ucbbäriblec  ?}^u(Icr,   ig.  1(5;    oba-  bie  ©tiinben  bec 

5intacbt  ein  S3t'i!  bcö  gotcnö.    Srfliiffurt  löiji ,   ^ä.  27, 


rcLix 


(5I)Vijti  (in  m1d)CY  oU^fn,  etiwa  itorf;  mit  6cm  bon  Scfu 
gegebene»  SSeffpicI ,  man  bi'e  e'rlofung  ber  58eft  ju  ftüm 
beliebt)  gebint  haben,  wenn  jener  23ciüei^  i)urd)  bie 
©nabc  Scfu  ßf>vi|ti  enrecft  n.M'rb. «  3n  ben  Ob.ser- 
vationibus  bringt  er  au^  ber  2i6bant?Inng  tces  Xaurcl* 
lu^,  bcn  er  ben  S^calfger  ber  2?eutfd)cn  nennt,  folgenbeu 
©ebanfcn  üor:  >»G'i>  ift  biüig^  baß  biejenigen,  hit  burc^ 
cfnc^  önbcrn  ©nnbc  Sunber  gen)orben,  and)  bnrd> 
ci'neö  anbcra  ©ered;tigFeit  gcrcd;t  iverben,  unl) 
fp  crflärt  er,  vok  ba^  Sei'bcn  nnfcresf^  JipeiLanbcö 
für  bit  ©unben  ber  2ßclt  genug  gct^an  f;at.« 
OJeifl  11.  113.    'man  febe  nod)  oben  §,  6. 

^ap  S  e  { b  n  { ^  nic^t  vok  £  u  t  b  e  r  (  man  fe^e  (S^»  57  m\b 
135,  bai>  9}?onument)  üon  ben  Unterfud;ungen  ber  D\e(!# 
gicn,  bie  53ernunft  ganj  au^gefd;Io|len  bciben  wiü,  unb 
fte  nid;t  fo  tk\  bcrabtvurbigt,  wk  jener,  faben  njir  oben 
§.6,  aber  aud),  ba^  er  ffe  nietet,  wk  unfere  9tati'ona# 
(fften  5ur  9ild)terin  aufftellt.  Um  wdi)  etn?aö  au^  fbm 
über  beibc  ^>unfte  üorjnbringen ,  gebe  id)  ba^  ©efprad^ 
iwi'fd;en  einem  ©d;uler  Socfö  unb  Sci'bntijenö  burd;, 

baö  auö  ben  Nouveaux  Essais  sur  FEntendement  humaia, 

ber  ©ei|t,  11.59,  aufgenommen  I^at,  ba  er  vohili^  hk» 
vin,  wk  t>fe(e  !atbolifd;e  £ef;rer  benfet,  6.  62,  bei'pt  eö: 
«bte  grbpeften  ©ebeimniiJe  n?erben  unä  wixUid)  bixvd)  bi'e 
^eugnt ffe  ©otteö  befannt;  »reiche  man  (aber) 
burc^  bic  ^öewegung^grunbe  ber  ©laubrour;^ 
bigfeit,  worauf  unfre  9\eIfgion  berubet,  fen«: 
n  e  t ,  unb  b  f  e  f  e  03  e  iv  e  g  u  n  g  e  g  r  u  n  b  e  bangen  unftrefs 
tig  S)on  ber  i^enfatton  unb  Dxeflerion  (alfo  bem  ©ebraud) 
ber  SSernunft)  ah.  —  9}?an  hat  jwar  t>on  bem,  wa$ 
über  bk  93ernunft  ift,  einige  SSorfteUung ,  aber  nic^t  fo, 
ba^  man  ce  biirc^  bk  aöege  unb  Gräfte  ber  erfcljaffiien 

t4J 


SSernuiift,  fo  giop  unb  extjaUw  ftc  aud)  (e\)n  mrtg,  be* 
greifen  fbnne  («Ifo  9itd;terin  fci)n  b^vfe).  Q:t->  ift 
Gott  nllcin  aufbcfjalren  ,  e^  ju  wiffcn,  wie 
e&  i()m  auc^  allein  jufommr,  c6  für  gewi^ 
«u^jugeben  (unb  bicß  gafruin  unterfucl)t  ble  SSev^ 
muifr).  —  A^ev  03Iaube  ift  ein  gcwi)Tei-  95e{frtU,  unb  ber 
tcinuuftiqe  SSeifali  fann  nur  öu&  guten  ©vunben  gegeben 
werben:  ^cr  alfo  glaubt ,  obne  i  r g  e  n  b  einen  © r u  n  b 
taju  (brt^  ©Ott  gerebet)  ju  Ijöben,  ber  fann  fid;  in 
feine  eigne  ^))böntaften  öcrliebcn,  aber  er  fuc^t  bie  51ßciOr* 
f)eit  nid;t ,  unb  beweifet  aud)  gegen  feinen  gbttlid^en  idjo 
rcr  nid)t  ben  redeten  ©el^orfain.  S5enn  bfcfcr  will ,  ba^  er 
t)en  ben  Gräften  ©cbraud;  niad;en  fülle,  womit  dv  iijn 
(waö  nur  ®Dtt  äufbmmt)  begabt,  um  if)nt>or3rr* 
t^m  fid;er  ju  ftcllen.  —  dJlan  Um  ftd;  nic^t  x^oxn 
fteUen,  ba^  etwa^  »on  ^ott  (burd;  iDffenbarung)  !om* 
nicn  follte ,  t)a§  man  für  wabr  angenommen  bätte ,  unb 
wdd)t^  bod)  bie  ©runblage  unfrer  Äenntnijfe  über  tm 
ipaufen  würfe ,  alfo  alle  unfere  Jabigfeiten  unnü^  machte, 
diejenigen ,  welche  i>it  £)ffenbarung  nur  mittelbar ,  ober 
burd?  Ueberliefcrung  ,  ober  \(i)xift\\d)  l)aben,  brau* 
d)en  bk  5?evnunft  ned)  mei)r,  um  ba^on  Cba^  bk  £)(fen* 
barung  gefd;ebeu  fei))  über5eugt  jn  werben,  ^nbejfen 
bleibt  immer  voaljx ,  bap  bk  .i)inge,  bk  bind)  unfere  nan 
türlid;c  gahigfeiten  nid;t  cntbed't  werben  fbnnen,  eigentli* 
(^e  ©Iaubenöfad;en  finb,  wie  ber  gall  ber  wibcr* 
fpenftigen  ^ngel  unb  bte"  Slufcrftebung  ber 
lobten  (abermal  ^v^d  ftarfe  2lbweid)ungen  oon  ber  auf» 
gcüarten  S^Oeologie,  felbfi  ber  ber  2(nbad;t^itunben)  Ijitv 
muf  man  allein  bie  £)ffenbarung  l)bxen,  —  I)ie 
(Sociniancr  ge^en  ju  weit,  wenn  fie  allcö  verwerfen, 
waö  ber  Orbnung  ber  SÄatur  nic^t  gemäß  i|l ,    felbjl  ba. 


Xil 

wo  ^\e  fd)Icd;fcibmg^  Mc  Vin\nb^Ud)hlt  md)t  bemeifcn  ihm 
nen.  —  9??ufau^,  ^^rofelfor  in  3cna,  fau^net  mit  Üiecl;r, 
••fcafj  bae  blci?  v*()»ififd;  nptl)5renbigc,  bao  fid)  anf  eine  3"* 
buction  gvunber,  (i'nreicfjenb  icx),  bcn  ©lauben  eine-?  ©c* 
l;ci*mniffce  obei*  Üöunberfi  ju  wiberlcgen,  weil  eg  üpit 
<?5ott  rtbft.ingt  ben  Sanf  ber  Dilatur  ju  anbevn ,  fo  ba^S  e^ 
burd;  ©ott  m^jjlid;  ifi ,  txi^  e  i  n  c  ^  c r  f  o  n  5  u  g  l  e  i d> 
SdJuttcr  unb  3««9fiöw  fei?  (wir  fennen  bod;  bk  oic«" 
Icn ,  nvld^e  nllc  ©cl;eimni]7e  unb  ÖBunber  anö  bcv  Sibet 
irct^eregefievcn ,  un'r  fcnnen  t:>\t  Unüei-fd>\mten ,  tt*eld;e 
9?i^ar{en  in  pbijjcr  9iucf fielet  lajierten,  um  ivieberfiofen  ju 
mutT^n,  tci^  !^eibni^  nid;t  üon  itjxzv  3a^l  ifl).  ©efel^t 
«bev,  eti  fanbe  fic^  auf  ber  einen  (Seite  ber  hüd)ili\bUd)^ 
(£inn  einer  »Stelle  ber  i;,  <Sd;rift,  unb  auf  ber  anbern  eilt 
groper  2lnfd)ein  einer  logifc^en  Unm&glid?feit,  ober  wenig* 
ften^  einer  fidjtbaren  :pbt)fiTd;en  Unmbglid;feit :  wäre  e^  in 
i)iefem  galle  vernünftiger  t^on  bem  bud;flablid;en  (Sinne 
abzugeben,  ober  auf  ben  v^biltsfi^pf^'fd^enörunbfa^Sierjid^t 
gu  tl)un.  (5ö  gibt  freiließ  (Stellen,  wo  man  ebne  (Sd)wie«s 
rigfeit  ocm  ^ucl^ftaben  abgebt,  n^ie,  wenn  bk  b.  (Sd;rift 
©Ott  ^panbe  beilegt,  ^i^^""  ^^^  0"bre  Scibenfcijaften  3US 
fc^reibt.  ^Sollte  man  iiieft^  nic^t,  fo  mußte  man  fic^  ju 
ben  Slntropomorpbiteu  i^^^  jenen  (Sd;warmern  in  ^nglanb 
fd;lagen,  bk  glaubten,  ^perobe^  fet)  in  einen  '^udß  Der= 
u-»anbclt  werben,  m\l  ibn  (^briftuö  fo  nennet,  jpier  finben 
bie  Siegeln  ber  Wu^legung  ftatt ,  unb  wenn  ft'e  nid;tö  ^cr;* 
anebringen,  xta^  ben  bnd;|1lablid)en  (Sinn  (mit  ©runb) 
Jlrcitig  mad;t,  um  etwa  eine  pbii'>fopbifd)c  9?tarimc  3U  be* 
gün|ligen,  —  unb  i'iberbem  ber  buc^ftablidjc  (Sinn 
iiid;t^  cntbalt,  wati  C3ott  eine  Unt>cllfommenbeit  beilegt^ 
ober  bie  Uebung  ber  ©i>ttfeligfeit  in  ©efabr  fcljt:  fo  ijl  c§ 
t?iel  f^erw  luib  »eruunftiger  \\jm  ju  folgen.»  (wie  wir 

[4*3 


I-II 

fd;on  bfe  SRe^cI  baiuber  §.  8,  (tnfuf>vrcn).  !?eibni(j  fttt^ 
tet  ubii^cuiS  •^tc  ^^crjucl;c  ©ebeimnijTe  und)  iiuc'  bcr  vl>civ 
mmft  511  bcivcii'en  uicl;t  iH'vacI^tlid; ;  er  machte  fic  ja  fclb|t.  ' 
£)l)m  ift  ätrav  «töenmiift  (itucl;j  eine  naturlid;c  £^tfcnba;; 
i'unq,  i>\c  v»pn  ©oft  hevfbiuiiir.«  SÜlein  fte  \]t  Um  nic(;t 
tie  hbd)\ie  ober  c^vir  bic  ein5!\5C-  t'cmt  er  fal)vt  fort  unb 
fi^Öt:  «>bai3  bic  ^»itenlH'irimg  eine  uberiuuiulid)e  (alfo  hb« 
l^cre ,  toUfonimncve)  Q3ernunft  fci; ,  b.  f.  eine  burc^ 
u  i  c  I  c  neue  ^5  a  b  r  b  c  i  r  e  n  ,  M  e  unmittelbar  D  o  n 
©Ott  gefonnneu  find/  cvtrciterte  -^ernunft.^ 
e.  SO. 

§,  XII.     (Bdb\i  \\id)t  neu  uuivt  vcformirt 
lutfpetifc^. 

SJcd)  genug  bieruber.  G'6  u\ircn  aber  öieUcic^t  nod? 
&Ic  gan^  neuen  uiu'rten  9U'formirts?utberifd)e  ober  Jntbe? 
rifd)'9icformirtc  5U  betrad^ten  übrig.  3(üein  ba  ber  (iba^ 
v<iifter.bicfer  linierten  nod)  nid}t  fivirt  genu^ ,  fte  unter  fid) 
nid^t  einig  genug,  üon  üielen  ^H-oüinien  S^utfri^Ianbi? 
(anbete  Sauber  5U  gefd;n?eigen)  noc^  nid;t  aufgenommen ; 
ibr  SBerf  t>on  t>{elen  angefod;ten,  i^erworfen,  wo  nid;t  v>cr; 
^,immt  UM'rb ;  ba  tjorjüglid;  bei  mand^en  i)ai>  Dogma  gang 
unberübvt  gelaiJcn  n?urbe,  fo  \\i  c^,  n?ie  feine  ^id;ulbig:^ 
feit,  \o  eine  Unmbglid^feit  ju  beftimm^n,  wie  wtit  ber 
Öi-bf3te  beutfd;c  ^M^ilofcpb  t^on  ibrer  ^artbei  fei)n,  ober  it>ic 
iveit  er  fid>  i?on  ibnen  entfernt  halten  itürbe.  ÖGabr  '|^  ei^ 
b.af5  aud;  er  ein«  Zeitlang  an  ber  Bereinigung  beiber  (Son 
feffiLMien  arbeitete.  Qlber  e?  ivar  ibm  um  3(uc'gleid;ung 
brr  bii-'ergierenben  5>cvcjmen  ^n  tbun ;  t>ni)tv  fein  Söeftreberi 
bcn  Sutbcranern  tic  Scbren  (5 alt»  int»  t>on  ber  ^rabeftinar 
tion  unb  bem  iJlbenbmabl  gelinber  barjujtellen.  ST^an  febe 
E|).  ad  Fabricium  Ep.  16  bi<->  2+  uub  27*     Mm  er  fanb 


■LTlt 

miül6evrtef9lici)C  5?inbcni!|i>/  ofM'craittcr  einei-  ücmt  ^reiiffi^ 
fflKH  Wenige  t^cvv^nfcalrctcn  «Serfanmilunc^  cinfgei-  'Zhtdo* 
gen  ücn  bci>cn  (ionfeffioncn  Ep.  57,  uub  ol}nei-rtcl)tct  tn 
50  I5ufaten  fcf^tverni  (yL>Ii?mun5en,  tic  v-on  biefcm  5??i.Miav^ 
c{;eu  and;  an  aneiravti'ge  2:(;eeli)gcn,  bic  Unicn  5n  bcfev^ 
bcrn,  gcfd;ieft  unutcn ,  f.  gebcrö  25rief\i3cd;fcl  ©.29,  30 
unb  31 ,  WiU'b  aiuS  bei-  -l'crcmignng  n;c{;t^.  @elbjt  eia 
!?nt{)cn')'cf>ci"  jn  jenem  Unii>noCLMiV)cnt  gcirairltev  .^^fieolog 
^löinflci*  üerbavb  1703  t>ic  <Sad}C/  bev  anbere  trat  nad> 
ber  ei\ien  <Bc\]ion  »{),  Ep.  57,  59  unb  6a  ^enei*  ubex:» 
c^ab  bcm  -Wenige  eine  S'dnifi  nntev  bem  Xltd:  Arcanum 
rcgium,  «>cld;eö  abev  jum  Ungiucf  fein  5h-fanum  blieb,, 
unb  fogar  £eibtii^  unb  SCI?efan,  '\a  t}k  tl)ecIogifd;e 
^afultat  ju  jpelmftabt  faincn  in  2.u-wegung.  (Appendix  ad 
T.  I,  Epp.  N."  5,  6  nnb  7).  -Doi"  Uvtl^cil  ber  ^wci  evilcii 
fte()t  bcutfd)  ale  ^H^ftfcript  juni  59tcn  5öriefe ,  unb  ift 
mcvfwüvbtg.  «X)a^  fogenannte  Arcanum,  I)ei|5t  c^,  foK 
irenicum  fc!)n  ,  man  fonntc  aber  vih>()1  fagen ,  c^  fevi  ein 

Classicum  belli  sacri  in(er  Evangelicos,     unb  uid/t  VOOhl 

leidet  etwa^ ,  waö  unfern  S^inben  bcn  I>iljigen  ^apiflcn  an* 
genef^nier  auf:?  Üapet  tommen  fonne.  ^-^  fd)eint  jit  gewalts 
famen  SSerfabwn  unb  Unteibrucfung  ber  S"i.mn(5cli|"d;en  3U 
rathcn  (biefe  ^md)t  aaOevte  man  and;  in  unfern  Xagen). 
Unb  barauf  fabeln  biefc  fo  aufgeflarten  nnb  gewijl  bcn 
???:r,braud;en  fi>  abI}oIbcn  D^üanner  bcn  Eintrag  ben  (Jvor* 
cii^muö  ab3U|"i';a|]en,  ba  »ja- befannt  ijf ,  ba^  Exorcism:ts 

2  ine  antiquissima  Ecclesiae  christianae  prnxis,    unb  opünzum 

sensum  ()aben  fonne,  ma|5cn  nid;t  eine  (eiblid;e  ^^cftBung 
Cwebl  aber?)  bic  5??ad;t  bei>  XeufelS  auf:5  fmibige  (l^cs 
nn'itb  üerftanben  tviib.«  £)  Seibni(3,  trie  ganj  anberö 
benten  aud>  hierin  unfcre  :pbiIofcpf}ifd;en  2;l;eologcn,  jTe 
♦i>nncn  alfo  ^\d)  fid;  nidyt  jueignen,    unb  wetvcn  wcijl 


I.1V 

nun  aud:)  bfclmcln*  anfangen  T>id)  f^crabsufcljcn,  wie  cß  bei 
cnbern  gropcn  5}?v\nncrn  ,  ali>  (£toIbcrg,  fobalb  fic 
fatbolifd)  gnrpitcn  fmb ,  otcx  aucl)  nur  fiel;  tc5  .^atf)cliV 
cicMnuiS  t»erbad;tig  gcmad^t,  gefcljaf)  unb  nocl>  gcfcl;ief)t  >. 
tt»fc  üon  ^pp  unb  ^^aulu^'  hn;^  üov  ßtolbcvg^  ^cbc 
«od;  bfl^  cfclbafte  Scifpiel  t^orliegt.  2)pd;  cf)C  w'ix  ben 
25cn>ciV^  fuf;ren,  ba0  bicfcr  53crbad;t  bei  Seibni^  wivÜid) 
»lel  ©vunb  \}a\>c ,  miiffcn  tvir  wod)  bai^  llitf)cil,  n>eld)c5 
9??  0 1  a  n  u  ^  unb  £  e  i  b  n  i  (j  auf  l^obeu  95efebl ,  irafjvfd^etn:« 
lid)  nad)  1708,  n"«o  er  mit  bi'efer  ^^cveinigung^fadjc  nid)tö 
mehr  ju  tfuin  haben  trollte,  Ep.  92,  über  bie  Union  bei' 
beiben  ^noteftantifci;en  ßonfeffionen  abgegeben  haben,  unb 
ÄortbDit  T.  I.  Epp.  e»  164  tnittbeilt,  bcn  (Jüangelifch* 
$utberifd;en  t?ovbaIten,  um  ihnen  begrciflicl;  ju  machen, 
um'c  befio  gett)iffer  ihnen  ^ai->  beoorfteht,  \vac->  jene  9??anner 
bamaB  au^  (Erfahrung  furd;tetcn ;  al^  jeljt  fd;on  tk  meiss 
ften  ihrer  Jehver  jum  reformirten  <£i)ftem,  wenn  nicfjt 
gar  jnm  ©ocinfani^imuö  ftd;  hi""cigem  »»Sföie  wohl,  <* 
fagen  beibc  für  t^k  Union  arbcitenbe  ©elehrte,  «unb  chvift^ 
lid)  f  trie  Ibblid;  unb  nulglidh  ^^^  mutua  lolerantia,  ober 
virtualis  unio  unter  ben  (Jüangelifd;en  in  Theoria  geth^n 
ju  fe\)n  fd;einet,  fo  fd;Iimmc  Effectus  bot  fic  bennod;  burc^ 
€^atanö  üldb  unb  viaffionirten  ^cloten  3ln|iifien  in  Traxi 
unb  Applicatjone  je  unb  allemal  wad)  fid;  gebogen,  fo, 
i»a^  ai\d)  bcn  Moderalis,  ja  Moderatissimis  h.  e.  benjeni^ 
<;en  Evangelicis,  wüd)c  bit  abfonberIid;en  !k^ebren  ber  dic^ 
formirten  nid;t  für  funbamental,  fonbern  m  9^eformirten 
»ielmchv  für  23rü!:)er  in  (Shrifto  halten,  jebennocl)  för  eine 
foId;c  per  Declarationem  publicam  einjufuht^nbe  Xoleranj 
t)ill{g  grauet,  weil  bie  Conditio  ber  cöangelifdpen  Äird;en 
jjabuvd)  immer  fd;l:mmer  geworben ,  unb  cllemal ,  jum 
wcnigllcn,  eine  hciml;cf)e  SScrfolgung  unb  Unterbrndung^ 


ntcln'möl  eine  cffcntlicl)?  Dxeformöticn  unb  ^^evfectttion 
ber  Unfrigen  barauf  erfolget.«  Sie  beiveifcn  bie^  au^  bcii 
golgen  ber  fo  I)crjl;cl;en  SScrbrubevung  ju  .^ajTel  1660 , 
tk  ju  SRicteln  fo  freunblid)  cffentlid),  troB  ber  (Schriften 
^cr  fid)  bagcgen  fel^cnben  facljfifcl^en  2:,()ec(o(^en ,  angenoms^ 
nien  unb  öerrbci'bt'gt  nnirbc,  aber  für  tie  >iutl)eraner  eiit 
traurige^  ^nbc  (;arte ,,  fo  ba^  fclb)l  ik  griebcni5|iifter  Hjxe 
©teilen  ju  üerfajT<?n  fid)  bewogen ,  n^o  nicf)t  genot^iget 
fanben.  ©faubh'd)  wirfte  and?  bei  bcm  fingen  DJianne  i>it 
Ueber^jengnng ,  t>a^  bie  heitren  ^artl^eien  noci)  ju  feinbfelig 
in  9iucfftcl^t  ber  Scbre  gegencinanber  ftanben.  dUd)  iahen 
fpatcr  bk  unfd;ulbigen  9^ad)rid)ten  öou  1708  ben  neuerrid)* 
Uttn  (Soncorbientempel  ju  (Erlangen  aB  ein  ^eic^en  an, 
bap  man  ben  ^nt'iffcventi^muf'  befferbcrn  i»oUe.  Qt 
fanntc  öielc  ber  merfwurbigen  i)i|!o«i-ien  hei  ben  Sieligion^i* 
ftreitigfeiten  mit  ben  SKcformirtcn,  hie  2?rambeniu6  1706 
F)eranf(gab,  unb  wie  foUtc  fbm  hei  retflid;crm  9ladbben!en 
entgangen  fe>;n,  ha^  eine  5ßereinigung ,  wo  jebc  '^aühit 
ctwa^  nad;giebt  unb  tjon  bev  anbcrn  annimmt,  ber 
Stob  ber  alten  Äird)cn  unb  tie  ©cburt  einer  ganj  neuen 
fei; ;  ta^  S  u  t  b  c  r  unb  3  *^  i "  9  ^ '  ^  ^ic  cinanber  fo  berb 
befd)impften ,  öerfeljerten ,  üerbammten,  nun  felbft  üer* 
laflfen,  »erfetjert  unb  t?crbammt  werben  mußten;  unb  b« 
bieg  wobl  fd)werlid)  aUgemcin  unb  einförmig  beliebt  wer«; 
ben  mogte,  nun  anftatt  3 w e i c r  .Kird)en,  mef)xeve  neue 
unb  öerfd;icbcne  entl^eljen  würben,  weld;e  STeüolutiou 
cnblid)  mit  bem  ^nbifferenti^imuö  ober  Xieißmn^f 
wo  nid)t  Sltbeiömuö  enbigen  fonntc,  wie  er  bann  einfl 
auflferte ,  biefcr  würbe  hie  le^te  Äeljeret  fetjn. 

Unb  nun,  wenn  Seibni^  wcber  2Itbei|1t,  nod)  pfeift, 
nod)  3nt)ifferenti|I,  nod^  ^^ingloj^Äalüinif!,  nod;  Suthera^ 
«er  im  alfen  (ginne,  nod)  iHationaIi|l,  ober  unirter  ^vo* 


tejTant,  wohl  awd)  fein  S)en-\\hüUv ^  ^ietl^i,  5f5i>ertaufer, 
-IJuacfer  u.  f.  \\\  ifl: ;  aber  bocl;  ein  CInifl  if^/  bei-  bie  ti^ 
genrlicbc  £)ffciibarung  ancifcnnt:  waö  i'fl  er?  3Bir 
ft> ollen  l}orcn, 

§,  XIII.    4eibni^  jcigt  ftc^  bem  Ä'at^oliciömu« 
fef;c  geneigt« 

a )  U  e  6  e  r  l)  a  u  V  t« 
^ld)ti>  ju  faqcn  t>Dn  bem  ftavfen  ^iiefn>ed}fo(  «nb  Utti«j 
öiing  mit  Satl>el(fcn ,  felbft  mit  €'l•^ent'leutcn ,  unb  fin^vu* 
«Ttt  fccn,  ben  ^icteftanten  fo  t>eil;af5tfn  nub  wegen  ^\'v]d\f 
tenmaclKiei  (UM'e  man  bn^  3i?scrf  bei*  \>m\  Cf)viffn^  auem* 
^»fohlcnen  Siebe,  bic  2llleö  mit  Clnifcn;^  t»eveinigt  lüinifcOr, 
fpbttifd;  5u  nennen  vfl^SO  i.H'vtacl;tii5en  '^e\nit(ti,  Me  er  in 
(^dniii  nimmt,  (ivic  3.  95.  86.  23vicf  an  Xcnjcl  lll.  ©. 
C597)  v»on  bei-  ^l•eun^fd;aft ,  m  ber  er  mit  üerfdtjiebeneii 
Äatl)oIifen ,  fclbft  einem  Äapujiner,  lebte  (SSrief  an 
S3offuet  uom.l3.  ^uli  1692),  i?cn  feiner  crften  Slnftef^j 
hing  im  einem  Fatlielifd^en  geirtlid)en  Äcfe.  Unb  bocb  jei^ 
gen  biefe  Umfianbe ,  ta$  Seibniö  i^i^  ^atl)i*lifen  nicljt/ 
UM'e  ber  i?eibelbevger  Äaterf?ii^mu^ ,  aU  2ibgütterer,  ibxe 
Ü)eiftlid;cn  al^  Öbl^enpfaffen ,  t^k  Äay^ujiner  alö  23arcrt 
( »reldjcn  3iamen  nod;  in  t^ev  jtreiten  v<?alfte  be^  öorigeu 
Sa^^rliunbevte  biefen  6)eiftlid)cn  ^.M'cteftantifclje  ^inber  \uu{)f. 
tiefen),  ^ie  ^^fuiten  nid;t  al?  pertbaud;enbe  2:()terc  anfafv 
gegen  t>ie  mein-  alci  Ca?  gelbe  lieber  ein  Sorben  jn  jiebe« 
fev,  it^ie  ftd/nod;  in  biefem  %it)xe  e:ne  3citnng  iKraneliep)* 
(So  lobte  er  aiid)  mcljrerc  Üiel!gipneh'i4)cr,  bie  eben  nid^t 
gur  ^l)re  ter  V'reteftantifdjen  Sogmatif  unb  OUformatien!?s 
(\e{d)''dnt  gefd;rieben  waren,  vx\e  ba?  fü  eben  genannten 
^upu^tner^  Via  pacis,    ire(d;e?  ev  l'^offucten  fdjidu, 


liVII 

xn\b  brtnn  I.e.  feine  ^rcubc  he^eic^tc,  tit0  c$  biefcm  ^xa^ 

P^  Intcu  gefnllcn  (;ale.    üiocl?  mehr  «bcv  gab  ev  feine  S)o^^ 

fd;iiljung  gegen  ticfeö  ^^ifdyoß  2lverfcl;cn:  Docirinae  Catho- 

licae  txposiiio,  iin'c  9)?0lanu^  Explicatione  ulterlori  JU 
cvfcnncn  in  Ep,  ä  Mad.  de  Boinon  1691,  29»  Sept.  (oeuvres 
de  Bosse  ET,  T.  XXVI.  @,  82  lu  156,  157,  öud)  166); 
felbft  feine  Histoire  des  Variations  übergab  er  ber  j^erjogiw 
von  ^3eII  5um  liefen  (S3rief  an  25offuct  Dom  13.  3ulf/ 
e.  235)  «nb  er  felbjl  jweifeft  nid;t,  ba^  ber  a3ifd;i>f  fiel) 
befrrebt  f)flbc,  bie  X5atfad;en  getreu  ju  er3a()(en.  23rief 
an  23offuet  oom  8.  ^anurtv  1692  1.  c.  e.  l8l,  2(ud;  beö 
Sefrfiten  ^Jöevoniuö  Secretio  gefiel  iljm  feljr,  Epp.  T.  I. 
©.  5'J-,  unb  fein  grcunti  ^abriciu^  gab  ft'e,  (td;er  nid^t 
of)ne  fein  vBorwijfcn  tnit  teö  S^^vbefin^  Considerationes 
controversiarum,  irc(d;e6  beiTi  Äatf^olicii^mus?  febr  gunfrigc 
95ud;  Setbni^  i[)m  ä"*-'»'!^  bcfannt  gemad}t  l^atte,  Ep. 
XXI.,  I)cvauö,  ben  er  becnrci^eu  lobt,  unb  ft'd;  über  ben 
fdeifaü ,  it>eld;en  biefe  (Jbition  üon  ben  genia0igten  %\)Z^i 
logen  ber  vi'Pf^ftiJtttirdjen  Äird}e  erhielt,  freuet.  ©.95» 
^r  liebte  Qllle  üon  beiben  5partl)eicn,  weld;e  ^Bereinigung 
\i\&iXt\\ ,  unb  '^\t  üon  ber  protcrrantifd;en  ber  romifd)en  S\6) 
näherten.  So  ivie  {i^i^^dw  gefagt  ben  9}?  o Ki  n u ^ ,  <5 a  b r  i^ 
ctuö  unb  beffen  Kolleg  ©cl^m  ib,  unb  ben  2l6t  (E  all  ixt 
(Epp.  I.  ©.  11,  14,  23,  31  u.  f.  IV.)  IHMU  gabriciuö 
lobt  er  bee^regcn  feine  Paradoxa  Theologica,  ©.38/  unb 
iinuifd;t,  '^<x^  e^  öiele  feineii  C>Ieid;cn  gebe,  iroöon  ev 
<x\>zx  '^(\^  ®egentl}eil  bebauert.  ©.  81.  Unb  bod;  \)<\\Xt 
3 ab riciuö  fein  äi^crf  de  Controversüs ,  n)eld;eg  Seib*! 
nil^  fo  erf}ebt,    ©.  94  *),  ba-j3  er  mel;rcre  bergleid^en 


*)  Fraeclari  operis  tui  controversiarum    bona   ex  parte 
legi,    vaideque  sum  delect^itus  et  doctrina  plena  judi- 


tVIII 

(Sd;nften  ton  t^m  nn'infd^et,  170'i  fvium  Ifjcrrtu^flegebett , 
fo  warb  er  »oit  (^bjarb  unb  einem  9lnonv)mcn  öuf  eine 
fo  fc^änblid)e  2Irt  anf^cgriffcn  ,  baß  £cibnilj  fogar  bfe 
wcltlid;e  9??acl^t  ;iur  2n)nbung  woütt  aufgerufen  haben. 
0.  99  unb  101.  Sod)  anbersn^o  Fjalt  er  bic  55erad;tung, 
xve\d)e  biefc  crabrones  (^jcrnifje)  ber^egenrcbe  uic^t  wur« 
bfgt,  fui'ö  illögftc.    e.  81,  lo:^ 

b.    ©egen   SRom   fnf   befonbere. 

5Beit  entfernt  SKom  far  ein  25abel  ober  gar  mit  Su* 
tbcrn  für  bie  ^abilonifc^c  Sp**  ju  l)aUctt ^  unb  feinen 
S?ifd}of  unb  SKcgcntcn  für  ben  91  nt i c b r i \t ,  fd)rieb  %t\\ii 
nilj  von  biefem  mit  9(d;tung,  unb  fc^cute  fid?  nid)t  nad) 
fcem  crfren  eine  'S\i\\t  ju  macl^en  unb  ftd)  bort  auf3ubalten. 
(Er  gab  tbm  '^o.^  Sob:  »3d)  muß  9iom  bic  ©erec^tigfcit 
wiberfabren  laffen ,  baß  bort  2IUe?  öiel  be)T«r  gebt  alö  öor*» 
I)er ,  baß  man  bort  nid)t  ju  giinftig  fftr  nid;töbcbeutenbe 
9Inbad;ten  i|t,  unb  "^(x^  e^  trobi  trieber  ben  Dtubm,  rocl# 
(jben  eö  in  ben  alten  Reiten  battc,  «nbern  ^(ki^  gute 
SBeifpiel  ^u  geben  unb  jur  Dtegcl  ju  bienen,  erbaftcn 
fcorftCM  (58rief  an  9?2abame  be  S3riere  a.  1691.  Oeuvres 
de  BossüET  XXVI.  (g.  l68).  ^bcn  fo  lobt  er  Snnocenj 
ben  XI.  unb  feinen  DIadbfoIger  tregen  ber  3ieinbeit  fcineö 
eifert  errief  an  S5  offne  t  l692,  8.  3annev  1- c.  ©.188). 
<^X^Xi  \^\t  alte  ^abel  üon  ber  ^apftin  irieber  aufjutt»ar# 
men,  wie  eö  nid;t  öor  langer  Seit  gefd^ab,  terwarf  er  fie 
mit  53erad)tung  im  S3riefe  an  S3aßnage,  \it\  j^ebcr 
©.  97/   wo  er  fagt:    5^3d)  bin  üoUig  üon  ber  D?ieinung 


cü  et  nervosa  perspicuitate ,  video  enim  et  «electa  af- 
ferri  et  utilia  taque  passün  eruditionis  ac  expositioni« 
iumine  collusirata. 


terjenfgctt,  wdd)e  ^fe  OJcfc^idf)te  ttt  %p]Vm  für  eine  la? 
c^crlid^c  gflbel  halten,  bi'c  feinen  ©dn'iftiteUer  öucl> 
nid;t  qanj  yon  tcm  «anilidjcn  2(Iter  (alfo  üieln^cntger  einen 
©leicl^jei'tigcn)  f)öt,  ivcil  tie  meiften  unb  bej^en  9}?anu<^ 
fcri^te  fein  ^Vyovt  biiüon  fagen,  übrigen^,  ba  \d)  tk  ^n* 
d)e  5n  einer  flnbern  ^elt  grunblirf)  unterfud^t  Iiöbe ,  fo 
hahc  id)  bk\c  ®efd)id)te  au«^  fcldjen  ©runben  t>ernid)tet 
befunben,  ta^  man  fie  ivol^l  alö  unwiberleglid)  nnfe? 
I;en  barf.  Wlan  bat  alfo  nfd;t  n^tbig,  ein  fd)^  gvo^e^  ^ers= 
trauen  95a ilc  ju  fd)enfcn,  ber  eine  öollfommcne  5lßibei« 
berlegung  (bicfer  Gvbid;tiing)  t'crfprad^.  Sic  ^bf'>nD^'-">gie 
jener  Reiten  {|t  nfdjt  fo  in  I?nn!elbeit  ücvbuUr,  aly  cö  fid> 
jene  einbilben,  tt>eld;c  fid)  nur  t>amit  abc^t' 
ben,  in  wie  weit  cö  ibncn  ju  ibren  3ftelig{c»n<f'« 
ftrettigfeiten  bient. «  5}?cvftg  euc^ ,  ibr  lieblofen 
^V'C'tter,  obne  biTtPvifd)en  Gu-nnb  !  ^Kirflid^  b^^fte  Scfb^ 
ni^,  \rcil,  wie  er  im  Briefe  m  Slbbc  23tgnon  1712  (bei 
g c b e r  (^. 26^1 )  fagt ,  (S i r m  o n b  ,  35 1 o n b e I  unb  iab<: 
be  tie  ^'^a\>]un  fd;en  bearabcn  hatten,  nur  nod^  23lumcn 
auf  ibr  @rab  (treuen  irollen,  unb  feine  Heine  (^d;rift  über 
tk\e  bernd)tigte  (ctl^d^C :  Flores  sparsi  in  Tumulum  Papis- 
sae  genannt.  Slud;  biefc  (Sd)\iit  ijattt ,  \vk  taf->  Systema 
Theologiae,  iaii  ^d)\d\al ,  lange  tn  ber  25ibliotbef  öon 
^annoöer  ungebrurft  liegen  ju  niuflTen,  fo  ba^  'i.k  Sei^^jiger 
Acta  1732,  baruber^Iagc  fnbrtcn,  alö  fie  tik^dbt  in  ^$i 
bartö  11.  25.  beöCcmmentavö:  De  rebus  Franciae  orien- 
talis  angefubrt  unb  fo  beftattigt  fanbcn,  '^a.'^  ft'e  "i^tw  %\\^i 

fprud;  tbun:    „  li^ugas,  istas  Autor  quoque  solide  diicutit. " 

Sie  Bibliotheca  histor.  Göttingcnsis  erbarmte  fid)  enbltd) 
biefer  literarifd^cn  ©eltcnbeit,  unb  übergab  ftc  bem  gc* 
lebrten  ^ublifum  im  1.  SSanbe ,  tro  fie  aber  freiließ  nid;t 
fo  bcfannt  würbe,  <x\^  ft'e  eg  cerbientc.    2IKcin  banfcu  wir 


t>cn  ©brtittgifdjcn  ©cldirrcn ,  baf^  fie  ^d)  hbct  tai  &!e-- 
fd;r€i  binöucfeljten,  rrcld;ee  mm  ivicbcv  viele  feieren  iljrer 
^LMifefftcn  crlKK'ii  fimnten ;  baci  fdjcu  Söloubcl  eifalncH 
l)i\ue ,  tcm  nuin  eiw  j?in»pt'^crtn'ed)cn,  iinb  ^\\\w  ein  ffflii* 
fcalbfe^,  fllk  "ilnoreftanten  belcibigcnbe^^  53cvtn-cd)cn  bav* 
mtö  madjte.  ?.Van  fel)e  33ailc  im  2Ivtifel  25Ipnbcl  2lu* 
nierf.  1,  unb  bau  ciivicu  ^(vtiFel  Papesse,  unb  hhit  büd) 
«tnmal  auf,  bieo  5?ia()vd)en  beu  ÄatI)o(ifen  i>Pijint>evfcn*. 
SDenn,  fd^licpi  üöailc:  «3«»^^,  tiic  ^avtnacficj  füld;c  Zxa^ 
bitiinien  t)crtlH'tbi>;en,  bcfd;impfcn  ifn'e  eigne  Äird;e.« 

«Ißcitei-  lobt  SeibnilA  bcn  ©c[)prfam  (atbolifd^eK 
a5ifd)5fe  gc<^en  btn  v5mifd;en  ctul)!.  3'"  23riefe  an 
QliutUon  bei  geber,.  (S.  2,  fagt  er:  «^.0,3»"' 
coiivt  bat  \vi^{)l  flctban,  böjj  er  tribervief,  njaö  er  etii^ciS 
leid^tfinnig  befjauptet  baue ^  unb  fo  bem  ^;>.  t).  Ciambvat 
iuid)geabmt  b<Jt;  trclc^er,  aber  t>.ergeben^  ben  ^t^nfcnilteu 
^n-cbigt,  feinem  23eifpiele  ju  folgen.  —  Sd^gKuibe,  bn^ 
er  (  3  D  n  c  p  u  r  t )  ernannte ,  ftd?  u bereut  ju  (niben ,  (ilfo 
tx^it  ein  vcd^tfd; offener  5J?ann  bind;  feine  (Er* 
llarting  gc^anbelt  bat.  eben  fo  will  id)  bpffen,  ta^ 
j?.  t?.  (Sambrfli  ben  namüdjen  93eiregung^gvunb  gebabt 
babe.«  3«  vccijil  biilt  ja  Seib-nilj  genelon  für  einen 
fo  grp0en  ???flnn,  brtjj  er  fclbft  üon  feinem  fo  febr  üon  il^m 
gelobten  nnb  ubcrfeJ^nngeann'big  gebaltnen  SBerf'e  ^mrt 
2)afci;n  Öottes^  urtl^eilte  •  ei^  fte^e  unter  ber  ©rope  feineö 
53erfaiTerfv  öonbetn  er  jebocl^  it*unfcbte;,  er  fd^nebe  ein  abn* 
lidjei»  über  hk  Unfterblid;Feit,  u^eil  er  febr  gefd;i(ft  \«\)  auf 
tat-'  ©emütl)  ju  wirfen.  konnte  alfo  9:t[bni%  g e  n c  ( o n 
für  fo  gro^  l;n(ten,  obne  uber.^cngt  ju  feyn,  ta^  er,  wiz 
ein  ved;tfd)öffencr  9}Zann  bönbc^tß?  3i>obf  f)flttc  er  bat 
mole  1708  nod;  nid;t  i^k  25eireife  unb  3cugnijfc  t>on  ber 
in  ber  Unterwerfung  gezeigten  erl)abncn  Sugenb  gene* 


1>XI 

t-bnö  gef)rtbt,  \vk  wk  ft'e  hahen  (tiuin  fe^e  SBcffen? 
■&erg  auf  ber  .^ebrfcitc,  e.  70—77  lu  198);  fonjl  ()attc 
er  nldjt  nur  neliotfr,  fcnbcru  qcu)uf;t  unb  bewunbert  2Iber 
^ciit  ju  Zac^c  f  oI)neriid)ret  man  atle^  btefefi  iteff?,  fa()rt 
tuau  fort,  ^euclon  bie  ^rone  fsmeö  ^ubine^  üom  ^o^"*fe 
511  reiiJcn,  blo^  iveil  man  9iom  bic  (i'bre  mi^gbnnt,  ba^ 
ein  fo  grofjet  9}?ann  fiel)  wr  fernem  getftlicljen  0legentcu 
fceuqte,  unb  ftd;  bcmur[}ig  unb  unbebnij^t  feinem  vid;ter«! 
Iid)cn  Urtbeite  unterwarf.  £),  i>a^  bod;  wenigf^en^  jel^t 
bcr  So  b  fang  er  ^enelonö  feinem  ^eiffM'ele  nad;abmtc, 
«nb  Jfeibnii^eny  Seb  verbicnte,  tric  S^w  ü.  Sfoncourt. 

c)    ©egen  £)rbett5f!anbc» 

"Scibnf<3  erfennt  ba^  <^?eil[ge  ber  £)vbenfiflanbe. 
3u  ber  53orrebe  jur  Xbeobicee:  «4^icö  ivar  ber  ^wcd  gu? 
tfr  ©cfcl^geber,  trcifer  (Stifter  gei'ttlidKv  £)rben  unb  üor^ 
utljmlirf)  3<?fw  (Sbrifti  beö  gc)ttltc{)Ctt  ©tifterö  ber 
reinften  unb  aufgeHartcftcn  9?eIigion  bcm  gott* 
Iid^en  ©efelje  ,yim  ^d)\\iii  ju  bienen ,  um  un^  ocm  Safler 
jf.  entfernen,  jum  ©Uten  ju  gc\rbbncn ,  unb  un^  nur  mit 
ber  Slugenb  vertrauter  ju  mad;en. «  ©etrip  ein  grope^^  Sob 
cineö  uneingenommenen  großen  ^annef'  jur  58?fd;an(ung 
fo  mand;er  fleinen! 

d)    2Iuf«rorbcntIid)c  (Bd)vift  für  bic  ^rl^ebung 
ciuc§>  !arboIifd;en  gurften. 

Ueber  a\lc{'>  gebt  Seibni^en^  58emuf)ung  einen  fatf^o- 
lifd^en  ^M-injen  tm  ^okn  jum  ^bnig  n:d;t  nur  s?or5ufd;Ia-' 
gen,  fonbern  ibneu  jur  ^']>Hid)t  5U  mad^en,  feinen  anbeut 
jtt  wablen.  :X>ie  SaBe,  tk  er  m  ber  (2d)rift:  Specimec 
Demonstralionum  politicarum  pro  elfgendo  Rege  Polonu' 
rnm,    aufficKt ,    finb  fo  befd;afFen,    fagt  ^^rjt  H.  5^ 


J>XII 


3.  <2t.  bei-  ^raatfnelötiüHin  lb04 ,  {jap  fetbfl  in  ianga' 
^eit  fein  fatholifcbei-  3:i)ecIo3  ftc  mef;r  fo  jlarf  oufftcllte^ 
i'cl?  alfo  n^chl  Uvfad;e  liatre  fte  in  folgcuben  §.  311  bitiu^^cn, 
UHMin  man  nicl)t  fagcn  fbiuue ,  ev  I)abc  nfcl;t  in  ciqncc 
^  c  V  fo  n  ,  fonbem  ber  bcö  ^))fal5qrafeii  ^  ^  i  l  i  p  p  aß  i  1 0 
f)chn,  obev  bcö  SSaronei  23oinc6urc;,  bcr  für  bicfcri 
^vinjcn  arbeitete,  gefd;ricben.  Slbcr  fo  im'cI  ifl  gcirij^, 
fein  beni  Äatboliciömuß  nid^t  fel^r  geneigter  ^H-otcfiant  batre 
cö  über  \id)  genommen  für  einen  Äatfjolifen  folgcnbc  (Ea(^e 
niefccrjufd;reiben  unb  juiu  2)rucf  ju  bcfbrbern ,  tric  e^ 
ieibni^  1669/  iTntei*  bem  DMmcn  Georgius  Ulicovius 
Lithuanus  unb  bem  ,X)rucfürt  Vilna,  aber  trirflid)  ju  Dan* 
jig  unb  nid;t,  wie  anbre  vorgaben,  5U  S^'^^nffnit ,  t(;at. 
Datj  fte  jebod?  Setbnt^  verfertigte,  ift  getvip,  babieAcia 
Lipsicnsia,  üon  I7l7,  *S.  3ü5,  ik  ale>  i>ie  feinige  ange^ 
ten,  bie  babei  bemerken:  «biefe^  febv  gelel;rte  aöcrfd;en 
babc  ber  fn  bfefem  gac^c  fid>  au^3cid;ncnbe ,  unb  burd) 
fein  58erbien)l  berübmte  Sßact'Ier,  (il6  ein  fold^cg  angefe* 
I)cn,  baö  feinet  0)leid^en  nid;t  bflbc»  I^L^d)  n?ir  baben  fein 
eigene^  Q3efenntni^  in  bem  ^Briefe  an  feinen  grcunb,  *) 
bcn  bcrubmten  3efuiten  £)rban,  vom  30.  3uli  1708, 
bcn  una  ber  fd)on  citirte  ^proDromuf^ ,  (S.  126),  aufbe? 
ivabite.  2Iud;  jeigt  bicfer  $8rief,  \)a^  £cibnt§  feine 
(^d?rift  nic^t,  um  bem  gurften  felbft  ju  gefallen,  üerfers^ 
tigt  l)abc,  ia  er  fogar  jnjeifelt,  ob  er  al^  S3erfaji"er  berfeU 


*)  2Ber  baran  aroeifflt ,  J)fl§  £eibniß  biefen  CJcfuiten  feinen 
greunb,  jo  <Vatron  unb  ©önner  nannte,  febe  feine  QSriefe 
an  ibn,  njelcbe  SJltbocfer  «ProfejTocen  «79S  ju  5Zürnberg 
bcrau^gabcn ,  reo  ec  fict  fogac  für  «inen  rcacraen  Sreunö 
ber  jefuiten  übetbaupt  reill  gehalten  unö  fe  genflnnt  baben. 
3^ict)tö  für  unaut  I 


liXIII 

6en ,  hi^  1708 ,  beni  ?leuburger  ^ofe  begannt  getrorbeit 
fcp;  fo  baf  fcer  53crfajyer  fccö  Scibni^ifd;en  glogiumö 
1.  c.  Actor.  Lips.  irrte,  tri'c  taö  5))antI)eon  ^c.  39,  1.  c, 
jücnn  er  »orgicbt,  glan,5cn^c  Serfpredjungen  an  genannt 
ten  S^of  fcpen  bi'e  §rud;te  t>icfer  litcrarifdjcn  Qlrbeit  qetrc* 
fem  Unt)  nun  ju  tcn  ira^rbnft  öuffaücnben  (Srtljen  in  ber 
^prad;e,    vck  ftc  Seibnil^  gefc^riebcn  bot: 

„  Catholicus  est,    qui  in  unitate  catholica  et  Sedis  Jpos- 

tolicae  communione ,    christianae  Ecclesiae  pars  est 

Ecclesia  Catholica  est  coetus  carifate  unus  ,  religione  ca- 
tholicus. —  Religio  Calliolica  est,  quae  a  Christo  per 
Apostolos  conlinuo  universalitate  temporis  ad  nos  derivala 
est.  Haereticus  extra  religionem  catholicam  est,  ergo  ex« 
tra  Christum.  Ergo  haeretici  salus  nulla.  -—  Schismaticus 
exlra  caritatis  unionem  est,  ergo  in  peccafo  mortali  con- 
tinuo.  Ergo  damnandus  nisi  mutatur.  Mutatio  difficilis: 
Ergo  Salus  Schisoiatici  ditlicilis ;  Ergo  Catholicum  esse  maxi" 
mum  bonum ;  Ergo  in  Republica  ejus  impedimenta  vitan- 
da ;  impediuientum  tanto  majus,  quantoplusetpotestnocere 
et  vult,    u.  f.  tr.    *) 


♦)  „Äaf^oIifcf)  '\^f  bft  in  bcr  oögfttiftnpn  Sinigfeit  unb  in 
^ft  ©emeinfcböft  mit  bem  dpoftoiifcben  @tub(f  ein  Xbeil 
bft  cferitMicben  Äircfce  ift.  ^'\t  fatl)otifd)e  ^(rcbe  i|l  eine 
SDerfornmlun« ,  burcb  l\t\it  in  Sing  ot reinigt,  aber  in  ^e« 
trejT  tjer  SReligion  überatl  orrbreitrt.  ©iefe  oUoenif'ne  9te; 
ligion  ober  i|t  jene,  bie  oon  Sliriftuö  burd)  ^'\t  5ipofteI, 
ebne  Unterbrecfciing,  burcb  flUe  Reiten  biö  auf  unö  getom* 
men  tjt.  Sin  ÄeOiC  iil  öufTet  bec  fatl)o(ii'd)en  Äir4)e,  oU 
fo  fluffer  S^rijiuö.  Sdfo  ift  für  einin  Äetjer  fein  JT-eil. 
Sin  »gd;i6rafltifer  ift  nicbt  in  b-r  5Der?inigung  ber  £ifbf. 
Slifo  in  einet  be;ldntigen  Sobtfunbe  (börtö/  ibr  @*iömfl» 
prebifler!)}  aifo  vtcbient  ec  perbammt  ju  n^erben,  roenn 


X.XIV 

e)  ©d;i-cibt  bell  JtiUr)üIi!cn  gvoj^ctc  XoIcrtJU^ 
(ilp  ^i'ote flauten  ju» 
(55cu>[^  auffaUcnbe  ^hi^t,  ba  Scibnilj,  \vk  \vk  otcti 
§.  7  I)LHten,  freilicl)  fparer,  bei  bocl;  irol;l  aucl;  jum  Zljcll 
1009  \d)on  gclcfencu  fatI}oIifd;cu  !j;i)CPIogcn  grbßcve  Xclc? 
ranj  gefunben  ju  I^abcn  bctbeiiert;.  aU  bei  ^i'ctcjlanten , 
JCI  fiel)  in  bell  nouveaux  essais  sur  rentendement  humain 
(im  ©elfte  II.  75)  nil)iiict,  ^cllifon  gejeij^t  ju  I^ibcii: 
»»ba|5  t>iele  vortreffliche  Scljrcr  ber  fatl;olifd;en  j\:ird;e/  flatt 
bußfertige  ^rcteftaiiten  ju  yerbanimeii,  behauptet  batten, 
felbft  j)eiben  founten  burcl>  einen  2lntrieb  ber  [Eeue  nui> 
äartlid;er  iitbe  ©otteö  über  2lUec>  iregen  feiner  liebeneirurs 
feigen  aJoKfommenbeit,  unb  fraft  ireld;er  man  »on  gan* 
jem  Äevjen  geneigt  i)1i,  fiel)  feinem  2ßillen  ju  untenrerfen 
unb  feine  ä5oUfommcnbeiren  nad^juabmen,  um  uii£>  niebr 
mit  iijm  5u  vereinigen,  feiig  werben;  wie  (5raömu6, 
5}  it>  e  ö  unb  21  n  b  r  a  b  i  u  6 ,  unb  nad;  ©.  9  <^i\§  ber  S^fjeo? 
bicee,  §.  96,  l.  Xl). ,  fpater  biel).  b'Svanj  von  SEaoier 
unb  @aley,  wie  griebrid;  ©pee,  einer  ber  Vürtrefflic()|Ten 
Sefuiten,  gelet;rt  b^^tten. 

f)    €ben  fo  tie  2lbfd;affung  beö  5?cx*cn< 
25  e  r  b  r  e  n  n  e  n  ^. 

2)iefem  ^efuiten  unb  bem  Gr^bifc^of  ^oN"«  ^hi^ 
lipp  ü»  Sd)ünborn  fd;rieb  and;  ber  billigere/   alö  viele 


er  fi*  nicbt  bejferr.  C-i'fö  iß  fcfctDerr  olfo  baö  $fll  für 
il)n  fcbrorc  ju  erbalten.  2(lfo  fotbolifcb  ju  fcj)n,  iü 
baö  flrogte  @ur.  2llfo  niu§  baö,  waä  bie«  binbert,  in 
einem  Staate  ücnnieben  reerben.  iDiefeö  ^inberni^  ift 
teflo  greger  /  je  mebc  eö  fcbaben  fann  unb  ttiü.  "  3<b 
IttiTe  bflö  Uebrifle  reea/  weil  jcb  fein  Seibniß  &in. 


LXY 


T"  S^ner  fd;rieb  bi'e  Caulio  criminalis,  iinb  bicfe  (nebft  einci- 
Untcnebung  mit  bcm  3Jerfö)TfO  ^eivog  ben  anbevn,  fobalö 
tr  juv  SKccv'ertitig  Fani,  bcn  erfreu  Sd;n'tr  jii  tOim,  u\-(* 
d;eni  ^Seifpiele  bann  bic  ipei'^c^jje  i)on  Si5raiinfcl;\vcig  unb 
enbd'd;  bi'e  nieifteii  gurllcu  unb  igtanbe  2)ciitfd;lanb5  folg* 
teil.    (5J)antt)con  l.  c  @.  3S.  &ei\t  6v  6i),  II f.) 

g)    (5m^fieI)It  ]fatI;olifd;e  SHeligiouöbud^cn 

5S>citIaufii'ger  itt  einem  SSriefc  an  ^U\nluv-f  mld)cn 
tcr  neuefte  Äieiatu'gebcr  bev  ^^ruljs^OladjtigaU  in  bei* -^lorj« 
icbe  mitrbcift/  iro  cv  nod;  feine  3Iycctifd;en  vJd^n'fren,  fon^ 
tcvbav  fein  gctlbnec  !:iu9enbbud;  (obt,  ja  befcnnf,  ba^  er 
eö  nud;  feineu  ))vcte|Tanrifd;fn  gveünben  fo  ci\\^  Jpevj  ge* 
tegt,  baf  |te  bic  fd;5hc  ,^ün|i^  @ott  immer  ju  loben  > 
tveldje  et  ihk{ex  ^tfüitl^  m  biefem  (beutfc^en)  55ud;[eitt 
Dortmgt,  in  tbiitige  2lu6ubung  gebrad;t  battcn.  2Ui  i)\e 
grau  t)on  ©cubcr»)  fdjreibt  er:  «3n  biefem  ^ugenbbud) 
Betrunberte  id)  2Illey>  auffel-  tk  beutfd;en  -Jierfe  (iveld;e 
ßbcr  eben  >  ftgt  ber  5?eraufigebcr ,  ibn  Unö  beunrnbcru 
mad^en) ;  bod>  f)abe  id)  eii  um  b^r  fd;onen  unb  ticfftnnigctt 
©ebanfcn,   bie  eä  eortrfejflic^  genug  üortragt,  uitt  aud> 

»'  bie  gcmeinften  linb  bic  weltüerfunfenften  ©eelen  ju  rubren, 
gauj  ungemein  liebgcitonnien.tt  Unb  boc^  la^t  »cpec  in 
tiefem  35ud;lcin  ben  2tpo)tcl  2il^f;fli  fingen: 

„©ein'  Äir4)  Nt  «  öuf  bieftt  SBeft 
,  ^^  ^eifebn  mit  ©uframentcn; 

Drin  ttobnen  SS6(fec  ungejdblt, 
0()H'  Äeß«  wn^  8ß«l)[fnDten. 

t5l 


I.XVI 

Unb  tci  fid)  jene  bavubel'  bcflai^tcn,  fo  Iiej5  fid)  bei- 
Qf^jofrel  im  On-rii^ftcn  nicl;t  betregen,  unt»  (Simon  ^(^ 
lotCi^  fal)rr  feit  : 

Sroit  ©ottt-ö  Jf)n(i!jni  itir  2«[l 

®i'nif  infitaft  foUin  pfliacn  *, 
(gif  retten  iin^  f"r  Ungcfall, 

2ßir  cbren  fif  bösegcn. 

CJben  fo  bejcuoiet  .^oblci-  in  feini'm  Dis^hue'  über  bf« 
fU?LM-ar,  ^.  VI.  §.  2')'2,  tap  bev  r^efuit  (g^arafa  t>on 
S  e  i  b  n  i  t^ ,  bciJeu  i>ertiautefle  greunbfd;aft  Ä  5  ()  I c  i-  genop^ 
fcl)v  gefdjaBt,  unb  feine  ^IBerfe  ibni  imcI  -l^eriviugen  f^e* 
lüalnt  l;rtben,  \a  baf5  er  mel^rerc  03innb|at5e  aiiö  bc|Ten 
^unft ,  fiel)  immer  51t  freuen ,  für  feine  Sibeobicce  gcnom* 
nicn  Imbe  (ficbe  büt->  Sebcn  bei^  ^arafö  in  bcr  fd;bnen 
SluC'.^abe  gifd;er^;  Se[p3ig  1750);  unb  bod;  fud;te  ber 
^^roreftant  vBod'errobt  and;  biefeii,  üon  fo  fielen  ®cr 
le()rten  feiner  Äird)C  gelobte  äßerf,  ben  Peinigen  al6  mi 
£ojoIitifd;ey,  felbft  tn  9iiKfftd;t  bcr  ii»nuptfad;e,  öer? 
bad)tig  3U  mad;en.  2Iber  £eibnit§  fanb  eö  «nberi^  Qi 
mim  f  fagt  ber  protertantifd)e  Siograpb  /  mit  geringer 
sBeriinberung  taö ,  trae  er  üon  ber  5üi|Tenfd;aft  ©ottcs*/ 
P.  I.  §.  ^0  t^orbringt,  m^  <£örafrt,  P.  I.  Tr.  H,  N.  24 
seqq.  38.  Qhibere  *Steüen  ju  übergeben.  .X)ann  empjücbll 
^arafa,  aU  ein  iWittcI,  fid;  immer  ju  freuen  /  bie 
£)hrfnbetd>t  u.  f.  n>. 

©eUMp  binlanglid;e  23en?eife  ber>  bcr  fatbolifc^en  Äfr? 
d;c ,  ihrer  Sebre  unb  felbft  bem ,  »cn  ben  ^rotcilanten 
unb  einigen  Oleuerern  unter  Äatbolifen  fo  genannten  unb 
ton  bem  .^atboliciemno  unterfd)iebenc,  ^abjltbum  gun» 
ftigen,  ja  fid)  fd)on  febr  uäbernben  ©eft'imungen,  tfo^u 
öuci)  nod;  fein  Sob  bee  [i^bomaö  t?cn  Äcmpen  t?on  ber 


I 


txvit 

9?ad;foIge  gc[}bvt.  iSd^  ij!  {f)m  eine»  ber  bprtrefflicl;|tcii 
5ßerfe,  baö  je  gefcbi-feben  n,>üvben,  unb  fei  ig  \]1  ifsm  bci> 
treld)ci-  c^  nid)t  nur  beirunbeit,  fonbern  feinen  ^r\f)a\t 
befolgt  C^rtiler^  SJorrebe.)  3"  ^'^f^'^  3"f)«ftP  g^f;^rt 
aber  aucf)  bas?  ©ebet  für  23er|lorbene  unb  bfe  S^iif 
ligen^iUrcbrllng,  I.  25.  23.  .f.  II.  1".  IV.  58.,  unb 
önbrci^  jn  gcfd;ireigen ,  nm?  aUe»  \'o  iathbli\d)  i\i ,  ta^ 
aUc  3«f»it«"  «'^  taglid;  lefen  uiufK"»  ^nblid;  baä  ganji 
IV.  ^ud;  öom  (^afvamentei    .Dod;,  ohe  jam  saiis  est! 

h)  31^  fi^g^Jf  ^rofcli t enni ad) eri 
SBarb  ja  Seibni^  wegen  feiner  nid)t  nur  tcleranteit/ 
fonbern  auffallenb  gunftfgendJefinnungen  gegen  .^arl}orifen, 
^atfjoIicirMiuu^  unb  'iVibfttfnnu  i^on  ^rcteitauten  nad;  fci* 
tiem  Xote  gctabeln  <£e[b)t  bfe  Acta  Eruditorum,  um  bfe 
er  fid;  fo  üi'ele  »Serbfenfte  enrorben  bcitte,  enthielten  ftd> 
nid)t  1735/  feine  ©unft  ben  (Sd;meid)eleicn  bcr  .Harl)oIi!en 
unb  anbern  ^^bilefopbifdjen  (unb  t>kt-'  foll  Xa^el  fei;n,  iraö 
nun  bi'djfteö  i!ob  ift!)  Urfad)cn  jujufd^reibeu ;  «aü^  WiU 
cl;en  er  aud)  bem  i^er^og  Ulrid)  gleid)e  ©eftnnungeti 
eingebaudjet  b^be,  wobei  ibm  ber  jüngere  Salivt, 
ber  feinem  ju  liberalen  S3ater  in  2111  em  feinen  SSeifatt 
Qab f  beifiimmte,  unb  3ol?ann  gabriciu^,  ber  oief 
belefcne  unb  öorjuglid;  mit  ber  £iteraturgefdyid;te  augges; 
ruftete  3}?ann,  a(e  ber  britte  ftd;  bajufd^Iug  (aber  freiließ 
ouc^  nid;t  ai\^  guten  3(bfid;ten,  fonbern)  um  jid)  i\id)t  ju 
fd;aben,  wenn  er  ftd;  gegen  jene,  bie  ibm  im  2öege  )tebetT 
fonnten,  b^^i'tfi*  erzeigte!«  ^d)  fage  nid;to  gegen  ticfm 
J)am\\d)in  Xabel  über  berubmte  unb  einen  gropeti 
Wlann.  2lber  f(ebt  man  nidjt  auö  eben  bemfelben/  wie 
weit  biefer  gro^e  ^ann,  fetbfl  nad)  bem  3eugni|7e  eineö 
geleierten  ^rcteilaiuen,  in  feiner  ©unft  gegen  ben  ÄarI;o? 

[5*1 


lici^mu^  gif "9/  ^*^  »^»  ^^"f'^)  fcincu  S""ifrfn  temfclbcn  (^a 
nei(5t  itiadjtc;  fiebt  man  nicbt,  \m  er  nic()t  olinc  iiavUn 
(Bnmb  gmiftü^  K»!i  imifuc ,  iinb  anbrc  gunftig  inad;crt 
borftc,  ba  foId;e  9??annci',  Jvie  bcilre  Calivtc,  umc  Jas 
bril},  bcn  unfcr  5Vvitifcr  mit  bcm  ^^chrortc  VenerabiUs 
beeint,  bann  m>dj  bie  klebte  9??oIan  iinb  ^cljmib,  Wjxi 
ben  Silben  unb  yi)ilefopl;<n  fie  bie  GWifilicl^Mt  unb  Hbei.^ 
logen  anfmimteiten ! 

J.  XIV.     ^\i  n>cnigj^en6  im  ^erjcn  unb  nac^ 
tcn  ^auptgi-unbfa^eu  .Äat^olif. 

9(ber  Ia0t  inif^  irciter  gehen.  (2d?cn  bie  obigen  Cebufv 
tionen,  bap  £eibn:l^  ein  aufiid)tiger  iDffenbarnngc>d;rift > 
fein  ^nbijferentift,  Um  ©ocifluer,  Sutbcraner,  ^alöinij^., 
jicd)  nnivter  ^>viHe|lant  n\ir,  hingegen  fc  geneigt  fnv  bie 
iathoUfdji  Äird;e  unb  bviö  ^abfttbum,  mit  beiJen  erjfatbo^ 
lifd;en  !^el)rern,  b<'U"teifen  mehr,  al^  id>  nod)  ben>eifen 
«joUte;  iie  mnd^en  e^  l)^d)ii  irabvfd;einlid;y  ba^  «r  im 
j^evjen  eiii  .^atbolif,  unb  ^war  ein  vom  tfd;f  atbolfs 
f  d;  c  V  .^atbolif  a\ir.  Unb  tie^  QC\ti{)t  er  fclbflen  im  Briefe 
an  9}iabanie  be  55vinon  im  3uli  1691/  t\>o  er  fagt-: 
«t£ie  Imben  ?OiedK/  »t^enn  (rie  glauben,  id)  fet)  im  i?er« 
je-n  ein  Äatbclif.  3d?  bin  ce  ja  fogar  bffentlicl^.  2)enu 
cci  ift  ja  nur  bie  ipavtnacfigfcit,  treld;e  bcn  Äel^er  mad;t/ 
unb  barubcr  Hagt  mid),  öott  fet)  eö  gfbanfty  mein  ©es 
VoijTen  nid;t  an.  ii  (Oeuvres  de  Bossuet,  XXVI.  Q,  1^1.) 
9]ur  glaubte  er  banuiK^  \nd)  ni4>t>  ta^  e»  notbig  fci;  > 
fid)  bem  (^oncil  i?Lni  ^^ribcnt  ju  unteriferfen,  weil  er  ee 
nid;t  in  granfreic^  unb  in  ber  OJfainj^r  Gr3biD5efe  ale  t'm 
allgemein  a  n  g  c  n  o  m  m  c n  c  ö  hielt ,  \vm\ bcr  ifjn  fpater 
'iBoff«et  juved^tiviep« 


3»"  SSvtcfc  t^cm  29.  (Hcptemtcv  bes  namlid^en  ^aini^ 
auffcit  er  baiiibcr  uod)  folt^cnbe^:  »?}?an  fei)e  auc^  bei 
«inem  Sntf^um  ncd;  fein  Äetjcr  ober  ©cl^iömatifer , 
wenn  man  nur  Uine  jur  (2d;ult>  gsrcid)cnt>e 
Uinv iffenbcit  nüer  baa  i}at,  wao  üon  ber  Äir^ 
d;e  alö  (glaiibenfiartifcl  befintvt  i|T-,  unb  über* 
l^aupt  bi'e  @riinb)ral)r[)ciren  ber  Äcir()C'licft\U  annimmt.« 
9?un  ftnb  t>erfd;iebcne  ÖKuibcjiöartifi'I ,  r^efd;e  tk  Äatbc« 
lifen  üon  ben  ^Hcteftanten  untcrfd;eiben,  offenbar  ücr  bcm 
Xribentinum  fd}ün  üon  bev^irdje  alö  foId;e  befinirt  ge»€* 
fen,  bie  alfo  Sefbnilj  annabm,  bö  er  gevpif^  fidj  feine 
lImt)i|Tcn()eit  jur  '3d;u(b  fommen  lieg.  (§.  5.)  Dod;  eif 
V£bc  felbfr. 

1)  «Som  ^>abfte. 
©d)on  1677  fd^rieb  Seibnilj  unter  bcm  Olamcn  da* 
farinuö  gurfteneriuö  ein  ^erc:  De  jure  Supremaius  Prin- 
cipum  Imperii  C^k  Acta  Lipsiensia  bi^  auf  ba§  ^^antbcon 
er!ennen  eö  als  ein  ad)te^^  ^^ed  unfiecr  ©elef^rten),  unb 
einen  2i(u6^ug  unter  bem  Xitel:  Enlietien  de  Philorete  et 
d'Eugen  jwjr  la  Queslion  du  temps  agitee  ä  Nimwege 
touchant  le  Droit  d'Ambassade  iVes  Electeurs  et  Princes 
de  PEmpire.  ^i\  biefer  ^d)\-i{t ,  xoiv  Ijhnc  biep  in  ii)\:  ge* 
^id)t'?  a?{ib  ber  ^rima-t  be»  ^^apfteö  a{^  uralt  auf* 
geftcllt,  uiib  \v>ai  "die  S^aii^ifadyt  betrifft,  ciU 
g5ttlid)en  Urfprungö  nnb  9?cd;te-if'  ancrfannt. 
3m  XXXI.  .^.  Cid)  gibraud)e  bie  ^wciu  Üluögabe  son  l678) 
beigt  c^:  «?}?an  mu^  in  QScwadKun)}  jieben,  ba^  (nac^ 
ber  5)(«inung  unfrcr  25ore-[tern)  i'ie  (^an^e  allgemeine  .^irdje 
glei4>f»3in  für  einen  einzigen  Staat  unter  bem  ^Upft  al^ 
©ptteö  <£tclU>crtv.eter  unb  bem  ^aifcr  al?  irelr(id;cn 
StcUijevtretcr  Qjptteö  geljaltcn  werben  muiJe.    3n  ^^tr  gelb«; 


rcn  2;>aUc  helfet  ber  .HaiiVr  brt,^  u^ctrl[d)c  .^paii^Jt  tcr  .ftirdx, 
iiub  iiid;tti  ift  iH'fanntcr  unb  geivb()nlirfjer  in  offcnrIicl)Cu 
2Ifteii,  iüic  in  ben  (>Jefc():dHen ,  öIö  bap  tk  faiferlid;c  9??nd)t 
öud)  bie  5(bi>ocrttie  bcr  9iomifd)cn  tat-'  ift  (l)oit?  ihr 
9?curci-  untev  bcn  Äfltbolifcn,  t^lc  ii)x  cud?  unter(!cl)f  \>\6 
Jatbelird)e  ihmi  ber  9uMnifd;en  ju  unteifd^ciben)  hat  ift; 
icr  allgemeinen  ii\  fid;  einfd;liepe.  CE"ö  ijt  flud)  f)icviii 
nid;t^;(  un\3e(,]en  bic  5j>i-otertanten  5«  protc(^ieien  Urfad)e 
|)atren.  Denn  bei-  Cd^nt^berv  ber  Äiid^e  ift  nnr  jnin  ^d)\\1i^ 
für  i)a^,  ycat->  gut  \fl,  oerpflid?tet ,  unb  wirb  nid;t  c^ehnu 
tevt  gegen  cingcfd^lic^ne  9}ii0ln-aud;c  9??ittel  jn   gctnaus? 

djcn. IMejcnigen  irren  fi'd;  fein-,   ircld;e  i>ic  9.^ad;t 

tiß>  r6nn)c{;cn  Äa'fci!?  in  bem  Oied^t,  tae  bcrfelbe  über 
fRüm  unb  einige  ficine  bamit  t>erbunbne  Diftviftc  Ijat , 
fe^en.  3^cnn  fein  irelflid)ef^  dizd)t  erilvecft  fid;  fo  weit, 
<tlö  böß  geifr(td;e  beii  ^^apfteo  über  bic  ganje 
Ä i r d; c  /  in  ir  e l d)  e r  i l^  tu  einen  Primat  bcr  £) r  b s; 
it  u  n  g  u  i  d;  t  allein,  f  0  n  b  e  r  n  f  e  l  b  f  t  a  u  d>  eine  ^  e  j» 
ftinimtc  Qlrt  ben  bcr  3u vif'biction  aud)  i>it  211? 
t  e  u  u  i d;  t  <i  b  f p  r  e d)  e  n.  J)ier  f ommt  eö  uidjt  barauf  rtn^ 
üb  €t  biefen  Q)rimat  «ne  gpttlid;em  ober  menfd;lid;em 
9?ed;te  beftl^c,  i^cnn  eö  nur  auogemrtd;t  ift,  bail  er 
fc u r d;  ü i e l c  3 a ') ^' N " b e r t c  ,  mit  g r  p p e r  unb  all? 
gemeiner  Ginftimmigfeit ,  ja  mit  (applausu]i 
S3eifal|  bic  gvb^tc  9T2ad;t  im  £>ccibent  auegc* 
«bt  i)au  53tele  t)ortrcifIid;c  5.^?anncr  bes  ^H-otefranties 
inux^  (üben  geurtl)eilt ,  tafj  man  i>k]ec->  9ied;t  bem  ^a^'l'fc 
laficn  fonne,  unb  ta^  tk^,  wenn  nur  einige  5??ipbiaucl()e 
flbgcfd äfft  UHirbcn ,  nij^lid}  ki)  ( er  citirt  5J?  e  l  a  n  d)  tljon 
iinb  Üalirt,  ber  «oenig  fcineei  ©leidKu  an  Gieleortbeit 
unb  Urtl)cile!iaft  getiabt  i)Ciht ,  mebvere  i^or  unb  nac^ 
tcibuilj,   fiel^e  iu  ben  ange^ogemn  3fugr.!)7en).     Unb 


L 


liXXI 

wk  Vonntt  man  flucl)  läucjnen ,  ba^  man  i>\c  vomifd^c  .^ir? 
d)e  lange  ^eit  alö  bic  2cf)ierin  bei'  übrigen  cccibcntalifclKn 
.^ird^en  gel^nftcn  habe ;  wa§  fd)on  bc^tvcqcn  nicijt  auffaU 
lenb  i|l,  UH'il  fie  whUid)  bfe  £0?uttev  ber  nieiften  rcar.f 

3c^  übergebe  umö  l^cibnilj  öcn  bcv  weltlicl)en  9}ZacI)t 
te^i  ^apfteö  über  anberc  ch\-'i\iVid)(  ^^ürftcn  foroc()l  l)fer  ciUi 
in  ber  ^Sorrebe  jum  33el)iif  be-o  ^Saljcv^:  Sic  Christus  re- 
gnat,  viocit,  imperat ,  uiib  bc4;  n.\ir  ber  9?ianrt ,  ber  ti:\] 
fagtc,  ein  großer  ^()iIi>fopI),  ^piftürifcr,  ^olitifer  nnb 
»ctaat^mann,  yom  ^al\i\:  ber  2)eurfd)en ,  bem  (Jjar, 
^Uter  bem  ©reiben,  ben  Äonigcn  ücn  ^^oien  unb  ^reuficn 
unb  mel)rern  J^üriKn  2)eut|'d;IanbC'  um  9uuf)  gefriV^t,  ge^ 
el)rt  unb  ben?unbert.  91ur  bitte  id;  mx\e\c  ^olitifer  in 
<£c^rift;n  unb  auf  bem  Äatlieber,  unfere  fürfilid;cn  dxathi 
unb  EKiniftcr,  ja  unfere  güriTcn  felbft  bk\c  bciben  Stellen 
3u  lefen  unb  |u  cnragcn,  um  yon  ben  fo  auffaUenb  mit  ben 
2tihniii\ai\iid)cn  2(cu};erungeu  contraüivenben  ©runb=; 
fnljeu  tt»iber  tU  rcdjtmapige  gc  iftlid;t  Gewalt  beö 
£?berl)auptcy  bsr  !arl)oIifd)en  Äirc{;e  abjufteOen. 
X>od)  voaä  ein  proteftantifd;er  ^d;rifrftcüer,  ber  fL\gar  ^^of- 
prebiger  war,  t>Dr  hir^em  nod?  auö  Seibnitj  anfüln-cn 
borfte ,.  wirb  cv>d)  mir;,  bem  ilatOpIifen ,  an3ufül)ren  cr^ 
livubt  fc\)n,.  «9}2an  mug  jugeben,  iia^  de  aßad;famfcit 
ber  ^Papfre  über  bic  ^^eobad;tung  ber  Kanonen  unb  bk  (Jvs^ 
l)altung  ber  f ird)l:d;en  ^ud/t  üen3c:t  ju  5<^if  gnte  5i?irhingen 
Ijcvüorgebradyt  bat,  unb  ba»3  ftc,  inbcm  fie  \id)  jur  3c;t  unb 
Unjeit  in  bie  2lngelegenf)cit  ber  Äonige  mifü;ten ,  balb 
burd;  ^'rinnerungen,  i^ie  bat-»  2lnfef)en  t()ree  2lm? 
teö  i()ncn  ju  tl)un  erlaubte,  balb  auö  gurd)t  iior 
!ird;Iid;en  Ccufuren  öicie  Uncrbnungen  abivanbten.  Dlid;ty 
tvar  nac^l)er  gen?bl)nlid;er,  al»  Jlbnige  fid)  in  il)ren  >üertra* 
gen  bem  Uvti;eile  unb  ber  9\ügc  ber  ^vipfre  untenverfen  ju 


fchen,  wie  511  25rcttgni  1360  unb  511  Gtaplc^  l'*03  (Zhci^i 
bul^  GHif?maH  5.  Qliu^gabc  ©.  309,  Äovt()elt6  23ncfi 
fammlung  iii.  117). 

darauf  (^cr)r  unfer  ?Kcd)f!3qc(ffMrc  :n^  Civijclnc  imb  bf.« 
Jjauptet:  ^itn^  man,  fid)  vun^iii^Iicl}  ubcv  ',uu';  fchr  n^'dnuic 
(|)C|'ct)äfre  an  b c n  r  b in  i fcl) e n  '^ a p  f r  n^ e a  b c n  '^u  m Ä  ff 
f  e  n ,  i)  0  V  Sn  t  e  V  ?  n  i  cl)  r  c  i  n  ni  a  t  einen  3  ^v  c  i  f  c  I  (H  e  ? 
fcat't  hatc ,  namlid;  \raö  ^ibsunb  6licfad)en  betriff. *» 
^ien  9ied;i  crfannrc  nrcl)  j?  einrieb  !V.  unb  tur  fni-jem 
^intugaü.  »(Er  ()at  (einmal)  t>oII|'t an t»  fgje  QJcwalt 
üon  ©Ott  ba^  52c t'I  bcr  Seelen  511  be^t^irf en. u 
9(ui^  beni  fofgenben  XXXII.  .^.  ftebc  nur  nod;  biefeö  ba: 
w  3ß  c  I  d)  ein  ®  1 0 1 5  i  |l  t^a'ßi ,  t'cn  r  o  m  i  f  d>  c  n  ^  «  b  fr , 
ben  Urheber  ber  offen tlid>cn  Jsreibeit,  ber  J^icis 
T)cit  Cnt«f^  ©efallen  nad;  9iom  ja  geben)  jii  berauben^ 
fo  ba'0  ber,  bem  21  lieg  ju  ©ebute  lieljen  fiWl,, 
felbit  fein  eigner  Jöcrr  nid^t  fct)  u.  f.  ii>« 

asfe  bcftanbig  Zcihxii^  bei  biefen  Ojrunbfa^en  blieb, 
jeigen  feine  fpatern  SBricfe  unb  S^d)riften.  2ln  ben  f  anb# 
gvafen  öcn  5;)eiTens9ibeinfelb^  fd;re:bt  er  1683:  v>taf,  bic 
Äicrard^ie,  tt>cld;e  man  hier  (in  ber  fatbolifd^en  .ftirdnO. 
ftei)t,  itamlid)  mit  ber  2luf'3etd;nung  be?  () 6 duften 
S^ifc^pfä  eine  iSac^c  be6  gembl^nlid^cn  gbttlis? 
d>en  fHed)tei>  fcn,  treil  ein  .Direftor  ber  S5.ifd;bfe 
1;  n  b  ^h- i e ft e r  n 0 1 i) vc cnbi g  i ft.  ;<>  Unb  in  einem  fpa^s 
tern  23riefe  :  n'^d)  l)alte  bafnr,  njcnn  man  ben  Uebeln 
tinb  5}Zi$braud>en  babmd)  abbelfen  Fonnte,  iiaf^,  man  ben 
^vlmat  be^  ^p^^^j-je.^  annimmt ,  man  Unrcd;t  InUte ,  e$ 
tiid)t  jU  tinsn.  tt  .T'fefe  viteüen  jiebt  $SMimer  in  feinem 
v.^agajm  für  ,^iril)enrcd;t  an,  unb  er  ober  fein  .Oieccnfent 
in  ber  allgemeinen  Sitcratuvjcitung,  3ena  17S8,  mad;t 
tk  ^emerfung;  i»?eibn{^  untvbc  wohl  felbjl  in  fpatern 


3«bren  nid&t  fo  t\'e(  einc^craiiiiit  baten,  2Ibci-  man  fuiSfrc, 
wie  \Dtcl)t(g  Mefc  Beugnijfc  für  btc  frttf)oIifd;e  ^Krd^e  fetten , 
«nb  Iiüfftc  ft'c  fo  |'d^ivacl;cn  511  fonnen  unb  311  niruTen.  Xscd) 
tcrqeblicl;.  25i'o  auf'  Gnbe  anbcrre  ileibniij  bi'efe  ©efin? 
lujngcn  nicl^r,  me  e?  bei-  23emcvici'  u^oI)I  r.icl;  bejfer,  alö 
id;  wuf,rc. 

3m  tSii>fjrcd;fer  mit  S8  öffnet  uon  l69l  Me  1694 
!ommt/  trcil  ü^eibni'li  [^icn'n  iin  Getuen  n?ar,  wenig  übet 
bic  pab(tlid;c  @en>alt  üor,  wof^I  aber  ba^  cbi-ensjoUe  ^^u^* 
ni^,  tia^  9tom  berrfd^eiibe  9.^i:pbi\uid;e  miilbiUige  (SSiief 
Dom  13.  3»H  IC92,  oben  §.  13);  unb  fd)on  fruber  im 
93nefc  t»om  29.  ^September  1691:  baß  »>  iScinev  j^ciligfeit 
c5  juFomme,  5i5ifd;bfc  anju  crfcnnen  unb  ju  fon^ 
fivmivcn  (XXVI.  Q3.  oeuvres  cIcBossuft,  e.lö8>  6.  I6S 
nennt  ev  9iom  bie  5}ietvopol!tan?ii-d;c  bcr  üßelt.    1694  gvab 

l^cibnlB   ifCif^   UnftCvbllcOc   5i'Cvf:     Codex  diplomaticus  juris 

gentium  mit  cinov  üovtreffIid)cn ,  bcr  9teIii)ioftrat  ;l)rcy  33cv* 
faffer^  cntfpved;enbeu  (Jinleirung  bcrauf^,  bic  aud)  ^ors 
tbolt,  feiner  ^ricffamnrfung  jur  3icrbe ,  im  Ul.  ?5.  miu 
tbeilr;  barin  wirb  mand;eö  unebcrholt,  ivaf  wir  mi<  bcm 
ßafaviuuä  au^jeidjneren.  «Die  ßOrifccn  ,  helft  c^  ibei 
^ortbolt,  ^.  14^),  bi^ben  noc^  ein  anbre*?  cjemeiH?^ 
f d)  d  f  1 1  i  d) e e  33  a  n  b ,  namlid;  baß>  (^ottlid;e  pofitiüc  9ied)r, 
wcld}cö  in  bcn  [)eHi^en  (2d;riftcn  entf)alteu  i\l,  3"  biefcm 
!amcn  i>ie  hh-  Kanonen,  n>eld)c  bic  gaui^e  ,^ird)e 
angenomincn  hat ,  unb  barauf  hie  ^abftlid^en  Dicd)te , 
ba  ftd)  Könige  unb  -l^olfer  unterwarfen.  Ue^erban^^t,  unb 
gewip  nid)t  ofjne  ^^ernunft,  gefd^ib  e^  lange  l^or  tem 
^d)ii^ma  bcö  üorigen  3^bi  bunbertß ,  bap  man 
eine  51lvt  gcmeinfvljaftlid^cn  *Staatei^  aller  c(;rifflid?en  ^>of^ 
Ut  onnabm ,  beffen  i?auptcr  im  ©eifllidjcn  ber  l}bd;«' 
^c  35ifd;of ,  im  SUeltlic^n  ber  .^aifer  wäre.« 


3'in  tVvihie  1607  fängt  t'iiö  uiifenn  93vaunfd;\veig>5BoI- 
fenbuttclfd^cn  J.'pi>fratl)  uub  aSiblicthefar  t>on  bcm  ^pevjp^ 
2intiMi  Uliicl)  aufgetragene  ©cfd;äft  nn,  il)m  iibn  feine 
grofje  OicIigioninUi.qelcgenOeit  th'ntlii  beijulleljn.  X)i*^fcv  >"Ci: 
ligiofc  J5ui-ft  Oarre,  um'c  er  in  bcr  'iionebc  311  feinen  funf=: 
3  i  g  i)??  p  t  i  ü  c  n ,  \v  a  v  um  b  e  r  'ül  1 1  e  i  n  i  g  e  r  b  m  i  fc^  ff  an 
1 1)  0 1 1  fd;  c  ©  I  a  u  b  3  u  e  r ir  a  li  I  e  n  ,  felbfi  fagt :  »» ?}? if 
grof;em  Jlcit»  /  <^'i»rt  unb  Gnibfid^fcit  viele  ^abrc  bem 
UMl^ren  feeligmad^enben  G)Iauben  (bann  idf  irujjtc  wolyl, 
bap  nur  einer  fei)n  fbnne),  aufijufunbfd^aften,  3U  i'iifcm 
ßn=?e  ivxk  Uniycvfträten  befud;te ,  ganje  S5ibliinfiefen 
turd;gegangcn ,  iMelc  CLMitrei^crfiftcn ,  fiMvobl  fat()oIifd)c 
flli^  iinfatOolifd;e ,  bie  v»pn  jeljigcn  6}Inuben?ftreitigfciten 
gcfd;riebcn,  grlei'en,  üielc  .'Doftores?  unrerfd;ieblid;er  S^cliü 
gicnen  bofiagr,  (bte  »löa^rl^eit  jeigen  i>k  'idvkfc  JiJcibs: 
ui^cn^,  T.  J.  Äort{)pIt  4- bff^  15),  ben  bffcntitd^en  üon 
©[aubeni:^fad}cn  gebalfeucn  3>ii^putaticnen  beige\"Do()nt,  ja 
auc^  mit  ben  i^ornebmften  jebei'  (i)Iauben?*©es 
n offenen  bcfunbne  öefpradyc  gefur)rt  (ftd^er  alfo 
aud)  unfern  pfer  üielmebr  feinen  l'cibni'ij  böruber  cfrerö 
gel)[vtt  unb  nv.t  iOm  bicfe  nMd;tige  ^adje  überlegt,  ba  er 
^en  25ricfrrcd)fel  mit  ^pcliffon  unb  93";fr»ßt  fanntc)» 
(ii-  fieng  l697  bamit  an,  burd;  2tib\\i^  ein  dx e \^ p n f u m 
»on  3«  Söbriciu^^  unb  .X).  <od;mtb  über  eine  »pn  einem 
refprmirten  I^beplpgen  jugefc^icfte  31b()anb;ung  3U  fobern, 
rck  i>ict''  ber  vierte  unb  fünfte  23iicf  fd;pn  aui-rpeifet.  3"* 
gleich  wirb  aber  aud;  fc^pn  cineö  onbern  2(uftrageö  gebadet, 
über  ben  man  eine  mebr  bcm  3we(f  beö  i';>cr5pgv'  ge^ 
eignete  2(ntivprt  erwartet.  Unb  bicfer  betraf,  wie  ,^oy 
tI)Dlt  felbft  vevmutbet  unb  tic  ^olc^c  ^eigt,  t\e  Unter;: 
fd)eib ung&Icbreu  ber  ^atbplifen  unb  ^\otc)tanten.  Diefeu 
Qluftrag  würben  n>ir  na^er  fennen,  wenn  Ä  o  r  t  b  o  f  t  ^  e  i  b^^ 


LXXV 

lu'feeni^  SSricf,  t>cn  ^Vina  batirt,  f^atrc  mirtlicifen  nn^Keu 

p^cl•  föimcn;  tcim  auf  biefcn  bciicOet  fiel;  ^cl•  öd^te,  wo, 

UMC  fd;on  im  tnnhcij^cbcnben  ,   bei-  ^?cr5og  genannt  UMvi?» 

3n  Mefcnt  ad)tcn  )övicf<i  nun  ift  tic  fd;5ne  «Steile ,  ivclcl;c 

i^eibniö  ben  übrigen  fünften  b^i^  neu  ju  enürcvfenbcn 

SK  c  |>  p  n  f u  m  i^  jugcfeUt  5U  u^erben  tt)un|'dK,  in  bcm  er  fagt  : 

„  In  pciucnsi  epistola  venerat  mihi  in  meutern  suggerere, 

ul  majoris  claritatis  causa  talia  fere  adjicerentur  circa  jus 

Romani  Ponlificis:     Cum  Deus  sit  Dcus  ordinis,   et  corpus 

vn'iiis  Ecclesiae  catholicae  et  apostolicae  (irelcl^C  lU  .©eutfJ/* 

lanb  fann  fid)  fo    nennen?)    uno    regiminCf    Hierarckiaque 

vniversali    conlinendum  juris  divini   sitf     consequens  est,    ut 

fjusdem  sit  juris  supremus   in  eo  spiritualis   Magislrafus   ter^ 

minis  se  justis  conlinens  (  haec  verba  nunc  addo)  diiectoria 

potestale,  omniaque  necessarla  ad  explendnm   munus  pro  sa- 

lule   Eeclcsiae   agendi  facuüale  instructus  ,     tainet^i   locus   et 

sedes  hujus  potestalis  in  lilctropoli  christiani  orbis  Roma  ex 

humanis     considerationibus    placuerif."    *)       5)a^    UUb    fo 

n^eiter  jeigt,  fcap  bauen  fcfjon  im  33riefc  lum  ^^ema  luib 


*)  !Der  ^ofpreMgfr  il  (gtnrf  g^hU  ben  (\r^^tfn%U\l  biefcc 
(SteUe  @.  16  tfö  @Qf]nia|?((!  a\\c:  „T)q  ©ort  ein  C*ort 
i>ec  Drbnung  ift,  unb  bec  Äorpt-r  einer  einäiflen  fo. 
tl)o(if(t)en  unb  öpoflolifcben  Äircbe,  ber  burtb 
fine  flllgemeinc  bifrarcbifcfcic  Sligieruna  3u- 
frtniniengf bniten  »rerben  füll/  gött (leben  SRfcbte 
ift,  fo  fol.jt  bnraup,  baß  ter  bccbfte  DD^agiftrat/  ber 
in  flerccttcn  (Srdnirn  f;cb  HU,  in  bemfilben  eben  bef* 
ff I ben  Slecfcffö  fri),  mit  ^.anorbnen  ber  ®en?aft/ 
vnb  mit  ber  Sraft  verfcbfn  ift/  allei  O^otbtrenbirtf / 
um  fi'in  Slmr  für  \>ai  SBobl  ber  Äircbe  iu  frfiW-- 
l f  n ,  i  n  21 H g II  ^ u n  0  a u  l) r  i n <) e  n.  " 


no^  von  andern  5)^unlten  i>lc  9icbc  anir.  öciiMjl  ein  cjvpj^w 
9?cvlu)"l  am  ?8erliifte  biffci^  Sjn'efef^!  ?ci6nilj  fal)vt  forty 
ill^cm  er  bitter:  «ba|l  Jabriciu^^  bei  gej^ebncr  C^Ici^en* 
bcit  taiwiif  'iHM\id)t  ncbmen  mb(\c>  Denn  bcr  erKiud;tc 
^?erjoi3  ^^^^''^  barauf  jubnmqcn,  ba^  öorjii^lidi  ihmi  bem 
(j&cl^ftcn  ?n?a(3i)"irate  in  .qciiiddjeH  .^inc^en  9}?el-bung  ges^ 
ffl)obcn  nn'i)7e,  unb  Mei.^  \vo\)l  mit  ^lecl^re.  S)enn  iu 
jebein  «ctaate,  alfo  lUid)  In  ber  c{)ri|}(ic()eii  ,^ird^e,  mu^ 
nad;  ber  Qlmreffung  baö  9\ed;te,  ein  bocl)fter  ?}2agirtrat 
fcj)M,  er  nirtg  nun  in  einer  ^^erfon,  ober  in  niebreren  be<= 
fteben.  Sm  letzten  galle  jebocl)  fe»  e^  naturlid;,  baj5  bei 
einem  ba^  dicd)t  cinee  Oiref .'orf^  ober  bod)(len 
?)l?agi|^rat^  fej),  baö  jebod;  burc^  ge^vifK  öraujcn  ein* 
ge)'d)ranff  fet>«  gerner  jeigt  biefer  S3rief,  bcif}  Scibnilj 
tk  ©innblinicn  3«  btefcm  9ic6V>onfum  beutfcp ,  nad} 
be^  i^erjogft  ©in«,  feinem  greunbc  5U<]efd)irft,  nnb  jn^ar 
ibm  fretgclaffcn  babc,  juiufel^en,  iregjnfaffcn;  ju  anbern, 
unb  fo  latetnifi^  an  ben  ^perjcg,  ali^  feinen  5(uffat^,  ein* 
jufenben,  womit  fte  (bcr  i?ir^cg,  Cafirt  unb  er)  un^bf 
aufrieben  fei)n  irurbcn ,  iveil  fte  trupten  ,  bii^  ibnt  ber 
pu^ccf  (bicfcy  ©cfc^aftc!? )  fclbf^  am  .J^evjcn  liege,  bod; 
ha^  Selb  n  i  ^  aud;  gcun''infd}t  babc ;,  5  ci  b  r  i c  i  n  ß  bolte 
fiel?,  UH'nn  e»  ibm  nui;  erlaubt  fd;icuc ,  a.n  bic  *^orte  fci^^, 
«er  bcutfd)cn  ©runbliuien  (  biefer  23ricf  ifl  t>on  1698 ,  ben 
22.  Jfbruar);  tod)  erlaubte  er  ibm  im  neunten  ^Briefe 
:ne()rcre  greibeit  (UM'r  mertcn  weiter  unten  fefjen ,  rrie 
^abriciue  Aber  tiefe  (Saebe  badete),  ^m  jcljnten  S}riefc 
bemerft  Seibni^,  wenn  €alivten  feine  gormel  vom 
gottlid^en  3tcd;te  nidH  gcfalte,  fo  mupten  bic  (5)runbv 
baruber  bem  5?er^og  tjoio.elegt  werben ,  wieberbolt  babei 
ben  fd;on  angegebenen  Untevfd^ieb ,  t(\^  jw^r  ba^^.  9\ed)t 
fHmn^  (mmlid)  öuf  ben  61^  bev  ^rd;jlten  9??agiflratur> 


txxVit 

t«enfd)!icl^,  fic  fclbjt  aber  g&ttlic^crt  SRecf)tc^  {ex). 
S>n  cilfrcn  unb  jivMftcn  93riefe  ycrftdjcit  er/  ba^  2Ibt 
9)? plan  IUI  qanj  mit  ffmt  ()icrin  glcicl)cn  (cinnc^  fe\> 
dv  irai"  eö  fcl)oii/  al*^  bei*  UMe  feine  Cogiiatloncs  privaias 
( Oeuvres  de  Dossüet,  XXV.  267,  270  Utlb  272)  bind) 
XcibtiiB  23offuctcn  jufd^kftC/  wo  er  bcni  ^^abjt  ^\e 
Gewalt  c !  n  nui  ni  t ,  bte  v'i'^^f t-'ftrtntifd^en  ^^-cbi.qci*  in 
bcr  S'bc  iingefrcrt  ^u  laiJeu/  biß  bi^ö  einer  conciIiarifd)en 
(Jntfd;eibinig  öorgelegt  iriubc.  SBurbtge  ftd)  ber  ^abjl, 
bfefc  unb  einige  cinbere  ^ojTnlafe/  3.  05*  t>pn  bcn  bciben 
©eft alten,  «insug-el^en :  fo  werben  i>k  mit  il)m  gleid;* 
geftnnten  ^"»roteftanten  ben  ^>abf!  aU  bcn  ebevflcn  ^a«; 
triard;en  unb  erften  Q3ifd}of  ber  ganjen  ^ird;e 
I) alten  unb  ebren,  nnb  i!)m  in  getftlid;cn  .X)in? 
gen  ben  fd)ulbfgen  ©ebLn'föm  leijren  m ollen.« 
Xieö  Ijatti  er  fogar  mit  tcn  anbern  S^b^olögen  üon  Spaw^ 
«ci?er  fd)on  früher  in  ben  an  htn  i)cm  ,^aifer  Seopolb 
3um  Uöerf  ber  ^Bereinigung  beüoUmad;tigten  SSifdiof  öou 
S'^eujtabt  1691  eingefd;idten  Siegeln  gefagt^  weld;e  bie 
j^erjogin  v>cn  Äannoöer  unb  bernad;  Seibnilj  (33rief  udut 
29.  September  I691)  an  S^offuct  fd)icfte  unb  gutf»iefj, 
inbem  er  im  folgenbcn  93riefe  an  9}?abame  be  23Dincn 
fd;reibt:  «Seit  bem  (Soüc^uium  ju  SKegen^burg  fej)  n{d)ti^  un* 
ternommcn  u>erben,  \t)aöfid;au6ful}renlie|5eunb  benörunb* 
fallen  bciber  ^artbeien  angemeffener  tx»are. «  (Oeuvres  de 
BossuET,  (S.  170,  XXVI.)  «3n  bem,  l)cl]i  cß ,  wa^ 
ttieber  i>lc  Sd;rift,  nod;  bie  Äirdb^  entfd;ieben  b^it;  mup 
taß  Urtbeil  be^  rbmifd^en  ^ifd)ofc^,  rtU  erflen 
unb  (bod)  und)  menfd)lid;em  Diatbe)  bc'd)fl:en,  ber 
9)?einung  jcber  ^riöaten,  n?eld}e  eö  aixd)  feigen, 
Dorgejogcn  unb  ibm  bar  in  eine  fromme  ©lau? 
big!cit,    unb  in  allen  geiftlid;en  unb  erlaub? 


txxvirt 

t c n  D I II o( c u  (^ c h o v\an\  g c I e i jt e t  w e 1 1» e n. «  L.  c. 
XXV.  e.  214. 

Sin  3af)rc  l6Q9  frfjrcibt  Jcibnilj  an  grtbiiciu^: 
»vX^vifj  ol)ne  ©urf^eifiinj}  ^ee  ^^apfte^  'oon  ben  Äar()olifcn  in 
fc^ei-  ^Seieinigiwuif-facOe  nid;tri  fcftcjcfeljt  werben  fbnne ,  unb 
im  folgenden  aiipert  er  j^rcir  ben  >lBnnfc^ ,  ba^  ber  ^Vipir 
feinen  Oilaubcn  an  feine  Unf el)lbavfeit  fobcrc,  ja  ihm 
enrfage,«  (bay  crfre  fjat  er  al*3  einen  ©lauben^artifel  nie 
i^erlangt)  boc^  fel^t  ber  febv  nnd;terne  5J?ann  bi^ju:  «er 
genaue  fid;  nid;r  3U  behaupten,  biefe  gobcrung  fc\)  notb- 
n>enbig.«  2lbeimal  ein  2Binf,  nid;t  fo  »erac^tlid;  iibev 
biefe  tbeoIogifd;c  Sebre  5U  fpved)en! 

DJicrfaMubig  unb  unfern  gebrenianern  genji^  nid^t  gun* 
ftig  ift  bie  95emevf'ung  in  ber  ju^citcn  .T)i|feitaricn  De  acta- 

Tum  puhlicoruin    usu,     tit   IHH"   beUI    H.  ^anbC    Codicis  juris 

Gentium  1701  ftebt ,  unb  aud)  bei  ^ortfjclt  in.  $5ail 
©.  168  5u  lefcn  ift.  i^Da  3«  jener  ^t'it  1276  (alfo  lange 
üor  ben  beutfd;en  (ioncorbaten  unb  ben  Äcnftaujer  Defre* 
ten),  hti  ben  geiftlid?en  Sßablen  nod;  oft  bii  '^iW'^c  Qcwef 
fcn,  n;d;t  allein,  n>eld;e6  ber  gibpevc  übeilr  fonbern  aud?/ 
wcldyC?  ber  beirre  fei)  (quae  sanior  ber  ücrnfuiftigere)  / 
ber  ahcv  für  ben  b c f f e r n  g e b a 1 1 c n  ro u r b e ,  wtl^ 
d)er  be^  ^apfte^  SBe bigefallen  battc,  tvobcr 
bann  aud)  nad)  unb  nad;  fc\n  grope^  Slnfeben  bei  ^öci-ges 
bung  ber  ,^ird;enpfrunbcn  entüanben  ift.«  S.  193*  • 

3m  Sabi'e  1702,  fdjreibt  er  an  gabriciue,  fn  25e* 
treff  ber  Fird>lid)en  Otcgierung^^avt,  t)a$  bic  gemäßigt«? 
tnonard)ifd;e,  \v>ie  )ie  Äatbolifen  annci)men, 
angenommen  iperben  fonne. 

2)iefer  ©elebvtc  gab  fuij  barauf  feine  Consideratio  va- 
riationum  1701  3U  Ai)clm|tabt  l)evaü§ ,  bie,  voic  roir  im 
v^origen  §.  bevren  ,•  ^eibniii  aufcrprbentlid;  lobte,   unb 


LXXIX 

i»oc^  nennt  er  fccnin  mit  ben  5Bürten  bc^  (Jrrtömug  ten 
^ci^^ii  bcn  vS  t c  I  { t> e  i- 1 V  c  t  c  v  (2 1)  v  i  ft  i  /  flitd)  f^abc  es^i  nid)t 
üi'el  auf  ftd;  ihm  ^en  ^viniat  ber  £?rbnung  auö  gottli? 
clKin  3^ed;tc  ^u^ufd^iciben.«  €'v  cwerf'te  babuvd)  bieÄIa? 
<5en  bei-  nnfdjnlbigcn  9?nd)vid)ten  v>m  1705,  unb  bcr  fid) 
unpartbeiifd;  ncnncnben  Äivd^cnbiftr.'c  U.  <B.  871,  tro  i^m 
iiod;  anbve  t>ert{;eibij;te  1 1  Sel)ien  ale  Syncretfi^muf-  ^uge? 
ved;nct  n^cvbem  9Beit  entfernt  bie  .^  e  h- e  t  a  l  e  bev  ^apftc 
mit  üi^uthern  ju  üerbveiinen ,  ge)tcOt  ev>  bö$  bi'e  jej? 
Sige  SuriöfM-ubenj  ibncn  i>i'eleg  üerbrtnfe,  nnb  ^atte 
«in  gvüße^i  vßergnngen  an  ber  3(bf)anblunq  t>pn  bev  pap:» 
fteinbcn  Oied^t^gelebvfamFeit,  \vdd)t  .Äaftnct  iTjm  ^u* 
<5cfd;icft  fjatte.  t33rief  an  biefcn  ü^elebrten  t^om  12.  Qlui^uft 
1711).  .^urj  t>ov  feinem  3:obe  nod;  fd;vieb  er  ön  S^(f 
xai\^  ben  2.  2Ingu|t  47j6:  «O^ur  ^Sotinfanern  ober 
Qlntitrinitaricrn  fonnte  e?  ycrtbeilbnft  fei;n  (convenir) 
fId)  um' ber  ben  ^apft  mit  ben  Surfen  einjulaijen. 
2)enn  ihre  @rnnbfa(?e  ftnb  öon  benen  ber  Xurfcn  nid;t  feljr 
t>erfd)iebcn.«  2Im  (5nbe  be^  58rief^  gefeUt  er  ben  hciben 
heften  ncd;  bie  g  a  n  a  t  i f  e r  bei.  Unfeve  neuen  ^apftfcfn* 
be,  unb  9}?al)LMncb?frcunbe ,  iriflfen  alfo ,  roc^in  fic  ber 
gro9^  Seibnl^  l)infcl?t.  *) 


*)  !Da§  bcr  gtcge  ®coltu«  n)ie  ^eifcniß  übet  ben  H^M 
bactte,  ftobeii  bie  fcfcon  citirten  Si'jgniffe  beroiffen  @.  «36, 
£y3,  514,  n)o  man  glauben  foUtf,  EeiüniR  t)abe  i!)n  »oc 
Slugen  gf()abt.  ?0?r()rere  C^tiUen  tüi'bft  man  m  bem  f(b6< 
nen  SBerfe:  Des  deux  puissanre«,  T.  II.  499,  itorauS 
Jcb  nur  eine  ©tiUe  flu^()ebe  r  ,/3ct  rconbte  micb  jum  i'fj 
frn  berjenigen  ©ctriftfteUf r ,  bic,  obfcten  einer  onbern 
Äircbe  3ugert)an  ,  bccb  geneigter  roorcn  /  bie  (gpalfungen 
a«  &ei(en  f  aU  vi  «ntfitjclten.    2)«  \<i>  mi(b  biefer  Untere 


t-S:x^ 


2)    ^iicl)C    unb    j)icvrtrd)ic. 
9(uy  bcm  ©efagti'n  cif^ellct  fcl;on ,  töß  S  c  i  b n  i  (} ,   \vit* 


fuvt)tinfl  n>i^m^te/  fanb  id),  bnf;  fit-  oU^  (I*  ^o^ln  bemüh: 
tfn  /  bomit  '  bo  bie  alte  £ft)rf  fo  QHt  bffctoff.n  unt)  nie 
umnbrod}i'n  roorten  ift^  nifln  aüt  »on  mir  biirerftm  ^in= 
fcfrnijTe  ouö  b^m  3Bfge  rdumcn  muffe.  Damit  abft  t\(6 
auc  SSpfinifiunfl  fliif  eine  erfprifsficbe  2irt  nefcbfN  »  fo 
nui§ten  nicbt  ßinjtlne ,  fonbeni  Mt  bie  ndmiicten  SBffie 
bftfiten.  !t)eri'ii  »jab  eö  ober  Drei:  enttrebec  baß  ^nfes 
()en  ei'neö  fluten  «Pabfteö,  ober  in  einem  pdbdli^i-n 
Snterregnum  (intcrp.-^patu)  ein,  nad)  ben  ß^efeijen  prr.- 
fammelteö  /  aHijenieiniö  (Eoncil ,  obic  Untcrrebiniflen  ber 
Siebenten,  melcbe  fie  ben  Q5ifcbct"en  mit  bem  2BiIIen 
mittl)eilti'n  ,  \>a%  baö  lU'berbad}te  an  ben  roraiTcben 
(gtul)I,  ali  baä  QSanb  ber  Qin'\(\ieitf  gebracfct 
werbe.  3*  rebete  noct)  barübet  mit  t!ortrcff(i(J)eti  3Kcn= 
nern,  tt)(Hö  Xt)f olofieti ^  tbeilö  ^olitifern^  fon^obl  von  fc(= 
(Jjen ,  bie  bt-m  ri'mifd)en  @tul)(e  eroeben,  n(^  ficj)  bon  ihm 
getrennt  boben.  Unb  i(;r  ©utncbten  mar  i>aß  ,ndm(icbe  / 
aU  iinei  gebac^ttT  ©cbriften.  "  Votum  pro  pace,  T.  IV; 
opp.  Ed.  1679.  fol,  @.  655. 

fei  ring,  ber  ifn  QJantbeon  Seibsirjen  augefeüte 
iefl'ing/  fngte  bei  ©elegenbeit  ber  DitiiVn  ber  ^.bae 
00m  ^(tweißec  ÜDiitller;  „(gfi  fep  eine  unöerfcb^'nue 
Äct>mei(i)eld  gegen  bie  Sürflen  ,  reoö  gebroniuö  unb 
feine  Slnbangec  bel)ßupte?en.  !t)enn  alle  (grunbe  gegen  £ie 
Strebte  ber  *^:'dbfte  fepen  eniroeber  feine  ©runbe  /  ebec 
(0  bcg  unferc  ®ro§en  bocb  bieö  ttob(  beb.cbten!)  fie 
gelten  boppelt  unb  breifact)  ben  Surften  felbft. 
begreifen  fonne  bieö  ein  jeber  /  ba§  eö  aber  no4)  feiner 
6ffent(ict>  gefügt  bobe,  unb  attar  mit  aller  QSunbigfeit  unb 
©(tdrfe ,.  bie  ein  fol^er  (Sigenftanb  gokttet  unb  »erbienet^ 
unter  fo  oielen/  bie  ben  bcingenbften  QSeruf  baau  gel^abt, 
tiefet  fet?  feftam  genug/   unb  ein  ftufferjt  f(t> Unimex 


I.XXXI 

OJvctiiu^  ni  Voto  (]e  Face,  ©orrcbe  *),  b:e  gf'ttlic^e 
«Stiftung  einer,  uut»  ^\x\u-  cfncr  einjigen,  wahren 
Ätrcl;e,  unb  bie  S^\evavd)ie  £>cr  ibmifd^en  Äircl;c  au* 
mhnu  ^khc  §.  7,  8,  10,  14.  N.'  1.  2)oc^  fommer.  ba;« 
fiir  nüd)  befenbcrc  Stellen  üor. 

Sn  feinem  ^vlefe  an  5l}?abattie  be  25rinon,  1.  c.  163, 
fagt  er:  «Sd;  bin  mit  ^eliffon  einig,  taf}  eö  eine  nnb 
eine  ftd)tbare  ^ird;e  giebt,  unb  man  fid;  bemufKn  mujfe/ 
ftd>  mit  lljv  ju  vereinigen,  unb  ©.171,  meint  er,  bfe 
^M'pteflanten  ^(Y>cn  nidjt  aiiffcv  ber.^ird^e,  weil  ftc 
glaubten,  nid;tii  iviber  hu  tranrc  l^ebre  ber  Äir^ 
(^e  an5unel}men;  ©.173,  ba^  man  bic  Slrennung 
mit  allen  unfern  2;()rai\en  nid^t  genug  beweinen  fonnc. « 
SBoju  S!(;ranen,  wenn  ey  mcbrere  Äird;cn  giebt,  wo* 


3eict)?n. "  l\an  febe  grifbr.  ^einritD  3flfobi  famrat^ 
licbc  5ffifrfe,  IL  S.  ©.  384.  !t>o(t>  barin  irrt  £effinfl, 
t)o§  feinet  »er  i&m  barübec  cfFcntlicb  gffprocben  babe. 
(9}iön  fd)e  nur  ©.  9  unb  -^S  QSflfudjtuna  beö  9vecbtögut; 
ocbtenö  oon  !t)r.  Äocb-    VJlawi  »S19.) 

*)  Sine  bi?bfr  fieborciibe  ©teüe  bob  fogar  ^  rn  ö  [  b  in 
feiner  Äf^ergefcbicbte ,  H.  05.  ®.  800,  (juö :  ,,2>ö  icb , 
fügt  ©cotiiiö,  opn  2'Jnfnb  .luf  in  ber  bfil-  ©cbrift  uiu 
termiffrn  »crbfn  /  unb  folcte  £fbrec  gcbabt  /  bie  in  gctts 
lieben  Dingen  nict)t  einig  gercefcn:  bflbe  ict)  (eid)t  Sbtirü 
SBiUen  e tfßnnt ,  ba^  iianj'icb  52ifie,  biet)on3bnifle- 
nannt  unb  burcb  Obn  feli.i  n)cr^fn  rooHen/  unter 
fi(t)  «ini5  fejjen  G'^'b-  XVIJ.  u.  «.  la)  unb  ntcbt  im 
^tvitn  flUfin,  t'onbern  öucb  in  ber  fic'ot baten  ©eniein^ 
fd)aft  (ßi:m.  XII.  5,  u.  1'.  \\>),  €ö  ßcliel  mir  bfSajegpn 
Mc  ©cbonbcit  ber  alten  Äircbe  poctrefflicb  ^ 
melcbe  obnc  Zweifel  öie  «(ls«ni«»nc  a?rcefen.'' 
».  f.  m, 

[61 


tili  man  fclfg  n■»ev^cn  fann?  yioä)  fpatev,  l7üG  im  3fpril, 
jiaiuirc  er  fi'e  «eine  5lBunbc,  311  bcven  ipeilnng  t>ai"  ^}nin\=: 
fcn  auft'oteit.«  3m  S5vicfc  ön  93üffuct  uom  J2.  3uli 
:1694  (23.  XXVI.  e.  3H)  l)ci|lt  c?:  «I5er  gvepe  ^i^unfr, 
t»cn  man  von  un fevcv  ©eitc  eingeht,  ifl,  ba^  man 
ficl>  aUßcmeinen  ßoncilicn  unb  bcv  I)ieravd[;ifd)cn  ^-in? 
I)eit  unU'niMvfr.u  3»  t>em  ^IntijafoLM'te  befcnnt  ev,  bai5 
öie  alte  Äiid;e ,  bie  an  bic  Slpoftel^citen  fto|5t, 
fcl;i>n  fcl;ctnc  (Seibnitj  bad;te  iroI)l  in  biefcm  2lu9en? 
l^licf  nid;t  an  Ximothcufi  nnb  5Iituc<)  ha^->  d'^jigfo? 
4>at  ci!io,efel^t  3U  l^aben,  —  unb  warn  fd;iMi  bcr  neue 
,tbn'i<^  Ciii^Ianb^i  eö  nid;t  al6  'Bad)t  eincsfi  nid;t  ^n  bifSv^cn* 
ficvenbcn  gottIid;en  D\cd)tc!5  anfeile,  er  i'od)  bafur  (;altc, 
ba0  ci^  nid;t  nur  bcr  cngli|"d;en  Gonftitution,  fi>nbern  aud; 
J?em  SHt^i'^rr*-'  i>^^  Könige  angcmcUener  fci).«  Äa? 
ber  trug  ev  and;  im  ^rcuf;ifd;cn  auf  eine  bif(^oflid;c 
«Scrfaffung  an.    eicl^e  Xl^obul^  ©a(tmat;I  ©.  16. 

3)    Äivd^engcn^al  t. 

^a  Ztlhnii},  \vk  \m  N.' i.  Oorten,  i)k  Äird;e  alö 
bic  g  e  i  f 1 1  i d;  c  J)l  a  d;  t  aufteilt ,  fo  Ijat  er  i()r  fd)on  i)a' 
turd;  eine  n?al;ic  Sunöbicticnegeivalt  äugefd;rieben.  X){e^ 
tl[;at  er  nod)  meljrmaleiu 

3m  23riefn3ed;fel  mit  ^elifi'on  fagt  er:  »»3d>  gebe 
5u,  t^a^  tk  53ovtbeile  anbercr  Staaten  ber  ^ird;e  in 
»orjöglid^cm  ©vabc  äufummen;  Sie  muil  eine 
CJcrcalt,  aud;  eine  evefutiüe  ©ewalt  fjaben;  im  gc# 
wififcn  ^ime  nimmt  (^ott  felbft  bic  ^^oUflredung  i(;rer  Ur# 
tbeilc  über  fid;.  Den  5}ürgefe|jten  unb  ber  Äirdje  ift  man 
meljr  aB  jcbem  anbern  GJe^orfam  fd^julbigt^ 
^iejj  Ijeipt  öiel  gcfagt  unb  id)  fage  et"  boc^.«  Oiiun»  Han- 
noveranum  293.     3n  t>«r  Sintipoit  auf  eine  ^d;rift  bei 


LXXXIII 

5(t)l>e  %)h-ot  ei-fcnitt  er  baö  3^ecl)t  ^cl•  (^vcommiinfca^ 

iiou  \c\b\t  .qcgcn  3iei]Cnten  Coeuvrcs  de  bossur.r 
XXVI,  (£.  2S6).  Sm  S3i-iefc  an  33ri'iicn  t»cvcl;rt  er  bi'c 
.itird^cni^cmalt  iinb  tf>rc  (Seiifurcn,  u^cnn  fie  nur  fauiniifd; 
iinb  nic(;t  ungerecl^t  finö,  clave  non  errante  1.  c.  109  unb 
170,  tnjl  er  felbft  ten  tuMi  üntl^evu  ben  vrotejIantiTd)ert 
^luften  nberlaffenen  ^p(!5Fopalred;tcn  md)t  ijvlb  wav , 
liiQt  fein  LIX.  93rfcf  an  gabriciuö  ober  öiclniefn*  bai> 
Uvtbcil  aber  ba^  Arcanum  Reeium,  \vcld)it^  er  unb  9}?os 
I a n  gefiiUt  l^aben.    »2)er  neuen  Üieqel,  quod  Princcps 

evangelJcus  sit  Papa  in  sua  Dilione,    inu|^  man  \\ld)t  miß- 

l>raud;en.    25ei  bcn  i^erftanbiijcn  r5nuYd;en  Äatf)oh'fen  \clb\l 

ift  Concilium  universalis  ecclesiae,    Wo  nidjt  supra,    i'Od) 

mi)t  infra  Fapam.  2nfo  ijt  billig,  t^a^  ein  großer  eüange^ 
lifcl;cr  5?crr  in  n,"'!d:)tigcn  9ieligionii|ad;en  ntd;t  ^lüev  ijor 
[id)  allein  tbue,   fiMibcrn  mit  anbcrn  cüangelifdjen  ^otcn? 

taten    COmnumiciere,        Ne    rumpatur    vinculum    ecclesiae.  u 

Unb  i>ic}c  foUen  iveljl  ein  Concilium  universale  berufen  ? 
e-in  neuerer  ^rotefrant  fagt  hirj:  Sutljcr  l)at  bic  »Staaten 
yc»n  bcr  Äird)e  emancipirt;  ei>  n^arc  ju  tvunfd;en,  bajj  nun 
einmal  t^k  ^Staaten  bie  S^ivd)c  von  \id)  cmancipirtcn, 
(Sc^ubevof. 

4)    Unfel;l6ar!e{t  bev  ^irrfje. 

3d)  fel)C  grof5C  2lugcn  felbft  bei  einigen  ^id)  «cd;  fo 
ticnnenben,  aber  felbfl  i>on  ^H-otcfranten  nid;t  bafur  aner* 
llannten  fatljolifdjen  !Xfieologen  awj  bcr  Usmer  <cd;ule ; 
aber  fel)cn  follen  fie,  ba|5  ein  ^Tianu,  ber  fic  aÜCf  woljl 
and)  jufammen  genommen,  überfielet,  anberi^  t:'ad)tCf 
ah  fic. 

<Sd;on  1779  befennt  Scibnil^  im  fünften  5Sriefe  ön 
^?uctiu^v  n^a^  fid;  bic  gottli(f)e5)prreFntng  in  (JrbaUunij 


hJIL 


öcv  {atl)oI1fitc»  itfvd)C  offenbare«  C(?)ci)l  @.  103),  unb 
TOobiivcl;,  al^  biird)  Grljaltung  C>cr  ^d)ten  Sef)ic  ?  ci-  bc? 
fe<inr,  bail  i>(^f)viftn!:v  feiner  ^'wd)C  ivunbevbav  ge(;enu>ia-* 
t\^,  fie  legiere«  (im  Gcf^rad;  äwifc(;cn  einem  Sdyuler 
SocfiMmi?  Jeibniljen^,  im  (Sic ijl  II.  99  u.  108).  ^lus"^ 
bcn  nonveaiix  essais,  IV.  20,  hcift  (t>:  t'^'^au  fann  rr»p()I 
fachen,  C'viil  ©Ott  bie  allf^ cmcin cn  (Joncilien  bip^cr 
i>pr  allen  ^^'i'tOu^^u'rn,  bie  ber  fc l icjm ad; cnben 
<lcf)ve  entgegen  fint»,  üerirahrct  babe«,  it>orin 
er  mit  ??toIanui5  licgula  IV.,  >x.  u.  X.  ubereinftimmt , 
ter  i\\xd)  in  feinen  ^ritvu^ebanfen  fagt,  ^n\^  bie  ^H-i^tefran? 
tcn  bic  .iDecift'onen  cincc»  w  a  b  r  b  a  f  t  a  11  g  c  m  einen  C  o  n  f 
cil^  annebwcn  muffen  unb  wollen  (oeuvres  de 
Bossi.ET,  XXV.  205  u.-.)l2);  unb  in  feiner  expHcatio 
ulterior,  ba|l  Gbrifcue  burd;  alle  ^abrbnnbcrte 
feiner  5tird;c  gegenwartig  bleibt,  unb  nicmal 
julaffen  lüirb,  ba^  bie  allgemeine  ^ird)e  et? 
wa^  auf  einem  (ioncil  aueif^red;e,  \vai>  bem 
©laubcn  entgegen  wave  (XX vi.  87).  ^ben  fo  fprid)t 
Scibnil?  \mt  5}^oIanuö  tu  feinem  25ricfc  öom  29.  <Seps 
tember  l69l  /  «>«>  «i*  ä"9ift^t/  ^^^  ^'^^^^  "if  ctwaf^  in  bem 
nad^gebcn  iverbe,  i»aö  t>on  ber  Äirc^e  entfd;ieben 
unnben,  bci^  man  bieruber  n{d;t  fapftulircn 
Ibnue.  —  Um  fein  Äeljer  ober  ed)i!?mati!er  ^u  fct)n, 
\ti\\\i  man  bie  .^auptgrunb(al;|c  ber6latl;olfcitat  anncbmcn^ 
aU:  ta^  ber  S3eifcanb,  u>eld>en  @ott  fetner  Äfrc^c  i>ixf 
fvrod)en  babe,  nid;t  sulaflfen  rocrbe,  ha$  ein  allgemei:? 
ncö  ßoncil  fid;  oon  ber  3ßabrbe{t  entferne  in 
bem,  wa^  i>aö  S^tH  betrifft  (XXVI.  l55  u.  1591._ 
2luf  eine  abnlid;e  9lrt  rebet  er  in  ber  2(ntn?ort  öuf  bfc 
ed)riftbe^  Qlbbc  ^pirot:  «5?ierin,  bcijl  eö,  bat  ber  f)eiL 
QJeift  J^orjüglid)  bie  ^öcrfammlungen ,    m\<i)i  in  feinem 


9]rtmcn  gefjalten  werben,  ^n-iyilciv'vt,  iinb  wi^hu  firf)  tio 
güttlid)c  SJcitiuu^  511  crfcniieit  (^lebf.«  .t)ariev  iTcnnt  er  t\t 
©tatutcn  bei-  (Soncüicn,  in  cmcm  f&nefc  an  25offuct, 
foId;c,  bcnen  nid;t  5U  irtbciftefjen,  md)t  ju  wlbevfpred?eiT 

fei),  irresistibilia,  irrefragabilia  (XXVI.  ^.   575).     -^df- 

i'On  bei-  fran^oftfcl^c  $8iffl)of  im  Senner  1691  gefragt  ftatte, 
i>b  er  bic  3"fkil^fibil!tat  ei'nc^  «Ugcmcincn  ^cuci7ö  uldn  }o 
glaube,  bap  fogar,  tro  luoglid;,  fte  groper,  (u  beni  o,m' 
jcn,  cbfcfjon  nid;t  yerfanimelreu  ^ovi>cv  ber  Äi"rd;e  evijiiic, 
antwortete  ber  beutfd)e  ubeilegcnbe  ^p^ilofopl) ,  ba^  man 
fogen  fomie,  03ott  Ijvtbc  eine  befonbvc  Önabe^f  ober  ein 
befonbveö  55erfprcd;cn  tci\  vBcrfammlungen  ber  Äirc^  an^ 
i^eften  fbnnen,  iinb  fte  feyen  bie  (Stimme  ber  Äird^c  ex 
Cathedra.  X)lc  ^ird;e  ubcvfiaiipt  genommen  fd)ien  iinn 
ein  511  unbcftminitcv  S3egriff.  (i'r  gcftebt  babci,  bö^  eö 
fd^wer  fe«,  an  bcm  bfumenifdjcn  Slnfe^en  ber  «Iten  (Son« 
cilicn  toon  ^Vma  ober  (Sftlcebon  ju  zweifeln  (Hist.  de  Bos- 
guET  IV.  190  u.  Oeuvres  XXVJ.  183).  X>c^  Über  obigc 
gragc  »on  XcibniB  an  S3offuct  verlangte  Sluffd^lujj 
fd;eint  jene  S3ebenfltd;feit  gehoben  311  ^aben,  ba  ber  ^H-a«: 
lat  ibm  fc^reiben  fcnnte :  «2>ictenigen,  wetdjc  wie  Sie, 
mein  .^?err,  bie  fird;ltd)e  Un tra g l td^fe  it  [^cien> 
tten  unb  fid;  bcn  ^oncilien  unter\i''Crfen*t ,  unb 
»ieber:  «-JJJan  mup  nlfo  eine  ^Bereinigung  fud^en,  vocU- 
d)t  bcn  großen  ©runbfalj  ber  fird)ltd;cn  Un* 
fef)Ibflrfeit,  in  weld^cm  *3ic  mit  un;5  üb  er  ein:: 
fommen,  ganj  unöcrleijt  la^tu  (XXVI.  ®.  237 
«.  @.  292).  9h'e  bat  £  c  i  b  n  t  i^  bif  fem  Uvtbcil  23  0  f f u  e t ö 
rtt)iberfpvüd;cn ,  iM'cImcbr  im  35riefe  üom  1.  £)!tcbcr  bie\?^ 
3abr^  vrotcftirt,  \^a^ ,  wenn  er  öim  nbertlüffigen  <Jntfd;ef^ 
tungen  gefprod^en  babc ,  er  nid;t,  ivie  53 öffnet  c^^  ycrs? 
(^anben,    Äivd;en;s  ober  allgemeiner  (Soncilicn 


G'iitfdKi^ungcn,  fonl^cvii  jene  ciiiujer  ^ftrtifular^;^\)iu'»bcn, 

bn  ^Vibftc,  ober  ^cr  J^oftoicn  gemeint  l;abc  (ibid.  2^3). 

5'a  Ve!(Mii(^  naOm  nun  a\\(i)  bie  UnfcI^Univfcit  ^ev  jcv? 

ftrcuren  .^ivcljc  nn,  ba  er  in  bev  2(ntuiovt  nnf  Mc  (ScOrif! 

ifct-'  2U>bc  ^>ivpt  gefte^t:  «ba0  bic  ^a[)l  bcr  auf  bcn  (ccn^ 

cili'eu  üerfamnieltcn  53ifc(?pfe  nicl)tö  tf)uc ,    rocnn  nur  bcv 

^({faü  (bcv  ^ivd;en)  befannt  fe»  ((S.  27S).    3m  33vic{o 

nn  53 offner  Dom  23.  r^ftobor  1693  beflagt  ci-  fcgar,  bnf3 

bei"  Q3ifd;of  gci^Uiubt  ju  l)aben  \d)cin(,  »>er  unb  'i)VoIiuuu> 

UMuifcljc,  man  gebe  farf)i>Iifc(;er  Seitö  .X^ecifioncn  auf, 

riH'lcfte  fic  aU^  (tipn  einem  (^pncil)  geaebeu  annahmen, 

ober  aucl)  bicfe  I^ccifiüncn  in  Siuct'ficOt  bcr  ^rctcfrantcn 

fnf^pcnbfvc«  (@.  326);  unb  328:  »»(Sjott  ntup  bic  ^racjc 

burd)  bcn  Scljlnj]  eine!?  oUgcmcinen  ^-onciliv  weld;cm  man 

fid)  fd)Dn  öcrbcv  untenrorfcn  bat,  entfd^eiben;  unb  obfd^on 

jebcr  (v>on  5n?cicn  ^^avtbeien)  i>i>i'aui^fe(}t,  bat-'  (Eoncil  werbe 

für  bao  fprcd;cn,  irafi  er  für  eine  ^?eil!?ivaf;rl)cit  rtnfiefjt, 

fo  ijv  bod>  icber  i>crfid)crt,  ba^  bicfcf^  ^oucil  nid;t 

fe()Icn  fcnnc,   unb  baj5  ©ott  feiner  5lird;c  bk  ©nafce 

erzeigen  iverbe,  ba0  er  jene,  ireld;c  folci^e  gute  OJefinnun;; 

gen  (jabcn ,  bewegen  werbe ,  bem  Srrtljum  ju  cntfagcn , 

fobalb  bic  allgemeine  Äird;e  wirb  gcfprod;en 

fiabcn.«    3m  53riefe  an  bic  Jöer^pgin  üiMt  95raunfd;weig 

i^om  2.  3idiu!^  l69^  briidft  er  feine  grope  23ercl)rung  gegen 

bk  allgemeinen  (ioncilicn  fo  an^:    «9]id;ty  auf  bcr  S'rbe 

wü  unö  t)ere()rungöwurbiger  fei;n,    aU  bic  Gntfd^cibung 

eineö  wa()v()aft  of'nn:enifd;en  ßi>nciliumf%  "     d'nblid)  im 

abriefe  t)om  14*  Wlai  1700  nimmt  er  an,  bap  bk  ange=« 

meine  unb  jTetc  d-fnflimmung  bev  ganjeu  .^M'rs^ 

d}c  bic  unfcfjibarc  Siegel  bcr  0Hauben5waIn-r;eiten 

fevje.    Qx  gcfteljt  babei,  ba$  feine  yollifommenc  Giu!« 

:i^immun9  iiot^ig  fcv«  (1.  c  392  u.  408).    S^öu  fön», 


I.XXXVII 

m6|T  beit  oben  cftirtcn  «StcKen  tön  9[l?Dhtnu^,  nccl;  nicl)^' 
verc  bei  aSoffuet  tu  bcn  clthten  Rauben,  Hx^ct  beim 
Slbtc  ^xtdjti,  §§.  39  n.  73  beö  5i'!Ct'^»^^J'C"ef)mcn^ , 
imb  Oierau^  iTjve  Uebeveinftimmiiug  in  tiefem  ©vuubj» 
flvtifel  beö  ^rttr)oIicifniuf>  fefien.  3cf)  gc()e  311  einem 
mibcrn  iiber,  namlicl;  bev  Qlnnaljmc  bev  ap oft olt feigen 
X  r  a  b  i  1 1  p  n. 

5)    ^  r  a  b  i  t  f  c  n. 

<Bd)on  in  bcn  §§.8,  9,  10  unb  :11  Um  fte,  aU  i^oit 
Jcibnilj  angefu(;it,  vor,  unb  jirar  alsSSSeuiei^  ber  2IecI)ti-' 
r;cft  einer  Seigre,  alö  eine  0uelle,  auö  irerc(;ev  wir  bie  ;0f^ 
fenbarung  fd;pv>fcn.  9üfo  nur  nod)  ©inigeö!  3n  ber  ciV 
tievten  Sfntwcrt  m  5lbbe  ^irot,  beißt  es:  «3(I(ei^  tröö 
jum  gottIid;en  (^Hauben  gebort,  ba  unö  neue  £)ffenbarun<' 
J5cn  rnangeln,  fonnen  unö  nid)t  anberö  aU  burrf)  bie  bcili^ 
gc  ^d;rift  ober  burd)  bie  Xrnbition  bcr  alten  Äird;e  äufonts^ 
tuen.  Oeuvres  de  Bosst  et  XXVI,  ®,  2Sl  unb  3^9/  im 
Sßriefe  an  25 öffnet  11.  X^cceniber  1699.  '»Sie  gröge  ift»^ 
ob  bie  alten  9\eüeIationcn  alle  in  ber  bciligen  <^d)v\ft  ento 
balten  ftnb,  ober  ob  ft'e  ivenigjicng  eine  apoftolifd^e 
Xrabition  für  fid;  b^iben.  Sicf?  leljtc  ncbmcn 
felbft  gemafjigte  ^^roteftanteu  an.«  3n  einem 
^Briefe  an  2(rnalb,  glaubt  er:  »»bnjj  man  ouf»  tm 
@d;riften  bcr  Ungläubigen  eine  irabrbaft  uninberbare  Scftr« 
fammhmg  mad;cn  fonne,  fonberbar,  ircnn  man  tk  Stel;« 
Icu  bcmerf e ,  \veld;e  m it  ber  X r a b i t i 0 n  bcr  fatl^oli'* 
fd)en  Äird;e  barmoniren.«  ^-r  felbft  barmoniert  in 
.bicfem  ^^unfte  mit  5??olanufi,  bcr  in  feinen  Cogitaiioni- 
bus  privatis  ucbfl  bcr  ^d;rift  aud)  ben  (Eonfenv  ber  al^ 
tcn  ^ird;cn  ber  fünf  erften  3abvb"nbcrte  t>on  bcn  ßoncilicn 
«aB  Sunbamcnt  unb  9Un-m  tvill  beachtet  roifs 


I 


fcu. «  S3orf)Ci'  l}ei\n  ct':  »-»bic  gcma^i^tcin  ^rote)kntcii 
iie()mcn  nn ,  bap  umV  n:d;t  öUcin  bie  fKüige  @cl;rift  felbjt 
bcv  U  c  b  c  r  1 1  c  f  e  r  u  n  (;  fc(;iilb:3  ftiib  ,  fonbern  aud)  in  bcii 
gunbainenrvilavtifi'fu  bcn  ad;tcii  ort() oberen  ©inu 
b  c  r  S  d;  V  i  f  r ,  anberc  Dinge ,  b ic  fd)i>n  ß  a  l  i  r  t ,  S^  o  v  f 
neui>  iftib  Q.ij€mnH}  bcmcrft  Iniben,  ju  übergeben,  vrel<= 
d;e  man  niu-  ani>  ber  Xrabition  crleiincn  lann.«  (I.  c. 
XXV.  e.  3^9  unb  311)  *) 

§.  XV.     %ud^  in  einzelnen  X)cgmcn. 

2Benn  nun  ScibniB  in  ben  i^au p tgrunb|'al?ett 
tnit  bem  Äatbelicij^mus  ubercfnftinnnt,  fo  \\l  es»  beinabe 
«berflii^ig  in  bk  einjclncn  Dsogmcn,  tvoiin  er  mit  bem 
üLM-juglid)  beutigen  ^veteftantitimui?  nid)t  einig  n?ar ,  ein«* 
jngeben.  ößenigften^  will  \d)  mid)  nid)t  fo  lange  babet 
«ufbniten.  £5veifaltigfeit ,  G-rbfiinbe  unb  5iJeifobnung 
bnrd)  ^'bvii^ui^,  31auf  aU  2ßiebergeburt ,  gcdl  ber  Sngel 
unb  ^^erfud;ung  üon  bem  Teufel,  felbft  (Jx'orcic-ittu^,  veeKc 
®cgenn?ort  im  Slbenbrnctbl/  \<^  XranC-fübfuwtiaticn  finb 
iric  bie  S^hUt  in  htiilang(id;e  '-Betrödptung  gekommen  üoti 
§.  8  hi^  12.  9^ur  euva§  irenigees  t>om  ^ieiniguugä;* 
orte,    §.  13.  g. 


*)  ©rotiuö  wibi'^  Sviöet  bctjauptet,  bü§  bie  ^Scfctift  flUein 
nicfct  binrdcbe  /  fonbern  tö6  bie  Srßbition  notbroen» 

big  feij.  SKon  fibe  OUCb  fcÜU'  Prokgomeua  iu  librum 
de  jure  belli  et  pacis  @,  lu,  unb  ffinen  55riff  an  Up; 
tentogflirb  »on  i')«/»  5  3uni  @.  i?oS  Epp.  Eccle«astic. 
praesf.   virorum  ,     niMicb  Votum  pro  pace,    @.   1S7.  ' 

■^lieraanb  bat  b'c  ^ictbroenbisfcit  bcc  Srabition  nicbc  be: 
aiefen,   qH  Üeffing  in  feinen  ©citiaaen,  IV.  iSi.  V. 

177.  VI,  ib. 


IjXXXIX 

tf.  gegfcucr  unb  ©cbct  füt:  öie  ?öevfti>v6cncu. 
^?icrüber  trar  Setbnilj  lange  in  bcr  5}?cinung ,  taf,  eä 
in  bei-  alten  ^i'vclje  (^rabftion)  feine  ©eiri01)cit  für 
ftd;  aufmcifcn  Fonnc,  ba  bie  9??c{nungen  öcrfdf)icben  gewc* 
fcn ,  folglicl;  feine  a  p  o  f t  o  I  i d;  e  X  v  «  b  i  1 1  o  n  ju  benteifen 
fet)  (tvoiln  i{?m  aber  felbft  Äintbolt  nid;t  fc^eint  beiju* 
flimnien,  inbem  er  bie  altcfceu  5^ater  bafur  anfiilnt,  I.  2?. 
ber  S3i-(efe  3  ^  unb  35,  mit  ber  Olote).  Unterbeffen  geilebt 
£eibni<^  fd;on  im  Sabv  barauf  1700,  im  37.  58viefe; 
5»  Ucbvigeni?  getraue  i(fy  mid)  felb|l  iiid^t  ju  fd}wpvcn,  eö 
ge6e  nid;t  dtwa^  bem  ?^cgfeuev  abnlid^e^.  5lbcr  tkfe^i 
fOJitteljuftanb  ift  eine  bunffe  Sad;e,  imb  ttid)t  genug 
Cölfo  bod;  in  ettwaf^!)  gccffeubaret.«  QlKein  anbre  ©teU 
Ten  jeigen,  ba^  Seibni^  wcnigflenf^  fein  3(nalt.''gum  be^ 
gegfeucro  annabm ;  Äarl  griebrid)  üou  ©erault, 
in  feiner  Urfad;e  beö  Uebcrgangö  jur  fat()oIifd?en  9\eIigion , 
Citiert  baö  Otium  Hannovcranum,  (^'.178  uub  179.  51* 
tcfiniö  ©d;war3,  ber  aud?  t:>on  ^>roteftanten  gefd;al?te  Q3c? 
«ebiftiener,  in.  ^.  feinet  ^?anbbud)6  ber  9\eligion ,  fn()rt 
folgenbe  Sßortc  Seibni^enö  an:    «Tempus  purgatlonis 

tarn  est  diuturnum.  quamdiu  opus  est,  animam  in  infcl- 
ligenda   satis  pn'stini   peccati   fiui   malitia   versari. «      i^ie 

^cit  ber  Steinigung  bauert  fo  lange,  aU  notljig  ifr,  ba^ 
i>ic  ©eelc  bi"Ki"gIic^  bieSSof^bcit  ibver  vergangenen  (giuibcu 
cinfcfjen  f onne. «  <Ecin  <5reünb  ^  a  b  r  i c  i u  t-' ,  iu  bem  t>iMi 
£eibnilj  gutgcl^cifenen  $8ud;e:  Coniroversiamm ,  be* 
jeugt,  baf?  alle  gemäßigtere  proteftantifd^e  X^bologen  baö 
©cbct  far  ^le  53erftorbenen  gutbei{5cn,  <£.  103,  unb 
icr  eben  fo  mit  Seibni^  gleid;bcnfenbe  9??planuc^  gab 
«id;t  nur  in  feinen  SSereinigung^punFten  bic^  @ebct  <iU 
erlaubt  ju  (^rec^tl  i.  c.  ^^♦95),  fpnbern  er  »erovbnctc 
fogav  iu  feiwcm  Xcftament/  ta^  man  nad)  feinem  2obc 


fui*  if)n  heUw  \oUe   (ü.  ©ci-ault  gicbt  biefe  SJerorbnung 
e.  135).  O 

/s.    5p  e  I  f  i  9  c  n  *  ?S  c  V  c  (i  V  u  n  g. 

»on  BCauicr  unb  ^alcfiuö  nlc^  .^,ici'(ic\e  rtufieljt,  alfo 
gcuM'jl  auci)  Dcvchit,  fo  goRcOt  er  an  OJtabrtm  bc  35vtno» 
Mbajl  L'ie  (ilne ,  ivcKtc  man  i^nen  erzeiget,  n^cnn  (tc  nad^ 
b  c  m  ©  i  n  n  e  i:ci-<  X  v  i  i?  c  n  t  f  n  ^  (}clef)rt  trcrbe ,  fcljr  ju 
cntfd^ulbf'gcn  fei),«  XXVf.  ig.  l67 ,  unb  cbcnfo  nimmt 
fein  ^iTiinb  0??plan  bicfe  2?eref)vung  unb  2Inrufunc|  bei* 
i';>etlic}cn  in  fiincn  Cogit.  priv.  an  (man  fc()cXXV.  <S.  304), 
»le  ftc  w\i)ev  ©rotlu^  in  feinem  Votum  pro  pace  ange;« 
iiomnien  Oattc,   <£.  93. 

y.  ©Ute  2B  c  V  f  e. 
??iit  bcn  Ä.  Ä.  nalmi  Seibnil^  t>erfcl)icbcne  ©rabc  bcr 
©eligfeit  bei  bcn  .^?eil;gen  an ,  Otium  Hannov.  (5.  10» 
.X^ic  Dlctbivcnbiqfeit  ber  guten  2Beife  (17.  25r.  an  ^abri* 
cin6  ,  T.  1.  (g.  29 ).  3J? o I a n u ö  toiK  in  feinen  ^riöatge? 
banfcn  i.  c  297,  ^"»ta^  ble  ^retcftanten  babin  bcrebet 
iverben ,  tap  jie  in  biefem  ©tucfe ,  wie  bic  ganje  f'atboli^ 
f^e^ird^e,  lebitcn,  »eil  ^auluf^  auöbrudflid)  föge, 
bag  ebnei?eiligfeit,  b.u  otjm  gutc2Ber!e,  D^iemnnb  ©Ott 
febeu  trevbc ,  an  t:k  S^fbw  XII,  14. «  2)ie|3  beroog  aud; 
unfern  ^b'li'f'^P^)^"  •"  t'^u  SSorrebe  feiner  ^bccbicec  ben 


*)  ?fu4>  fcierin  fotgte  Sfffi'ng  brn  (Bma^ifiUn.  ,,'^enn 
mittffrc  Suftanb/  &?n  bie  altere  Äircfcc  Qfaubt  unb  (e^rtt 
unb  ben  unfcre  Sleformatoren  ni(t>t  fo  fttlfcbterbinnd  ()dtrfn 
Wfflroerffn  foüt-n,  nai  ifl  er  im  ®runbc  onberö,  fl(s  eine 
fceffcrnbiJ  fofrotifcbe  SM?,    Q5fi  ©{fcwflra  1.  e-  «5o. 


XCI 

fcr;iinen  3hti^fpiud)  ju  thitn:    *>(iCr  Umx  Um  Svontinigfcft 
■  ftrttt  ffnben,  wo  feine  ?ie&c  ift,  unb  otMie  3>tenrtfertiß{cif 
itnb  JöoWtfnitigFeit  fiinn  mau  ferne  wabrc  (^j ottfei i'gfeit  jef? 
gen.«     2l(fo  aux  diables  mit  bev  sola  fidesi 

^     9??  e  f  f  e.  ^ 

(£ogai-  bic  ^h'fi> atmeffen  ttM'ff  Scibnfl^  gebulbct 
fiaben  (tp.  53,  I.  ©.79)  »  wie  bann  aucl)  5??oIannö  (>e«= 
fcnnt,  bag  fic  md)t  unerlaubt  feyc  (i.  c  268),  unb  <S* 
278/  "bajl  c;cirphnlicl>  bie  bb.  5>ater  unb  unter  biefen  ber 
bcilioie  (^in'ill  ihmi  ^cntfalem  t^k  G-uctjarlftie ,  ein  febr 
ivabre^  unb  fcnberbarc^^ ;  ber  bciltge  ^i^prf au  ein  öon 
ber  Q)Qttl)t\t  erfüllte?  mit  S'brfurcl^t  unb  '^ittevn  ju  betrad)* 
tenbe'o,  bDc!)beiIige!5  ^^^■»fer  nennen;«  dfo  ^'^ba^^  man  es?, 
in  einem  gewiffeu  (Sinne  ein  cigentlid;eö  €>V''fi'i'  ihmv? 
neu  fonne ;  wie  er  am  ^nbe  \runfd;t,  ta^  iiie  ^M-eteftanten 
eö  mit  ben  5?vnern  anfebcn  modnen.« 

Dod;  UHtfur  fud)e  id)  mebr  einzelne  55c>gmen  auf,  für 
vot\d)c  Seibniö  befonbcrf^  gcfprod;eu  batte,  ba  brei  hfi= 
fcntlid;c  t?on  i^m,  trenigflenö  in  ten  mcrften  <£tucfcn 
gutgebeifene  (£d)riftcn,  wo  nkl)t  Acta  publica  üorban* 
beu  finb.  S)cr  üon  9?foIau,  jum  Xljcli  mit  ^uäicbniig 
öubrer  Xb^i^Icgcn  unb  nidjt  obue  S^bcilnaf^tuc  X-eib? 
ni^cnß' ,  an  93 o f f u et  b u r d)  t b u  e i n g c (d) i d t e 
Union^fd^riften ,  tk  wir  fd)cn  genennt  unb  gropentbeilö  i\^' 
nu<3t  baben.  '^Mn  bemerfe  wobi ,  baj^  t>iclc  biefer  ©cl)rif* 
tcn  unb  wenigfteno  bk  mitgefanbten  S3r(efc  ISJclbnil^enö 
eben  fo,  vck  in  ben  SÜHnfen  95offucty,  in  benen  geibs- 
.niljcuu  iv^Hfemmen,  ja  aui'  jenen  in  bicfe,  unter  beut 
^itel :  Recueil  de  plusicurs  Dissertations  et  leltres  conr- 
posdes  dans  la  vile  de  reunir  les  Protesfans  Allemands  dij 
la  Conf.  d'Augsb.  a  l'Eglise  Catholique,  aufgenommen 
UHtrbcn,  wie  ber  2ibt  '^vcdjtl  mki)  belehrt,  I.e.  <c.27* 


9] Uli  bcOrtuptcte  iJcibni^  uid;t  cinmol,  ba^  er  fei* 
hcn  Beifall  «Ken  geben  werbe,  nnif^  beibe  gro^e  ^Ibeologcn 
ciiu^gleid^en  würben  (5.23.  25rief  au  25üffuet  29.  ?»3?ar5 
1693).  G'r  fd)rieb  ein  anbcrmal  freu  big,  ^(k^  bic  biird) 
91?oIau  au^geglicfjenen  ^unffe  (bicfer  gab  ft'c  auf  50  an, 
XXVr.  e.  S6)  ä5o|Tuetfi  PJutbcifung  ju  babeu  fc^fenen 
C<£.  242),  Wie  aud)  ^J??Dlan  baruber  entjucft  fei).  3" 
iTDie  tielen  Säxüldn  alfo  waren  beibe,  «nb  n>obI  nod)  ga? 
brictiiö,  Galirt  itnb  (gd;mib  mit  bcn  .^atbolifen  6f 
tiig?  £^  bag  man  uns?  biefc  f.O  ^Hmfte  gcbrucft  mifgetf^eilr 
I^attc ,   obe:'  ncc^  mirtl;cilcn  wollte  ! ! ! 

^.    vS  D  in   b  e  r  u  b  ni  t  e  n  fR  e  ö ))  0  n  f  u  m  5  u  3  e  g  e  b  e  n  c 
SIrtifel. 

SBir  fommen  nun  auf  b:e  bevubmtc  (^)i^d)\<i)U  beö 
ipelmftabter  03utad;ten^  über  bie  gragc:  £)b  eine  pro* 
teftaiUifd^e  ^rinjefftn,  bic  einen  fatbolifd;cn 
gurjlcn  bcuratben  will,  mit  unüevleljtem  ©c- 
wtffcn  bic  rpmifd;fatboIi'fc^e  SKeligfon  anncl). 
«icn  biirfcV  worauf  h'xt  bejabenbc  3(ntwort  ihm:  bei 
tbeologifd;cn  gaf ultv^t ,  aw  beren  ©pfljc  g  a  b  r  i  c  i  u  e  fcanb, 
fcer  auc^  für  ben  ^au^ti^crfafiTer  beö  ^le&ponfumi^i  gebaltcii 
würbe,  erfolgte.  3c^  enthalte  mid;,  baruber  weitlauft? 
ger  ju  fei)n,  \ia  wir  eine,  jwar  fleine,  aber  un^artbeiifdjc 
©efd)fd)te  baruber  üdu  bem  üortrcffl:d[)cn  2lbtc  ^rcd;tl 
unter  bem  Xitel:  i»©utad)rcn  ber  j?elm)1tabtei-  Uniüerft'tat 
bei  bcr  einer  :protcf!antifd;en  ^rinjeffin  ongefonnenen  2In? 
iiabmc  ber  fatbolifd^cniReligion,  ©aljburg  I8l5,  bcfi(^ei>. 
SRm  waö  für  einen  2lntbeil  üJeibnil^  baran  batte,  mib 
weld?c  (^laubenc^grunbfaljc  er  babur(^  an  ^tag  legte ,  bm 
fd^  befugt,  \)kx  beizubringen,   aber  eben  bc^wegeu  C!ud^ 


xcin 

cttvdf^  über  \>k  ^(d)t\}eit  Dcy  ^atu  wn  ^Cl*  ^atultat  aU 
gelauc^nctcn  Su'i^pünfiiinö  ju  tetn ,  traö  obige  (Sd;rlft  bas* 
t)on  QJiunMid^e^  bvit,  bci'3urcl^eii.  2)ic  Nova  Acta  Erudi- 
torum  vom  ^ahxc  1735  in  tev  OicKnioii  bei-  Äovtbolti* 
fd;cn 35rief|fln!mlung  fprad;cn  aufrid;tig  über  t>ie  ©öd}c. 
©.  28 ^  beift  (^''  'v^aö  Diei^poufmtt ,  tveldjeiT^  Soft,  ^a? 
bviciuö  mit  nod;  einem  otcv  bcm  anbern  17»  8  über  üicn 
ver|Vrod;enen  Ucbcrgang  ju  ben  ^j3.U>(IIcrn  (Poniificios) 
gcfd;miebet  ^ötte ,  (matten  bic  Sefuitcn  in  ben  Memoires 
de  Trevoux  im  namlid;en  3-abre  mitgetl^eifr.  £)ie  tbcolc? 
gifd^c  gahiltat  Qab  eine  ^rotefration  beraui^,  unb  fud)tc 
ben  cingel^angten  Sd^anbflecfcn  ab5Utrafü)en.  5)em  j)tnv 
on^gcber  ber  58riefe  SeibniBeny  finb  (wol)l)  bie  ^mtf 
(id)tcn  ber.f^'elmfiabtcrXbcoIogeiT,  bic  fie  it>cgcn  be^Ueter^ 
QauQt-'  17(Kj  fd)on  an  ^?er3og  Ulrid;  gcfdjicft  f;rtben,  \x\v> 
befannt  ge^refcn.  25a6  93?ei|te  f)at  \patc\'  gabricfuß 
fierau^gegeben,  itnb  Sbriflian  ^^bomafiuf^  f)flt  in  ben 
9emifd;ten  junbifd;en  5?änbelu  freimutbig  genug  feine  ©e* 
banfen  baruber  mitgetbeilt,  aber  freilid)  ijt  nod}  tat-»  '^ti^ 
tlc  bcfannter  Urfad;en  ((^nglanb?)  voegcn  gebeim 
gebalten  werben,  tvae  boc^  cnblid;  ani^  Sid^t  fommcn  an'rb, 
fobalb  e^  aiiv  bem  ^nlte  be6  Slbten  <Sped)t  in  mcbrerc 
Spante  gekommen  if!.  .iJtcfi  3xef>ponfnm  i|t  tm  ^pdbjllern 
febv  gunfi'.].  25ie  -Berliner  3??Dnatfd;rift ,  gewip  bem  Äa« 
tbolicifinu;>o  nid)t  tjolb ,  e\-y\l}h  bk  <Bad)e,  obne  nur  tcn 
geringften  ^ii-H'ifel  bawiber  ju  erbeben  (f.  ^abrgang  1786, 
II.  35.  <£.  411).  2lud)  bie  allgemeine  ttutfd^t  SJibliotbef , 
bie  ^predjtl  anfubit,  lajjt  bie  2;batfad;c  «nan^cfod/tem 
.9)Jebrcrc  5;civetfe  febc  man  bei  biefeüi  (S'd;rift)leacr  au6 
ben  58ricfen  Seibniljenö  felbfl,  ci fdjon  er  auö  poUtU 
fdjen  Urfac^en  bk  2(blaugnung  rietb^  weil,  trie  er  1708 
;in  ^rtbviciuö  bcu  15.  ;Cftober  fd;reibt:  .^Omae  nostrum 


XCUV 

in  Brilanniam  jus  in  Rellgionis  romanae  excluslone  odio« 
quc  fundamentum  est. "  »>  Unfcr  ganjc6  9tccl;t  auf  iSvin 
tiiiuiicn  gvunbct  ft'd)  auf  tic  2Uu')'d;Iicf5un^  t»cr  ihiiifcl;cn 
3\cli.i3ien,  ja  an\  ben  S^af]  tcrfciben.«  Siei'  if:  alfo  bic 
Qhiflofung  bcö  SRatOfely,  nntrum  uufcr  fonf^  gvo^c  grcunb 
tcv  roniifd;fatbelifc^cn  SXixd)t  jur  Siblaugnung  bei'  gutj^e« 
l;cifcncn  ^icc^ponfunu^  vietf) ,  wie  ba)5  cv  t>ai^>  fo  fc(;bn  auj^ 
gcfaiK^cnc  Uuionerrcif  abbracl;,  un^Don  nocl;  aubcie'ivc. 

Da9  aber  Seibnilj  bas  Sieepinifum  gurgebcifcu  tjahe, 
tawn  nld)t  bezweifelt  tvevben.  »S^cine  intime  "Scibinbung 
mit  gabriciuö  unb  feinem  (ieUogcn  »Sd^mib,  feine 
grojjc  3(nbanglid)fcit  an  ipcrjog  2(nton  Uliid;,  ber  \rolIs 
te  unb  mufjte  burc^  ein  tl)et>li\3ifd;ce  Diei^^cnfum  beruhigt 
un'd  geved^tfertigt  jvevbcn;  feine  Djiitirivfung  ju  bcm  frubei* 
1697 ,  t>cn  bem  uamlid;en  Surften  gcfobevten  oben  eva 
tvabnten  Sieeponfum,  §.  XIV.  IS.'"  i,  ha^->  wolji  öon  bem 
jcl^fgen  nid;t  übet  wenig  abweiden  mod)te,  butgcn  bafür. 
€t  l)k$  ja  tk  SSevIcbung  ber  ^tinjcffm  gut  unb  hoffte  üiel 
©utce  barauö,  niu^te  er  alfo  nid;t  aud;  taö  Wittel  ba^u 
gutbeifen.  3m  82.  ^xk\e  an  gabrtciuö  fd;reibt  er: 
»»?)}?ein  ai'unfd;  wav ,  tH);  aui^  tk\cv  bet?Oiftebenben  Ql)ei 
t>erbiubuiig  eine  niUjlid;e  25Ln'beicitung  ju  einer  fe^r  tn^rs' 
trefflid;en  *cad;e  (ber  5>creinigung)  i>k  man  fd;cn  lange 
betrieten  bat,  cntfleben  fÜMuie.«  2(ebnlid;cn  25e>vegnng^^ 
grunb  ful}rt  taö  ^eöf^onfum  felbft  an.  v^icbe  bic  d}ou 
S  p r t b 0 1 1 ^  jum  96. 5Brief.  3»  biefcm  Snief  banft  er  für 
ubcrfd;icftc  ^roteflation  ber  5?elmftabter  2;beo(ogen ,  unb 
bemertt,  wenn  man  in  ber  2())oIog!c  :n  ien  orangen  (ia? 
liyt  unb  .!r;>orneuö  bliebe,  fo  f5nnc  man  leicht  i>aö  ^cU 
len  ber  £?rtboboren  öerad;ten.  3"  feinem  bicfeö  unb 
ber  fofgenbcn  felbfl  nod;  bem  ICO.  Ö5riefc  Kuignct  Scibs! 
ni^  tik  2led;tf}eit  ber  Dieepcnfen,  ja  er  ieiit  ffc  ycraui^. 


U'c]iet  Jßbriciuö  b<xm\t,  bap  bi'e  ^wel  «nbcni  Oiefponfa 
mit  ben  feinicjen  emfcimmten ,  aber  man  niujje  fte,  fm^ 
tierbar,  xvav  bk  2(nnrcrt  auf  i>ie  jn^eite  ^xao^c  betn'nr, 
«ntcrbrficfen.  Xilc  Ülntwovt  auf  bie  erflc  wirb  uoii 
Äortbolt  Hl  ber  9?ore  sum  97.  35r.  fo  aiu'öetrucft:  ob 
ter  Unterfdjieb  in  bcr  Seine  3irifcf)cn  bcn  Äat()plifen  iinb 
^roteftanten  §u^^amentaIarrifcI  beträfe,  unb  bie  Qlntwort 
irar:  91  ein.  l^eibnfl^  fac^t :  b.efc  3üUWort  entl)a\tc 
md)V$,  \va^->  md)t  üiele  prcrcfrantifd;e  ^(jcologen  pffentlid; 
bebauptet  unb  gutgebeifcn  Ijabcn ,  «er  alfo  auc^  gutbciV 
fef.«  2)ie  Qlnmunt  auf  bic  ^vreite  §agc,  ob  ble  ^riucefs 
ftn  übergeben  fonne ,  mu^  ICcibnilj  ebenfallf^  bejaben, 
n»ie  bie  ^beclcgen  tbaten,  unb  t:'ic  <SeI;g!eit  eineii  .^atbr* 
lifen,  ber  ^ijipbraucbe  c()neracl)tet,  xcic  aucl;  anß>  bem  97. 
SSrfefe  erbeKet,  jugeben.  (5r  will  freilief;  aI6  JÖrf?  unb 
(Sfaatf^mann  t^k  Slblaugnung  fceii  9\efpcnfum^,  aoer  nur, 
weil  ein  feld)ee>  9ie^ponfum  fo  febr  tk  ^reteftanten ,  fon# 
terbar  tk  (Snglanber,  beleibigt,  95r.  97,  98,  100  unb 
101 ,  ja  im  99.  muntert  er  ben  öielleicbt  jaubernben  ^^a* 
briciuö  bamit  auf,  i>a^  crfagt:  «>2ßir  verwerfen  aucl) 
etwaö  in  9\ii et )Td;t  e i n c ^  Xl)C\li- ,  it> c g e n  b  c r  ^ ü r !i: , 
iuegen  ben  Umtlanoen.«  5(lfD  nic^t  wegen  bev 
<£act)e  felb\tl  Syn  rebct  offenbar  ber  Äofmann,  bei- 
bie  ©acbe  beim  bflnnLun-iid)cn  S^of  unb  in  Gnglanb  wkt^'C 
gut  macben  trill,  fte  aber  im  Äcrjen,  unb  bei  Dem  23raun? 
fd)ti?eig!^^2ßoIfenbuttI;fd;cn  J^pofe  beibebalt;  alfo  mit  bcn  brei 
ipelmftabter  Xbeologen  (nebfr  ^cbmib  unb  gabriciuß 
wirb  JBibeburg,  ak->  ein  au^gcäe;;bneter  03(ann,  S5r.  98 
genannt)  anerfannt,  ta^  i>it  fatboIifd;e  Äir4)e  bic^ 
j'cnigcn  Sebren  fubrt,  n?eld;e  5ur  cbrifttbatigcn 
(Jrfeiuitniö  crfobert  werben;  wo^u  and)  aue^brucf* 
V\d)  be  Sebre  gered)net  wirb. 


XCVI 

uu>    !"S5ie  Die  '^eiiljr. 

I^a^  be»  25lencrn  ^er  Äird;e  bie  9??ad;t  i^'^U'^'f''  ^'i-^»"* 
t>cn,  bic  kSünben  tcm  SSupfcitfgen  5U  cvlaffen,  tcm 
Unbnpfcituicu  ^u  behalten,  unb  bamit  «>fr  t>on  unfern 
8unben  U>i^gefpiod;en  trcvben,  unfere  ^Sunbcn  sinrcü 
len  b«icl;tcn;  ba^  man  in  bei-  fatl)clifd;en  ^ird;e  feiig 
ircvbcu  f'önnc.  (Dieö  wollte  fogav  Seibnilj  in  bcr  2(po? 
logic  beibehalten  babcn,  vok  iiiz  allgemeine  beutfd)c  ^U 
bliotbef  XCI.  (5.  551  anjiebt.  ^ie  aucf)  gab vic tu ^  in 
feinem  JBvicfc  ad  Britannos  eö  tljut ,  unb  beife^te:  bicfe 
Sebve,  ta^  t>k  ^atbolifen  im  gunbamentc  beei  Ölaubenö 
nid^  iiTtcn,  Ijahz  tk  -2(fabcmie  Ächnfrabt  beiubiiit  unb 
glanjenb  gemad)r.  Uufd;ulb.  02ad;rid;tcn  ,  171'),  v^.  45. 
2)aö ,  tvie  Sutber  befennt,  ben  fie  anfubren  unb  bej|en 
»IBovte  fie  ju  ben  irrigen  mad^en,  unter  bcm  ^Pabfrlbum 
iMel  cbrijtlid^e^i  @ute6,  ;ci  2nicii  cbri|llid;efi  ©uteö 
fei);  bap;  nad)  ber  SIcr.jJcrung  5??eland;tbpn!?,  im 
^abfltbum  eine  toa^rc  ilirdje  fep,  ta^  tit  9t ed;t fers 
tigungiMebve  ber  Äatbolifen  feinet  Srrtbumä  be]'d)nU 
bigt  wcxtin  Vonnc ,  t)a  tk  gi^ttlic^e  unb  apeftplifd^e  Zva^ 
bttion  mit  eben  bem  9\cfpetc  anjune^men  fet),  alö  ta^ 
gefd?riebenc  3Öort  ©otteö;  ba$  bic  SJerebrung  ber 
^jeiltgen  unb  ^ilnrufung  um  ilnc  gürbitte  fd;on  über 
r+00  3a()re  in  ber  latcinifd;cn  unb  gried;ifd;en  Äird;e  aü^e 
gcöbt  ivuibe,  obne  ha^  man  glaubte,  (^ottcS  (rbre  leibe 
bavunter;  eben  fo  fei;  bie  ^eljre  ölmh  Dleinigungöorte 
öon  \>ielen  alten  ,^ird;ent)atei-u  angenommen  rrorbcn;  ba^ 
fclbjl  bie  Zeremonien  ber  5??c|fe  eine  gute  ^ebcutung 
baben ; 

/3,3.    S'ine   ©eftalt, 

.t)ap  man  aud^  unter  einer  ©eftalt  ben  ^(\f>  unb  ba^ 
5ölut  Q.l)xi\ii  empfange ; 


XCYIl 

y-/.    Sieben  S'aFvömentc» 
.t5rtß  man ,  \u\d)  bcm  man  t>air>  ^iBort  'S'aframent  ter;? 
ftcbf,  aud)  mehr  alö  3ivci  annehmen  fonne,  Xauf  nnb 
aibenbmal)!,  \i\)en  aud;  bei  teuÄatboIifen  bie  'ooincbm|ten, 

r,.    ^cn  j>cr|03  Uln'd;  bc!annte  ©laubcni?? 

I  e  I)  r  e  n. 

^^a^  9(nton  Ulvicf),  i'X'r,^^  uon  $Srauiifd)n?eig*5H?C'Ijs 
fcnbntfcl  burd;  Jüeibnilj  bcv  farl^ctlifdjcn  Oieligion  geneigt 
»viirbe,  tui^  bieffv  gute  uno  it5oblunteiTld)tctc  giivft  nebjl: 
«ubcm  aud),  unb  u>ül)I  üorjuglid;  feinen  9tatb  unb  lötblic^ 
li)efar  in  Sieligioneigefdjaftcn  gebraud;te,  fabcn  wiv  §»  Xlll. 
h.  u^  XIV.  n.  1.  5Jiußte  fogai-  unfei*  ^bilofopl),  ter  we* 
gen  tev  englifd^en  Äcnigefrcne  t>on  bt'm  Äann5v)rifd;eii 
ipofe  beircgen ,  ben  \o  eifrig  angefangenen  25i-ieftrcd;ifef 
mit  33offuct  1691  unteibrad;,  bcnfelben  ahS  ^tcä'oevti'Hf 
tex  bcf^  jpci-äogfi  U  l  v  id)  1699  wiebcr  aufnebmcn  unb  bie  1701 
fortfel^en.  Sl^eId>€  ©efinnnngen  unb  (yl•un^^iBe  er  babd 
geauffert,  ift  fd;cn  fccnuBt  troi-ben.  I5ev  (Ji-fofg  biefcr , 
wie  ter  erfterü  Untevl^anblungen,  bann  bey  erfien  9ief').^on* 
fum^  ber  ^?elm(tabter  Xbeologen  unb  «nblid)  be^jcnigen^ 
Xße{d)eC->  bie  gafultat  aufMlelltc ,  aly  ber  er(aud;te  ©ron- 
öater  in  35etrefF  feinei-  (Jnfelin  ee  uevlangte,  irar,  ta$  bei- 
religiü>fe  iper^og  juv  fatbolifc^en  &ie(igicn  offentlid;  1710 
ubevgieng,  unb  feine  9??otis3e  I^erau^gab. 

3d)  bin  mit  entfernt,  Seibniljen  an5ugcben,  ba^ 
cv  bcm  i)evjog  alle  bie\c  ^iotife  bcigebrad;t,  unb  ba^  et 
unmittelbaren  (^influfj  auf  biefeu  Uebertritt  gebabt  ijabt; 
allein  ba  er  in  einem  23riefe  an  J5abric{u^  öom  17. ^ar; 
1712  biefe  5Jt otiüe  «  alö  ö  o  1 1  Ä  l  u  g  b  e  i t  unb  ^<l  a  f\  g  u  n  qj 
anfiebt,  unb  finbct,  ba^  aud)  mand)eö  bcy  -SeifatU 
«idjt  umrurbig  fe\) ,   j«  bap  ein ,  nfdn  auf  öielc  anbre 

[7.1 


XCVIII 

Tingc  genug  ^irnfficOr  uclimenbco  ©cuiut^  jur  OhKl^aTf? 
imuig  bcircqen  Fonnc«  £'f)ncracl)tt't  Mcfcs?  5?eifa<}Civ  tct 
öaTiit()cn  nu>c(;te,  SeibniB  Ijahe  nocl;  nuind;ei^  ihmi  bieü'i" 
9^Kl;n!)mung  ab^cljuUcn,  fo  erlaubt  bml;  biio  nid;t  ha 
fd) raufte  £ob  bcr  S'Zaftgung  uub  .UluyvVit,  tvoöon  bic 
2.ntrad)tungcn  v>oU  genannt  «."»erben  ,  fofgenbe  föemer* 
Jungen  : 

1)  Äing  fanb  alfo  ber  i^crjog  «nb  nift  ibm  ?cibni(^, 
ivaö  jener  in  ben  ©rnnbregcln  feftfeBt,  i>a^  man  öorjfefie 
bay  ^-SeiTorc  beut  minber  OJuten,  bac^  v£id;ere,  ja  <Sid;cr* 
fic  beni  UngewijTen  unb  3tre!feU)aften ;  unb  angcwanbt  auf 
bic  Sieligion  biejentgen  9??ittel  5ur  S^elrgfeit  ann>enbe, 
burd)  utcld?e  bcfannt  ift ,  bafj  fd;on  yielc  \><x^  e\rige  5?eil 
erhalten  Oabcn,  fouberbar,  trenn  auf  ber  anbern  Seite 
«id)t  befannt  i(!,  t:Oi^  S'cmanb  oljne  jene  9}iittel  ftc  erOaV 
ten  i)abe ;  unb  nod)  naber  in  ber  stierten  uub  fünften  ^Bc* 
rradjtung  auf  t^lt  üerfd;iebncn  (Seiifcffionen  angeivanbt: 
«ibaj3  '^a.f  nad)  (ringe|lanbnif5  ber  ^H-ctcftanten ,  eö  getvi^ 
ift,  t^a^  t>ielc,  t^k  in  (ja  nad;)  bem  romifd;? f'atboIifd;ett 
(^(auben  gelebt  unb  geftorben,  felig  worben  finb ;  ^a^ 
aber  etlid;e  aui^^  anbern  9tcI:gionen  fei)n  feiig  ivorbeuy  nid;t 
gewi^  ifl;  folglid)  bic  rcmifd;?fatbplifd)e  Sxeligion  ein  ge«: 
iviffe rer  ®cg  tic  S^cligfeit  ju  erlangen  fei),  aly  alle  an? 
bcrc  Sieligiouen,  uub  alfo  üor  alle^i  anbern  ju  eraviblen.« 

2)  G»  ift  nicljt  bcr  5Äa^igung  juujiber,  wenn  bcr 
^uv|l  bebau^Hct  (1.  2^etrad;tuug),  tk  beibcn  epufeffio; 
iien,  \ve[d;e  f;d)  eyangelifi^  nennen,  fpnnten,  sufamincn 
geuotunien,  nid/t  eiHingelifd;  feyn,  \i<x  fte  \\d)  UM'bcrfprc^ 
cl)en ,  alfo  eine  notbirenbig  falfc^  icv)\\  mh^xt ;  bingege» 
bie  fat()Pitfd;e  &u(ujion  allzeit  uub  lu^erall  einförmig  unb' 
cinbellig  gcirefen  fcv).  SJiefer  ^>unft  mbd;te  fogar  3u  jenen 
<{€l;bren,  bie  JJcibnilieue  83eifatl  erhielten/  \^^  imöegen? 


XCIX 

tlii'il  neucic  ^Motc|lan(cn  bitfe  (Eiin'gFeft  uns  511111  ?1^lm-* 
uniif  macOeu.  9??ait  fcf)e  OZifoIai'y  Oiei'feii,  VII.  ^:Qanit 
150  ff.  unb  mi  5(n()an(^  45  ff.  120. 

3)  (ii->  ift  UuQ,  bau  bev  guift  Feiner  beider  (JonfeC 
ficnen  bei).>(Tid)rct/  weil  fie  einander,  unb  r^wm-  ouy  bei* 
3.iibel  tn-nveifen,  jebe  ved)t  fmbeii  m'U  unb  rvoljl  nid)t  mit 
beiTenii  ^iiunb,  aB  Söiebertaufei-  unb  2(nanei-  (2.  unb  3. 
S3i.ti\Kl)tun(,]). 

4)  GiJi  i\t  \\id)t  iu  tM'el  gefaxt,  nu-wn  ce  in  bei- 
6.  33eri-(icötung  bci^t,  mc  nur  ein  öori ,  fo  fci)  nuc()  nui- 
ein  felfj^nt ad; cnber  ©laube,  unb  otefer  fei;  ber 
f  a  t  b  0 1 :  \d)  c  ;  biefer  befco  (i d;  e  r  e  r  ju  u>a[;lcn ,  weil  i<it 
^Votcfrantcn  bcfcnnen,  man  Fonne  in  biefer  feliQ  irerben, 
nnndK'ö  aber  bfc  .Katbolifen  üon  bcn  abtceid/enben  (äonfef^ 
\im\cn  liuiflncten    (7.  Sßetrad;tung ). 

5)  (2"6  immer  nod;  gemäßigt  gefprod;cn,  trenn  eö  in 
tcr  14.  iictrad;tung  ein  3vrtbnm  j^enannt  luirb,  taa^  man 
bie  ©cbüte  ©otte?  nid;t  l^ciUcn  fimne;  ein  3rrrl)um  dat^ 
bin?  ^rvibeftinatipn  ;  ein  ^rrtbum ,  tüf;  alle  Sunbeii 
c\kid)  fei;n  (15.  93en-.),  bap  \>k  guten  2ßerfc  sgunbc» 
fe>;n  (lö.  a5etr.);  ein  3ri"tbum ,  ba^  man  bk  ©ebole 
OjDtteö  nid;t  halten  fönne   (22.  33etrad;tuni3 ). 

6)  Der  gurfr  uberfd;rcitet  iiic  Qjränjen  ber  '^la^if^ 
g  u  n  g  unb  .Klugheit  n  i  d;  t ,  irenn  er  in  ber  25.  S5etrad;ss 
tung  i>crfid;ert ;  «ÜJa^  Seben  ber  neuen  Stifter  ber  ^icli^^^ 
giiMu'ii ,  fte^c  fo  u>cit  t^cn  bem  Seben  ber  apoftcIifd(;eu 
rOtauner>  u>efd;e  bk  Äeiben  ju  bem  romifd;- f  atl)  elf:? 
fd;ea  ©lanben  befel;rt  l;aben ,  ab  f  a\^  ber  j^immel  x^on 
ber  ßlvbe  abftebt. "  3d;  {ibergefje  ben  93en?e{^ ,  ivie  bafi 
So'b  ber  rbm;fd)en  5)?iffionare,  ber  aü^  bcn  tjorncbniften,  ja 
fu vfdid;cn  otvuiben  in  bcn  £irben6)lanb  eingetretene  ^Vrfo« 
Hcn  In  ber  2ö./  27»  uub  28.  ^öettadjtun« ,  in  n)eld;cr  lef^rcit 


■c 


cev  ß M i b fl t  gelobt  unrb.  Sißon'n  $  c  i  b  n :  ij  irof)I  einftimr 
mlci,  (em  inuilre ,  ^a  er  inuu'rhcivatbct  Micb,  nlfo 
cjanj  antcrf'  (jievubci'  backte,  (ihS  bcr  SCeformatüv  Sutber 
<(tebe  Sutficvß  ftUb.  t)}?omimcnt,  <g.  285).  ^cl)  ubci* 
CjCbe  bie  Sugcn ,  tercn  er  ^M-otcfrantifcOc  l'cbver  tvibcr  Im'c 
f.  F.  bcfd^nlbigt,  in  9iucffid)t  ter  5?ere(m!nc^  ber  ^^ciligciT, 
tei^  ^>ap|lei^,  in  jn  ßvofjev  Sßevtbfd^aljung  cißeiicv  ^i?er> 
Mcnjte  (30.  95etrrtcl)tung). 

7)  2Me  9??ix1ii(iung  U(rid>^  bleibt  iinatigcfod()tcn, 
ircnn  er  bie  auffallenben  3tb\velc0iingcu  ber  t^erfd)iebiicrt 
•Hatedji'jmen  Sutbcrö  unb  ber  Q(.  (fonfeffion  yerfd^lebnev 
(Jtitionen  rüget,  irie  ft'e  üov  i'bni  ^JiarFgmf  ^afob  ge^ 
vugct  bfltte  (23.  ^.  33  unb  3'0,  wenn  er  bie  neuen  Dielt* 
gipucn  al^  bcn  breiten  23 eg,  ber  jum  'ikrberben  fubrr, 
tcirad;tet,  fo  Üutbcr  le^rc ,  bcv  (J>laubc  allein  mad)e 
fei  ig ,  allein  ber  UngUiuben  v^erbairme;  böjp  biefcr  Oie* 
fcrnuUcr  bierin,  wie  nod)  often-,  bie  (2d;rift  t*eifälfd;et 
C 523.  23.  35  unb  36 ).  2ßeun  er  bie  51 H g e m e i n b ^It, 
<Sicl)tbar!cit,  i)(errtrd;ie,  nnter  einem  ^"^ereinis 
i^ungr"piinft  bein  rbmird;en  9^ad;fclger  beö  ^etruf^ 
»■uMid)  t>\e  j>cilig!cit  ber  nmbren  Sird)e  nur  in 
ber  r  h  m  i  \d)  i  f  a  t  b  o  l  i  f d)  e  n  finbet  (  37 ,  38  unb  <\'\  ). 
ÜBenn  er  '\i\t  S^rabition  (39  unb  -'l^) ,  '^<x^  t^'\t  6itten* 
Icbrc  ber  fatl)ol:fd;en  5lird)e  allein  gute  0)ewif]encn-egcln 
tUtfftcUt,   irojn  er  aud;  bie  53eid;t  (init  (55r otiuö  in 

Annetat,  ad  Consull.  Cassandri  Art.  X.)  5al>let.  (46. — 49» 
li;etrad)tung). 

So  bad;te,  fo  fcbr'cb  ber  gürf!,  n>cld)cr  nod)  fünf 
3abre  t>ot  feinem  Uebertritt  mit  bem  pi'eufjifd^en  Äofpreb;* 
ger  unb  33:fd;of  Urfinuö,  mit  bem  Sanbgrafen  üon  5/efs 
fen  unb  bem  ^perjog  yon  ©otba ,  unb  "^wx^)  ben  erjten  mit 
^tm  5^bnig  tjou  ^reupen  felbft  bie  ^ereinigiitT^  ber  beibe« 


pretc|latttifcl;cn  i^taiivnrTjnfeiTioncn  betrieb,  <Sic{)e  gcbci-3 
cammlung  e.  iS— 33.  3lber  enmebcr  fab  awd)  ev  trie 
kr  Sanbßraf  iHMi  .^peiJen ,  baf5  «ed;  eine  alljugvoilc 
ivliift  3ivifd;cn  bei'ben  Xbcilen  befejn'get  ]c\) 
CK  c.  @.  26),  o^el•  nnivbe  iiM'e  ©votfuö  *)  überzeugt,, 
fca9  Feine  wal)vc  ^creinii^ung  ftntt  fin?2»  f'bnne,  trenn  nmn 
fiel;  ni'dyt  mit  bei-  alten  S\ixd)c  ücitin^e.  So.  i>C{d)te  uüö 
fc  fd;vieb  ein  « c i n fi d; 1 6 t^o 1 1 e r ,  ja  g c I e b v t e i-  'öiii\li , <j- 
UM'e  ibn  Seibnitj  im  namlid;en  ^Xlionate  1710,  a(y  Si' 
Auiibolif  äu  Bamberg  iruibe/  nanivte.^    ^.  Ep.  i8'+  öpin 


*)  Restitutionem  Christi.Tnorum  iü  Jtnzim  idemqt'.e  corpus 
.semper  optatam  a  Grotio  (fc  ribt-t  ÜÜH  Od)  in  bfC 
tiitten  ^erfon )  sciuut,  qui  cum  noruut.  ExiÄtimaut 
autem  aliquauJo  iueipi  posvse  a  Protestantium  iut-er 
se  couiunctione.  Postea  vidit  id  plane  fieri  neqaire; 
quia  praeterquam  quod  Calvinisfarum  ingenia  ferme 
omnicua  ab  omai  pace  sunt  alieiiisgiiiiaf  Prate.stantes 
iuter  se  nullo  communi  ecclesiastico  regimine  sociaii- 
tur :  quae  causae  sunt,  cur  factae  partes  in  unum 
Protestantium  corpus  colligi  nequeant,  imo  cur  par- 
tes aliae  atque  aliae  sunt  exsurrecturae.  Quare  nunc 
plane  ita  sentit  Grotius  et  vmlii  cum  eo ,  non  posse 
Trotestauies  ijiter  se  jangr,  nisi  siviut  jur.gavJur  nun 
iis ,  qv.i  Bomanae  sedi  cohaeretif ,'  sifie  qua  nutlum  Sf:e~ 
rari  potest  in  Ecclesia  covimrtne  regiinen,  Ideo  optat, 
Bt  ea  divulsiö  ,  quae  eveait  et  caussae  divulsionis  tol- 
lautur.  Iuter  eas  causas  non  est  Primafns  Episcopi 
Romani,  secuudum  canoues,  fatente  Mela  nchthone, 
qui  eum  Primat  um  etiam  necessarinm  putat  ad.  reti- 
nendam  unitatern.  Weque  enim  hoc  est  Ecclesiam 
subjicere  pontiücis  lihidini,  sed  reponere  ordinem  sa- 
pieiiter  institutura.  "  Rivetiani  Apologetici  discussio 
T,  IV.  p.  -44.  opp.  Ed,  i67y  iu  fol. 


ClI 

15.  Siprif  ^er  ^  rv  t  l)OÜifcI)cn  iSitmnituuci  I.  S3.  So 
bad)te  lln^  (dnieb  ^cr  gute  ^'urfr,  ber  feinen  ivi^ev  alle 
Älug^cit  i\r.t>  OiiUij^fcit  ^ffeiitlid)  ihn,  weojeu  bcr  (JilKv 
vunq,  bii;l  ^cl•  Ucber^ianq  ^ur  fatholifrfjcn  3U'IiqiiMi  evKuibt 
fet),  ta^eI^^cl1  .'öofprct'igcni  (^roHmiithiq  iiev^ieb  (üp.  7^ 
iinb  76),  Ulli?  ten*  weqcn  beö  3ieiVoiirunifi  jum  €!vfcr 
gciriMtencn,  J^al'viciufi  l)mlauk5licl;  eiitfcba^iqte.  Unb 
lüir  foUeu  ^et^tc^  ,  fein  in  liefen  Okfä/vifreu  über  s^vblf 
3al>ve  ,^u  Siiiff)  gejoijene  unb  gebvaucljtc  (^eheimeiatl),  um'c 
^r  i()n  nennt  (bef  gcber  <£,  23),  fein  93ibliotbefai-  ieliu 
tii^  habe  lu'fbt  im  9??eifrcn  (;Icid)f  ovin  ig  qcta.l;:?  Dcv 
^ufalj:  «Üi3enn  man  nid;t  ai\f  mk'$  5>luDie  SuKffidjt 
lu'nimt«,  irirft  t^on  bem ,  iva -ö  ber  jt;»er5i\i;  fagtc,  uidjtö 
um,  fonbern  bcmciFt  mir,  ta]l  mau  m^d;  auf  üielcö 
Slnbve  felK«  ^onne,  iraö  einen  »om  Ucbevtritt  abl)a(teu 
fonute. 

§.  XVI.     @cine  Q3e&cnflic^fciten  f;ie(tcn  i^n  »om 
Äat^olicienutö  nict)t  ab. 

S^i'cö  SInbre  n^ollcn  mir,  irie  bai^  ©unlTii^e,  tn  ^cih^ 
nil5en!5  Sd;iiftcn  auffud;en,  unb  fcben,  ob  ev<  Um  ()in* 
bevte ,  im  iper^en  unb  ua^  ben  Äauptgrunbial^cn  ^atljo* 
lif  ju  fev)n. 

a)    gzidjt  bte  ??lff5l)rauc^e. 

^ie  cvfterc  aicbenflid^fcit  cnrccftcn  bfc  5}?ij5braud)e, 
9lbei-  ^ie}C  hebt  ^nibttii^  felbfr.  S'm  53ten  Sl-ricfe  au 
gab riij  (I.  79)  «T-er  .^ultm^  allein  fobert  am  niciucR 
eine  5>crbej]"erung,  iiic\c  unuifd^cn  jebod)  bic  Älugevn  unter 
be«  ^atl)olif"en  fclbft. «  Olbcv  und)  er  fi'ebt  ein  (im  96tcn 
^niefo),  '^i\^  mm  i?>ice  buftet,  n^ae  man  nid/t  aju'atljct, 


ein 

üub  ücvl^inbcite,  tvcnn  c^  (u'i  inic^  ftuiibe.  ^i'  fomnit  jwnr 
vibci-mal  im  99tcn  53n'cfc  auf  Mc  großen  ?J?itJbraiuI)e  in 
bcr  vümifcl;cit  i\;i-cl;c,  unb  «bic  iiic()t  olnic  ©efaf)v  fepen;« 
cilUin  cv  fil^r  bin^ii :  «baf;  mit  bcr  C^)nrtbe  OJotfeö  bicfe 
öcfaf)ren  üon  bcm  ,^atbplifen  ücrmiebcu  n,>erbcn  fonncn^ 
unb  uid;t^  Oinbeve,  i^a^  er  felicj  n^rbe,  weil 
bay  gunbrt nicnt  (bcc--  ©Knibem')  nid;t  angegriffen  iy<, 
(„  Fundamenfo  salvo.  ")  Die!^  fcv*  bic  (;eUH'I)nIid;e  ?Jie!* 
tiung  ber  Unfri'gcu. «  .X'a  nun  Jeibniij  aU  flug  bic  25e?= 
tradjtnng  feine-?  einfu1}tHH^Ücn  gürftcu  ijalr,,nacl)  iveld;er 
man  biejenige  A\ird;e  \ra()lt,  in  bcv  man  felbjt  nad;  ^eug* 
uiß  ihrer  Regner  feiig  iverbcn  fann,  iveldjeö  i)ie\e  fo  grcjjc 
unb  alte  Äird;e  üon  ben  if^r  tviberfpved^enbcn  Ä{rd;en  laug* 
«et,  iia  SeibniB  fo  frarf  bie^  fd;on  in  ber  an  bic  ^cleu 
gerid;teten  ^gd^rift  bebauy'tete :  fo  tvmmi  ^)li{-;bu\ud)c  ibn 
bcn  Üugen  unb  bebutfanien  ??i:ann  nid;t  öom  ^aÜ)OÜci^fi 
mui?  abgefd^recft  l)aben,  fonberbar,  ba  er  fd)on  17  3abrc 
frn()er  ber  5}iabam  i\  ^örinon  geftanb,   ba0  «bic  Äird;e 

fie  nid;t  gutbeife   (,  XXVl.  Oeuvres  de  BossuKT,  <£.  1(7)/ 

ja  bic  ita^  ^oneil  oonjiribcnt  mißbilligt  babc,  unb  bierin 
erbebe  man  \xd)  nid)t  gegen  bic  fxktljoliidjc  .Sviid;e,  fonbern 
gegen  einige  uid;t  gut  georbnete  ^^artifiifaifird;en«  Cfiehc 
§.  XIII.  b.>  3"  einem  f))atern  25ricfe  an  ebenbiefelbc 
(i£.  l8),  benennt  er:  ^^tta^  biefe  ?J?ii5braud;c  eine  S}au)>u 
uvfad^e  ber  Trennung  fci;e ,  er  gcftebe  \ibcd) ,  'i^a^  felbfc 
bic  £ehrc  ber  fatboIifd)en  Äird)c  einen  guten  S^beil  ber? 
felben  ücnverfe.w   <£iel)e  aud;  ^ved;tl,  1.  c.  <2,  l69. 

b)    9]id;t  \^a^  Goncil  ton  3:ribent» 

Q.\\\  weit  u>td;tigcvev  ^unft  fd)cint  ^tlbwl^tn  xclxh 
lid)  mebr  unb  fiarf  am  iperjen  gelegen  j,u  baben.  (Sclion 
im S5riefn?ed;fel  mit  -1) e li ff on  trat  er  mit  ber  S5ebauptung 


civ 

<tiif,  bie'Jrtbenf;nrfd;c<S^)nobc  fco  and)  in  23f,^u(^  nitf  t^og» 
jncn  in  ^i-aufiTicl;  nidjt  <\tt(\tw\mv.c\i.  3n  bcv  Untcvl)anN 
luiui  mit  35 p ff II et  bcljnte  er  t>\t]i  33el)auptinig  ciucl)  auf 
tie  dT^tibjefe  'i).''?ain5  nu?,  n^ofriv  er  jc^od)  feinen  anNrti 
©riuib  anführte,  alö,  er  glaube  tieö  i>ca  bem  CE'r5tMfct)of 

fclbft  gehört  JU  traben  (je  crois  l'avoir  enlendu  de  la 
iouche  du  ffu  Electeur  Jeak-Philip)^ ,  ftnb  bie  -lÖorte  lil 
ter  Qlntwert  auf  bie  SibfjanMung  be?  2lbbc  ^ivot,  XXVI. 
e.  270);  fo  fcl;rieb  er  l693,  alfo  wenigj^euö  20  3abre 
uad)  ba  3eit,  wo  er  e^  geljbrt  haben  Fcnnte,  aber  gewi)? 
nicl)t  mehr  gebort  hatte,  als  bap  baei  Guncil  nicht  in  aN 
len  ^ i^ cipl in ar fachen  rtberaU  in  ^eutfchlanb  fe») 
«ngenommcn  n?c»rfcen,  ba  fefbjl  ter  uidjt  u(tramontanifrf)c 
Didier  annimmt,  bap  in  (i)!aubcnc-fachen  cti  ohne  2t nc-^ 
iiahine  überall,  in  25i9civ»linarfachen  m  mand^en 
bcutfchcn  ^roüinjcn  ebenfalls  ohwc  ^lufmah^ 
nie,  hie  «nö  i'O,  aber  in  2)eutfchlflnb  rait  2(uöHahme 
weniger  Scfrete  fei)  angenommen  worben.  S'm?« 
gvanfreich  bewiefen  ihm,  nebft  ^))irot,  bie  ^^rei  grrtlen 
9)?anncr,  m)für  fic  Seihnil^  felbft  Ijak,  ^efiffon  unb 
^^offuet,  \>k  i^CYci^  ihr  53aterianb  bejTer.fannten,  alü 
bem  S>eutfd;cn  möglich  war,  ba^  eö  fo  unbejweifelt  in 
gan5  S'-anfreich  in  ©Iauben?fad)en  angenommen  fet),  ta^ 
fie  ihn  auffoberten,  and;  nur  einen  jlatholifen  nömhaft  ja 
jiiad;en,  mm  bem  er  gehört  habe,  er  halte  fi'd;  nicht  für 
»crbunben,  b;efcn  ^lirchenrath  in  öUtuben^artifeln  an^u* 
nehmen  (93vief  25 offne ti'  »oiti  10.  3anuer  1792).  Dhtn 
c^ah  er  tieC"  in  bcr  ^)(ntwort  aw  ^^irot  (XX Vf.  1.  c.  <2.  3".7 
unb  fd^on  an  ^öffnet  <S:  181),  unb  wie  foUte  er  wirf« 
V\d)  an  biefer  2.hatfad)e  jwcifcln  aue^  bem  ©runbe,  ba^ 
b:e  welrlid^e  9?tad}t  ei>  «id;t  fcierlid;  aU  ein  allgemeine^ 
(^oncil  angenommen  bähe.     Qv  hcfennt  ja  bcch  fclbft  in 


er 

eücit  jener  9(nn'öort:  itcv  fc^ienc  iv^irnfcl; ,  ba0  nur  ^f* 
fdjofe  iint)  vS?irten  bei-  SSMfer  eine  beli  beiatiüe  unb 
becifiöc  Stimme  auf  ben  ßon eilten  Int&en  fol« 
len«  O.  273).  .X5ie^  (cf;ircn  ja  auct;  feine  bannoöerifuyen 
AUjeoIocjen  fcl)on  (ft'cfte  bi'e  obencitfvten  Siegeln),  g^cupfc 
tcr  ireife  OJ^ann  nid)r  fd^Iicpen ,  bajj  and;  jur  Qlnnafime  i'.t 
einer'^Uiit;fn(artivcl)e  nnr  bei  (Sonfeml  bor  SlM'fd;Lifc  evfobert 
iperbe,  "«i^  binlau^Iid;  fep,  unb  tü^  bteö  in  ©laubenö 
fad;cn  gefa)el)cn  fci),  fonnte  fd)on  allein  ba^^  3eugni^  ^e^ 
liffonii  unb  SScffuete  if)m  genügen,  e(nierad;tet  e^ 
ihm  aml)  an  antern  35en:eifen  nid;t  fel)!te,  unb  feine  Qhtf 
»rurfe  ihm  l^inlanglid)  beantVDortet  unirben.  @o  benennt 
ci>  ta^  be  5??arca  l''e3cuge,  bk  Slnnalime^petnn'd)^  llf. 
gefel)cn  ju  l)a&en;  tay,  er  jugebc,  aud)  j?efnricf)  IV. 
luibe  ein  ©laubcnyocfenntnif;  burcf^  2)u  Ferren  unb 
J)'£)ffat  5U  9?üm  abgelegt,  it>cld)eö  bcm  V)on  ^fuii  IV. 
glcid;fi:rmig  umv;  er  unijite,  ta^  eben  tie  23ifd>L'fe,  UH\M)e 
bic  fcicr  ^H-opofitionen  löSl  aufgeftellt  hatten,  in  ihrem 
(g'd^reiben  an  bie  übrigen  S!3ifcl)ofc  fagten:  »i'k  ©lauben^ 
waljrbciten  fepen  in  5i'<^"f'»'«iri;  i^'ie  in  Sxom  bk  namlid;en.« 
23ercaRell  XXlii.  e.  91, 

£eibni<2  bracl)te  jwar  nocf)  5?evfd)ieb^eö  Ö^gcn  ^^'^^ 
ßoncil  VLMi  !Xribent  ihm-,  trc^üon  aber  tvirFIid;  einige  a!'5 
(2pi(5finbigfeiten  beö  gro|lcn  ?;ianne^  unirurbig  finb,  fo 
bap  man  iregen  feiner  gninblid)en  S-inftd;ten  Urfadje  bat 
^u  jweifeln ,  ba|5  er  ein  ©eiridjt  barauf  gefegt ,  fonbern 
«tiva  baju  ,  t<x^  er  aud)  baruber  Soffuet!^  ©ebanfen 
Ijorte,  anfgeftcUt  Ijabe.  Dta  Fann  man  aud)  nu»  benfen, 
^eibniB  bcibe  fid;  uberrebet,  man  l)abe  $\vav  bai^  (Soncil 
ttngcnommeu,  aber  feine  S-ntfd;cibungen  nfd^t  a(6  ©lau* 
ben^n-egeln ,  ober  i^cd)  n;d;t ,  iveil  baffelbc  ft'e  alt-'  folelje 
befretirtc,  fensrcin  )vcll  man  ft'e  ai^  t?orf;er  fd;pn  entfd;ic= 


CVI 


tcn  anfiif)  ?  ©cticOt  er  nicl)r  batiurd^ ,  ta^  ^{e  ^nrfcljei* 
«Miiicjcn  öegcn  bie  Siefovmatoicii  frbon  üc-h  bcv  a(remÄird;c 
gefdjatH'n ,  nlfp  nur  Diedjt  ihmii  Xiiirentinum  alC-  fi>!c{)e  ,^u 
glaube«  jicbotcn  nnuben?  ÜBas?  öcu^nnt  üIi'ü  !»! c i b ui  1? ^. 
ircmi  fr  bas  (ioncil  nic^t  aimimiur ,  nnb  bod;  feine  6iu^ 
fd^cibmigcn  alö  oorl;er  fc^on  angenüiumenc  0)laubciiäartifcl 
\)ait  ? 

^>3id;ti(5er  jiub  feine  ^inn^urfe,,  treqcn  bcv  fanonifcfeeu 
^inidKr;  wegen  bei-  Unauflb|;Iid)fcit  bcr  Cil)e,  oon  bev  uid;t 
I)in(anj]Iid;en  '^(ujal)!  ber  il3ifdjÜH*c  i'Uf  bcin  C5oncif ,  ivoüüii 
bie  Siebe. 

9ntein  alle  bicfe  (Jiniriürfe  würben  »on  23 öffnet,  ja 

fclbft  \:>on  ihm  r.nb  ben  S^beologeu  feiner  grcunbcn  üüllfoni:» 

tuen  beanhrcitet.    3d;  miiiltc  ncd;  yicL-  liMattcr  anfüllen, 

iiHMVii  id)  ^lev  bartl)un  WDÜfe.    23offuct  üerbient  OiemlH'v 

in:  }IXVI.  23.  mit  3ujiel>ung  bci»  XXV.  eingefe^en  ju  wer* 

bcn.    ^tur^cr  ftnbet  man  t>k^  im  lieben  25offnetci  T.  IV, 

unb  in  bcm  griebencbencljmcn  ^rcdul;?.     3d;  gebe  ju 

mit  bicfcn  Sd;riftjlellern ,   ba]^  ba^  Unionf^werf  anf!  poUtif 

\d)in  Urfad^en,   1691/   unterbrüd;en  werben,    ^d;  gebe 

SU,    ba^  felbfi  \\<\d)  bem  Qluftraq  9t n ton  Ulr idKv    ^^ 

wicber  außunebmen,  ber  ebenfaUö  in  [)vamu>ürifd;cn  Sicn^ 

f?en  ftel^enbe  «Staatemann ,   nid)t  fo  offen  betrieben  Ijabc  ^ 

üiC-^  ganj  ücn  3(nfang ,  weil  bic  .^vcnc  ©vopbritannieö  ni>d) 

nid;t  auf  bem  jjaupte  ©eorgö  bcy  Giften  gldn.^te.    2lbcr 

td)   h^l)ai\)>U  jugleidj,    böp  ieibnilj  im  .»i^crjen  unb  in 

^luubfitjcn  bem  (^oncil  »on  Skribent ,  wcntgileno  nad)  ben 

Semeinfd)aftl!d;cn    Crlautevunöen    -J.^'olanö    uub    25 of^ 

fueiö,    hulbigte.     i?ia- ftnb  meine  Ojrunbe.  « 

£eibni(^    gt-'l^e^t ,    in   Setreff    beö   erilen   ^-inwnrfi^ 

ber  t>on  ^rotcflanten  nid;t  alö   fanonifc^  angenommenen 

-25ud;er,  »bapfie,  wie  bic  and;  inm  ^"»loteftantcn  als?  gi:'tt- 


CVIl 


Üd)  ancrfanntoit  '^i\d}ei-  in  attcu  ,^iid;cn  c^clcfcn  iriutcu, 
ta  (iinqeöe»  tcv  ^^aftin-  mib  bie  !Sricfe  bcu  Älcmcnfi  nur 
fu  einten  .5\:i-d;cii  tlq'e  (il)ve  harten,  ta^  eben  tci'wegcn 
jene  IHM!  t*ie'cu  Qlltcn  ben  5^^mcu  bcv  l\uionifcI)en ,  b.  f. 
üon  bcn  .ftiUJOiien  (tutiniftevtcn  Q5nc()cr  cvfttelten  ;  man  fon? 
«c  alfo  lao.cn,  brt}5  ienc  53arer,  wclcl)e  ftc  <\U->  öutJev  bcm 
ÄfliuMi  anfal;cn,  bfcf?  üini  Äanon  bcr  ^pcbraer;  n;cl;t  bei- 
liiln'iftcn,  5?errranbcn  luuten;  ba^  öie  Äird)c  vom  £"ccibem> 
unb  e:n  gri^jlei*  21(k'J^  i>eö  £^ricntö  aU  fanontfcl)  ani^cnom? 
men;  eublicl},  ta^  ik  S'Zcriil  bk\n  ^d)\lfi(i\  t)hd)]x  rem, 
iinb  bfc  (^'efinnangcn  eben  fo  religio^  fe»)n  (23riefe  üom  14. 
unb  2'i.  5JJai  1700,  XXVI.  400  ff-  "»>>  t'flf'  ^cbcn  23 of^ 
fueti^  IV.  230).  dlcAjm  nun  £eib ntl^  aud;  nur  einige 
S5ctvei|"e  33üffuctö  ba^u,  \o  mv.^tt  ba?  itvibciuinum  bei 
ibm  fiec|en. 

S)er  ©imt>uvf,  «»egen  bcr  Unauflö^bavf'eif ,  ben  aud) 
9}?oIrtnuö  mad)tc ,  bevubcte  auf  einem  5}?it3öei|tanbniil , 
alü  Oiibe  bar^ ß  c nc i l  ju  Xribcnt  tat->  bectbirt,  voae  jciici^  511 
glonnj  uncntfd;:eben  lietj ;  unb  eben  fo  bie  @ricd;en, 
ircld;e  man  in  bicfcm  gcfd^ont  habe ,  in  jenem  wie  tk  ^roi» 
teftanten  t«crbammt,  ba  bod;  baf>  :2{uar[)cm  nui*  gegen  jene, 
au<?gcfpvod;cn  nnirbe,  wcld^e  bc()auptcten,  bie  vcmifd;MVi«i 
tOolifd^e  Äird;c  irre,  wenn  fk  Uhve ,  ha^  felbfi  im  gv^"^ 
cincö  G'bebvud)fi  hk  Qhc  unauflofjfid)  bleibe.  Sess,  xxiv 
Can.  7.  Gü  umvb  alfo  Um  fonn{id;e^  .Dogma  anfoejiellr, 
wie  mel)veve  gewiffenf)afre  f"at[)oIird)e  S^beologen  be{)aupten, 
bic  aber  bei'wegen  bk^  S^efret  nid)t,  \vk  neulid;  ein  jun* 
ger  ^fjeolog  ,iu  9?vep[nu  getban,  ju  einer  bli'fen  ^i^cipli*: 
jiar»»ciK{;e  bevabfel^en,  fenbern  n-'k  d\itt-<  u.  a.  ben  DJtir^ 
telweg  geben  (ftebcXXVl.  6.130). 

J^en  IcBtcn  (rfnwnrf  («attc  nun  ^bcil  !?e{bnf<5  fd)or\ 
t»ovbin  babnvd)  enr!»\'ifrer,   bajj  er,   xv:e  bie  S^fjcolngen  oon 


cvrii 

5i)aKnoiier ,  annahm ,  baj?  '"'^"  ^^'  CSüHcilicu  nic()r  ani  bie- 
?i}?cngc  laib  Mc  Ohitionca  feigen  niufie ,  wenn  mir  nllc  $S'> 
fii)L">fc  ntarcu  berufen  irorben ,  l^l^  junir  nic^t  in  cirof5rev 
Shu>^c;)^;nlg  ali'  eö  bei  ben  erfcen  Concilicn  j3cfcl)clH'n  ift ; 
bn9  <ii'f^  5»  einem  .T^cfrct  eo  binlaiiqlicl)  foK),  ba^  bcr 
firbpte  3:heil  e^  annimmt  ^ßcr  ftd;  fi^Icljen  .1>cciftonen  vri* 
bevKi^c,  {6nnc  als^  ^eBer  erfKirt  iverben,  umc  bicp  nie 
onbcr^  öuf  Concilien  gcfd;er;cn  u;ib  fclbft  I^orbrccOt  tl^öt.. 
(Mist,  de  BossDST  IV.'  171,  201  unb  XXVJ.  278);  bA|5 
nun  ber  (Eonfeni^  Aber  ©(nnbcn^fi^I^cn  nKc^cmcin  unter  ben 
ilrttbolifdn  (tUer  £anbcr  t)or(>anben  nmr,  tonnte  bem  un^.? 
fid;tigen  ieibnii}  mä)t  unbcFannr  fc4)n,  um'c  ta^  mm 
fegar  <ii\d)  tit  ^"»roteftanren  auf  i'af-'  Goncil  berufen  bfltrc , 
fte  aber  nid;t  erfd^einen  UKiÜten  um  gebbrt  5u  irerben , 
ireld)eö  aUein  ?eibntB  1.  r.  t^edanojt ;  bajj  man  feine  Ui? 
fad;cn  Tratte  bie  fd;iömatifd;en  djried^en  3U  berufen ,  lunt 
beuen  man  woljl  tvuf^te,  ta^  iic  n;d;t  fcmmcn  ivürben^ 
unb  bcr  ^wcd  beö  ßoncilo  war,  bie  S-^tl^umer  be^  dlox^ 
ben,  an  benen  jene  feinen  Zljtii  h<ittcn^  5U  unterfud^en. 

Mur^ ,  93pffuet  bcantu-^ortcte  bk\t  unb  anbve  (Tin* 
nnafe  fo ,  bail  er  auf  bem  i3d;Iad;:felbe  al^i  (Sieger  ftebcii 
blieb  unb  ^eibnilj  nid;tö  mebr  antiin'^rtcre ,  alfo  nad)  ^(m 
©:prid)n?Ort:  Qui  tacet,  consentire  videtur,  wer  fd^weigf, 
fd^eint  einjuftimmen,  wirFIid)  ä3pffueten  beiv»tlid;tetp, 
unb  tae  (i^oncil  annahm ,  wie  er  fd;i)n  üiele  £e(;ieu  bejfeU 
tcn  angenommen  batte. 

pu  bicfem  Urtl;eil,  weld)eö  gcwip  Sci'bnii^fn  mebr 
jur  Qlnc  gereidK,  al(^  wenn  man  feiner  ^oliti!  (£!)ifancu 
unb  unaufrid;tigcö  35etragen  jufdireiben  niuprc,  hiwxc^ 
xnkl)  erfteni": 

Sa0  ^tibniii  h\i>  an::»  ^nbe  feines  23riefwed;felö 
vc'al)x\)afi  religibfe  @e)ninuugen  äußerte.    Qv  fd;rcibt  nec^ 


l5"cn  3.  (SepfemX'ci- 1700:  «?}?rtn  tiiujl  bk  (gorgc  uUx  bkfc 
^ad)e  ir.ib  biV  2öivfini(j  baüiMi  bcr  -^prfefjunq  uber(a|Tein 
2)aii  w«e  fi'e  tfnm  ivivb,  it>irb  bvi^  93efte  fe«it,  trenn  aucl) 
imfre  Ucbcl  bleiben,  jvi  f;cf;  auf  lange  3eit  ücrgrojjcin 
fottten.  Unterbcffen  jnujKn  ivir  unö  nicl^tö  üpv^uireifeii 
•l)viben.  ^d)  tl)i\e,  ivaö  id)  f'ann,  unb  bin  icl)  aud)  in  nie:? 
■neni  Unrerncl;mcn  nid)t  glucflid; ,  fo  iverbe  Id)  bcd;  nid;t 
un^nfriebcn.  ©jyrr  irirb  feinen  5BiUen  evfuUen ,  unb  idy 
wev'^e  meine  (3d)ulbi,i]fc!t  getban  baben.  —  9??an  glaube 
v\d)t ,  bap  aim  iinb  9hibm  mid;  veiije,  bicp  ®efd)aft  ja 
tefi-ciben.  55einunft  unb  ^flid)t  füib  e?.«  (Jy  ifi  alfo 
»on  biefem  veligi6fen  9)?ann  (ivofür  if)n  eben  fo  ber  franjtv 
ftfd)e  fvttbclifdje  J?cvöucH>ebev  be^^  ©eifteö  G-mevtt  alö  bei- 
^voteftant  3ebann  ?}tuner  bielt  *).  Sd;  fd^Iie^e  mit 
©runb  bavaufv  ^^«9  ^i'  f^i"  ©cbbr  üov  ber  ibm  tnni  ^etif? 
fon  unb  35offuet  ftar^  unb  fVaftig  bargelegtcn  üöaJjrbeit 
iiid)t  i>evfd)log.     2M  cv  ubcrbie^ 

3 weiten?  fd;on  fo  fd;5nc  ©eftanbntiTc  für  ia^  ^oncil 
getban  hatu  ,  fo  im  «iriefe  «n  ^ab.  bc  35 r in  on  (XXVI. 
Q.  165):  riT^cif,  man  biel  Söeifsbeit  unb  £!rbnung  in  tcn 
iJlften  bejfelben  roabrncbme;  unb  cbfd;on  aud;  fid;  etwa;? 
^eltlic(;efi  mit  ein.i3emifd)t  ijahz  (unb  maß:  ift  oianj  rein 
i?at)on?)  fo  bin  kl)  bod)  md)t  oon  ber  3abl  berer,  tk  fub  J 

<t,':(\tn  baffclbc  ereifern;  ba^  eß  trirflid;  öiel  ^^ortreffIid}ec; 
«ntbalte«  (<2.  14 1>    Gr  entfraftct  feinen  (£imrurf  üe:i 


*)  ffc  fü(it:  bi?  55riefe  feibnipenö  flnb  »Kstt  ncbtcr  SBt'i?. 
bi-it  /  M'dijibfit  unb  SRe(igiofit>it  im  ^cben  rcint-n  (B\r\ni 
obiic  'JJactbdgfift  ((?.  126).  üJa^  nucb  biefer  groge  <24)rvii= 
3ec  in  öielfm  ffltt)ü(if(^  bflcttf/  a<t3fn  feine  2ß;rff  iinb 
aidnc  3c"3"iiT?. 


CS 

i>ev  dlldjtAwmhmc  beß  (^oncilö  m  ^iMnfrcicI;  tabiird),  brtjl 
er  fclbft  nnfufM-r,  ©.  263:  i>cif,  bic  fi'anjbfrrdpcn  '))mIaron 
2Iüc^,  traf'  aud)  miter  Suliuc;  III.  gcfdjöf),  guri]cl)cif,eii 
J^abcn  j  ba0  ftc  511  Xvi'benr  bh'etcn,  obfd;on  ft'c  foUtcii  t»pin 
Äpnictc  ^mucfberufen  ivcvbcu;  ba0  bic  9\cbe  bei^  foniqlf? 
d;cn  Gjefaiibtcn,  Ik  bcm  (Soncil  nidjr  3ufagtc,  unterblieb, 
bfefc  \t*elrl!cl;c  G3efanbtfd)nft  bloö  aiiö  einer  nH'Itlid;cn  Ur* 
fad;e  gcfdAib,  imb  ba^ln•d),  ba^  man  bic  ^raUucn  jurüd":* 
lief?,  bcm  ^oncd  t>it  ^reibeit  bcr  Stimmen  5ururf9ab 
(26+).  Sa|l  biici  (^)Uuibenr'bcfeuntnif?  ^iiui  IV.  'oon  bcii 
S3ifd;ofcn  granfr^id^ö  nnoienomnien,  unb  bem  Cleruö  jur 
SIblegunq  hei  23cfil^nabmc  e;nec>  93cneftcium!.'  ober  cmä 
?ebrrtubl^  Dcri^efd;rieben,  unb  bav>  (ioncil  a(c>  üon  bcr 
.Mird)c  granfi-cid;f'  ani^enommen,  17I5  erflait  werben  fe\) 
(268).  3n  bem  ä5ricfc  an  bie  jper^ogin  ücn  -i3raun|'d;trciv] 
bcn  2.  ^uli  lü9'i  fagt  er,  ba^  er  in  »iclen  25  in  gen 
mit  bcm  (Soncil  eint^erftanben  fei)  (»c.  335),  unb  weiter 
unten,  'S.  339:  ".I>ie  meiftcn  ß:ntfd;cibungcn  finb  mit 
öielcr  2öeiiM)cit  gcmad)t  worbcn.« 

.^rittcnxl  entbicit  ftd)  aud)  Seibni^  5U  v^erlangen, 
bftf5  bafi  (Srncil  nie  aufgcboben  in  bem  ^Bereiniqunoi!-* 
gefa^aftc  fcUe  bctradjtct  werben,  fcnbern  nur  als?  für  bic 
^ r  0 1  c  ft  a n  t e  n  für  fo  lange  f  u  f  p c  n  b  i  r t  fcpc,  biß  burü; 
bciberfeitigcö  33c|ti-eben  entwebcr  alle  ^punftc  au?geglid;cn, 
ober  Die  wenigen  nicl;t  nu^geg(id;cncn  burd)  ein  ncue5  (iom 
eil  cntfd^iebcn  waren.  2Iber  aud;  bifi'in  fd)ien  er,  burd; 
bic  5?orüc((unc)en  25Dffuetö  t»cn  ber  @cfabr!id}feit  i>i(\i:v 
Sinfinnciio ,  ber  Un5ulang!id)fcit  unb  bcr  Untbun[id;feir , 
unb  weil  fogar  fein  lieber  5JtoIanuö  bieiJ  nid;t  verlangte, 
ftillfdjweigenb  nad)gcgci)en  5U  haben.  5J(oIanuö  fagte: 
fffienn  nur,  wie  25 öffnet  unb  er  fd;on  glücflid;  angefausf 
gen,  alle  (iCKtiTi^eifen,  weld;e  tat-^  (Soncil  unter  bcm  ^idi* 


ext 

tathen  beftniit  I^abe ,  F^tr.iton  fo  cvHart  »cvbcn ,  i>a\\  hin 
vecUcr  UntcifcI;!Cb  mehv  3nv'frf)cn  ben  Sefjren  bci'ber  ^f'eife 
t>in-(!ant>cn  Whue:  ivoju  bann  Q.^errammhuu3cn?  troju  Un^ 
tcrfirtnMiini]€n  mit  ^em  ^flb|!c  unb  Äaifer,  iinb  onbevn 
Ojrefjen  ber  ^vbc?  ^Go^u  bfe  @n(3pcnfion  bcö  ^ribcn? 
tiivo  unb  ein  ncue^  (^oncü,  ircnn  man  jeigcn  !ann,  baj? 
iinfre  l^chrev  ta^  (E^ncil  iH">n  ^vibcnt  nicl)t  vcd)t  Derftanbcn 
babcn  u.  f.  \\\  (xxvi.  85,  111.)  9?un  waren  aber  fd;on 
über  50,  unb  jnnu-  iH>n  (^loijtcr  2ßicl;tigfeit ,  auf^geglidjcn 
(s5.  86),  unb  9?üplan  Ooffrc,  ba^  ef^  nocl;  t>on  mehreren 
geffOeben  fhmte ,  nnn-unter  c^evoi^  bic  ?ebre  öcn  beiben 
G)efralten  <weld)e  t)ie  j)elm{!abter  annabmen ,  ?.  XV.) 
war,  ba  iic  Sutbcrn  felbjl  nid)t  wtd^tig  fd)ien.  ^av 
follte  alfo  J^etbni'j^en  binbern ,  ftd)  bem  Xrtbentinum , 
wie  anbem  (Joncilien  ,  ju  unterwerfen ,  t^a  er  beftnnt , 
«eö  fc^  cjefabrlid?,  -isorwanbe  aufjuftellen,  um  Sweifel 
über  (Soncilieu  ju  erwerfcn;  wie  e^^  gefabrli'd)  fci),  iwtlfcU 
bafien  2(nfeben  gujufd^rciben«  (23rief  an  Sßoffuet  üom 
8.  3a""cr  1692).  2)a  er  uberbem  felb|^  glaubt,  über 
eben  ben  SSernntrf  über  ben  ,^anon  ber  ?Bufgata  fomic 
i!at->  ßoncil  gerettet  werben  (ig.  386),  bei  wekteut  er  ftd? 
öm  langften  üerweilte ,  unb  fo  üiel  Äunft,  (£d;infftnn , 
©efd)id;tfuttbc  unb  ©elebrfamfeit  angezeigt  Ijat ,  t^afi 
SSauffet  bcfemit ,  t}a[y  man  auf  Üeibni^cn^  <Seitc 
treten  wiirbe ,  wenn  man  ibn  ebne  Soffuetfi  Slntwort 
irtfe,  ba^  man  feine  Slrbeit  nid;t  genug  bewunbern  ftmnc. 
.53  i  e  r  t  e  n ^ ,  fd;eint  eö  mir  unwabrfd;einlid; ,  ba|l  3(  u  * 
ton  Ulrid),  in  bejfen  Dramen  ber  leBte  «gd)ritt  gefd)ab/ 
bat->  (MUuibenybefenntni^  ^ii\6  beö  IV.  würbe  abgelegt, 
foiglid)  ba(->  2;ribentinum  würbe  ali5  ^Mau bcu'^regel  ange^- 
iwmmen  l)abt\\ ,  wenn  ibm  ^eibnilj  nid;t  befannt  battc, 
feine  Zweifel  fcwen  ibm  uon  5öoffuct  alle  aufgcli>pt  wor-- 


beil.  ®enij3ftcnö  fuim  icl;  nicl;t  beuten ,  bei-  J5vu-|l  \)aht 
n\d)t  fid;  beii-c  '^iblianblum^en  bi'cfcr  großen  jvampfcr  t)C!: 
bein  ilniT  qciieiuüavtijjcu  vcfeiicicn ,  unb  bc^  Icl-tcn  Urtbcif 
Innen  nn-'Uen.  .Dail  bie^  Unheil  md)t  ojfentlid)  uiitgetl}C:lt 
iruvbe ,  r)inbei-te  ©vo(l[n'irannienc'  Ärone.  ^cinc  9fvealitat 
bei-  beiben  Uitheile  grunbet  fid?  genug  auf  feine  S^i>d)\d)ä'^' 
jung  beö  (ionciUv  iUif  oci^  ©utfjeifen  bei-  nieiften  Seh-etc, 
bei-,  fclbft  gegen  ftd)  unternemmeneu  O^cttung  bejjelben, 
iroDon  uebft  bev  leljten  nod;  eine  (S.  281,  in  anbcrn  ^iudc 
fid;ten  üoi-iiMumr. 

3d;  gefteße  untei-beiJen ,  ta^)  m  eben  beut  112.  23i-iefe 
flu  (5i'*l>^"'c{u^,  ^\ro  er  t^k  23eivad;tungen  bey  jpevjcge» 
UU'id)  lobt,  UMber  bcn  v^anon  bei-  ^^ulgare,  alt->  ein 
^pauptbinbeini^  bcr  >iieicinigung  Dinfd)ul3t ,  unb  t)ovgiebt, 
^üffiict  babc  iid)  umfonft  ^Otube  gegeben,  feine  S8cit»eife 
511  wiberlegen.  Slllcin  ba  ei-  bic  äSibeilegung  unangctaftet 
xmb  unbeantivortet  licp,  fo  nuiilre  er  feinem  gurften  unter 
ttfer  Slugen  «nberö  gefpvod^en  baben ,  ciU  \^k  Älugfjeit  er? 
Kmbte  in  einem  95riefc  imhi  .^;)  anno  »er,  i)a  bk  Äonigin 
lUnna  ncd)  lebte,  3U  }d)veiben,  Uebrigen^  fjatte  ja  ieiht 
rii^  im  ^IViefe  nn  Jöoffuet,  14.  Wlai  1700,  (XX vi. 
©.  413),  biefem  ^valaten  feinen  53eifall  gegeben,  wbajj 
tk  ^ii-d;en  ber  alten  3eiten  in  9iucffid)t  be6  Slnfebeuy  ber 
S3ud;er  ber  (^eiligen  8d;rift  in  ibrem  Urtbeile  getbeilt  tra# 
ven,  oI)ne  bap  fic  auc^  in  ber  Sebrc  finefnig  ge« 
wefen  waren.  Unb  fie  batten  &Ud;t,  weil  fi'e  einfa* 
Ijen,  ^a^  jene  5?cifd)!eben()cit  befi  .Kanons,  bi'e  aber 
nad)  meinem  Urtbcilc  nur  fdjeinbar  war  (alfo 
nid;t  fo  wibrig  in  bcr  J>auptfad)e  wirfen  fonnte),  feine 
5Serrd)iebenheit  im  ©lauben  nad)  fid)  50g.  3cl)  glaifbc 
alfo,  bajj  aud)  nod)  jetjt,  jene  -l^erfdpiebenfjcit  obne  gdgc 
Ux  antcrn  beftel^en  Tonnen,  i'    5Ufo  fcnnte  unfev  ^M)i(ofopf) 


cxm 

fem  fo  gro)3efi  ©evrfcOt  nuf  biefe  ^adje  fe^eii,  bn0  er  bet^a 
nu'qen  bic  t>ielcn  i^o^men,  benen  er  i'd^cn  t^ci^evflicfjtet 
l;atte,  (jatrc  aufgeben,  t.  f.  n^enigcr  ivatbolif  feiMi  iroIleiT. 

^r  iit  iö  \oc^av  nod)  in  einer  ^<nd)e ,  bie  je^t  fo  iiicleii 
Sarmeu  macljr ,  namlid;  liber  Da?  unbedingte  '=ö  i  b  c  I ? 
lefen.  Unmittelbar  nad)  obiger  »ctelle  folgt  ^^{t ,  trcld)e 
aud)  ber  gelebrtc  iJSerfaffer  ber  (£ct)rift ,  V\t  fo  eben  in 
gran!furt  erfd;icnen  \\i\  «®inb  bic  9Sorfd)riften  ber  ro^ 
iuifd;*FatboIifd;en  ^ird;e  '\\\  2lnfcf)ung  bc^  2>crboty  bk  beif. 
^&}x\\i  in  ber  ^anbe^ffn'ad;e  ju  fcfeu  argcrlid^e  pabft(id;e 
s^crorbnungen  5U  nennen«,  neb)t  öiclen  anbcrn  Stellen 
^n'otcftantifdjer  (Sd^riftfteller  au?bcb.  Sie  aßorte  ft'nb: 
"3*i^  gefrebe  aud;,  b<K^  nid;t  allein  bic  .^enntnip  beö  Sa* 
«on^,  fonbern  felb)t  b\t  .fienntnip  ber  ganzen  beil.  ^d;rift 
iiid;t  uncntbe^rlid)  notfjwenbig  ifr,  bi^^  e^  Golfer  obnc 
S3ibcl  giebt,  unb  bixf,  ber  munblid;c  Unterrid;t,  ober  V\t 
S^rabition  ben  9?iangel  berfelben  erfel^en  f'bnne.  greilicf) 
i|t  ber  gbttlid;c  S^ciftanb  notbig,  ba^  ft'd;  bie  ^Irabition 
vein  erbalte. w  Olun  bicfer  öeiftanb  \S^  nad^  Seibniljenö 
SSefenntnijj  ^on  ®ott  feiner  .^ird^e  t>erfprcd;en. 

SDer  Sanon  fonnte  alfo  in  ben  (üefi'nnungcn  Seib nij» 
äcnö  mit  ©runb  nidjtö  anbern.  SSieImcbr  ba.  SSoffuet 
fic^  ju  fagen  getraute:  »C:r  erirarte  nun  t>on  ber  58iiligs 
feitölicbc  SeibniBen^,  er  iverbe  nun  tM'eImcbr  feine  23e« 
iveifc  alö  unn)iberleg(id)  anfeben ,  al6  \i<x^  er  bkt-'  t»on  bert 
feinigen  bcbauptcn  n?oUe.  ^2luc^  fep  er  überzeugt,  bap  bei' 
2lbt  tu^n  Soff  um  biefen  ^unft  nie  alö  eine  Urfad?c  bec 
Trennung,  ober  aU^  einen  ©vunb,  fic()  gegen  bay  (2onciI  3« 
Skribent  ju  ftrauben  angefeben  babe«  OSr.  üom  17.  2(ngufl 
1^91;  XXVI.  e.509).  Unb  fo  ijl  es?  »virflid):  a^iolannö 
würbigte,  fagt  ^red^tl  g.  18O,  \it\  UIuf3ablung  ber  I)i? 
tcrgcnspunfte  bicfer  s^ad;c,  fte  nid;t  einmal  mit  einci^ 
(rrwabnung,  TS) 


CTCIV 

§,  XVII»     Jt)cr  ivid}tij}j>c  Einwurf  ijl  nidjti^. 

Siber  mm  cntftcOt  ber  nM'd;tigflc  (Jinwm-f!  ööemi  tm 
JTjcr^en  unb  nad;  ^janptgnmbfaBcn  unb  fo  üiclcn  onbein 
£cf)rcn  Scibnilj  r5mi|'d)*farI)olifd;  umv,  warum  trat  er 
nid)t  gn  bicfer  .^tirdje  bffentl id)  über  ?  .I^cnn  trafi  beim* 
lid)  gcfd)a(>  UM'iJcn  um'v  lu'djt,  nnirben  c?  aber  irof;!  irijTen, 
ircnn  alle  feine  Briefe  befamit  geworben  waren ,  weld)c 
jwar  aU  n{d;t  gefd;e()en  gcber,  in  ber  53crrebe  ju  fel^ 
ner  Sammlung,  bebauert,  ober  felbft  bcm  ^crlu|l  nid;t 
cbbalf,  tbeilö  ha^  er  ftc  nid;t  continuirte,  tbeiU^,  ob? 
fd)on  er  >^k  atpbabetifd?e  ^rbnung  erwablte,  aber  jwei 
Äauptnamcn  21  n ton  Ulr id)  unb  Qfrnalb  ubergieng. 
:^on  ber  legten  Uebcrgebung  bringt  ber  9\ecenfent  biefer 
©ammlung  i>\t  Urfad;e  bt'i ,  ba^  geber  biefc  25ricfe  in 
Slbfd^rift  babe  unter  ber  Jf^av^ole pnifd;en  9?egierung  an 
einen  ©elebrten  nad)  ^"Pari^  fd;icfen  miifen,  alfo?  öer* 
jTiutbet  fte  würben  bort  gebrückt  werben,  S')a\l.  aKg.  2itt. 
^eit.  iUugujl  S.  278»  1805 ,  weld;c6  aber  aue  eben  fo  we^ 
tiig  genCigcnbem  ©runbe  hlö  l8l9  ,  nid;t  gefd;er)en  i(T» 
9Zuv  tbeilt  5?r.  dmcxY)  im  Slnbang  jur  2:bcoIogie  einige 
©teüeu  mit,  i)\t  \<i)  bcnu^tc,  wenn  id)  Um  anbre  Ouellc 
angebe,  ^öarum  aber  hk  Üiubrif  2(nton  Ulr  id;  weg 
blieb,  alium  Silentium,  l^i  geber  unb  9tecenfenten ! 

S)od)  fet)  £eibni^  nid;t  beimlid)  jur  romifc^^^fatbolt? 
fd)en  Äird;c  übergetreten,  wat>  htwei^zt  biee'^  3m  S5riefe 
an  9)iabam  ^rinon  fetjen  wir,  ba^  er  im  3rrt^um,  uiib 
gwar,  xck  er  aujfevt/  in  einem  un|'d;ulbigen  3i*rtbum  war, 
fcie  ©emeinfdjaft  mit  9?om  fet)  nic^t  notbwenbig  (XXVr. 
©.  1^2),  ta^  er  ee  aber  berjlid)  wünfd)te,  UwelUn  bie 
(Stellen,  wcld)e  in  ber  überfe^ten  2Jorrebe  beö  fran^ofi«« 
fd^en  ^jevauegcbevö  VI  — Vlli.,   aul  ber  ßovrefponbena 


mit  bcm  Sitnbi^vflfeu  ^nift  t>on  5?cjfem9?ficinfelb6  inftgc* 
tl)cilt  nunteii  finb.  ^er  beutfc(;e  5?eraui?gebci-  biefer  ^Briefe 
23cf)mer,  ober  fem  9?ccenrciu,  ölmi  bcm  \vii-  fdjon  ciimuU 
fprad;en,  f^atrc  nidjt  bie  ©»Itc  bi'e  jpau^Hfteae,  fic^e  VIII, 
bcii  ^atf)Dlifcn  flu?3iilieben,  trohl  abei-  waä  Zweifel  gcj^eit 
bic  bem  giuftcn  entberf te  ©efinnung  erregen  f&nntc ,  nuv 
bei  nocl?  ju  bemerfen,  baß  a3of)mer  nur  bie  ©riefe  vuiö 
ben  Saljren  1683  unb  1684  lieferte ,  unb  waö  SfUe^  nad^* 
Ijcr  i)on  Seibnil^,  feit  l69l  gefcl^af) ,  feine  öcfi'nnuncj 
unb  ©runbfaije  un^  üerl)eimlid)t  ivurbcn.  — 

2IIfi  Urfad;c  ba^  bcr  t)flnnDörifd;e  <2^t<3in»mflnn  ait6  iiJic;' 
be  ju  feinem  Jtpofe,  ben  Ucbertritt  t>erfd;üb,  hiä  er  bie 
breifad)fonigIid;c  Ärone  auf  bem  Jöau^nc  ©eorgö  bef^  I. 
faf),  i|t  au^  Ülllem  ihmi  mir  unb  2(bt  ^h-ed;tl  ©efagteu 
iva^rfd^einlid).  ^^uar  fat)  er  ft'e ,  aber  nod^  angefod;ten, 
unb  er  glaubte  nod;  cttra^,  burd?  feine  <2d;rift:  Aniy. 
beitragen  ju  fi^mien  ,  ^a$  fte  feft  ftanbc;  aber  faunt 
l)atrc  er  fte  in  Dcutfdjianb  erblicft,  abo  er  er!ranfte  unb  in 
furjer  ^3eit  burd;  einen  SranF,  ben  ibm  einer  ber  !2ov)Dlitci; 
Don  9?egeneburg  (»en  3"gplf^öbt,  alfo  woijl  ber  ^.  £)r.^ 
ha\0  io\l  angeratben  baben,  ber  ibm  bie  ©idjt  in  beit 
SRucfen  trieb,  ben  beftigften  <Sd)merjen  unterlag»  <Bo  tvs 
jablt  eö  ein  ^protellant,  unb  bcwlc6  baburd;,  bap  bie  3e? 
fuiten  nid)t  allein  Äonigömorbcr,  fonbern  and)  3}Zbrbcr  if;? 
rer  fte  fc^a^enl-en  greunbe  ft'nb.  3lber  5um  ©ludf  für  bie 
Sefuiten,  wollte  ber  grjvxbler  felb|^  \o  tvai5  nid^t  beweifen. 
(Et  fagt  ntd)t6  gegen  5}J:ttcl  felbft,  fonbern  gegen  bie  ^h\r 
tvenbnng  be|Telben ,  n>eld)e  fad;funbige  Slerjte ,  tvenn  fte 
to6)  befragt  u^urbcn,  ju  beftimmen  b»Jtten,  Qß>  Ijei^tt 
i)aö  5)Jittel  f'onnte,  (u^cgcn  ^cd^irad^e  beö  2lltcn  fiebenjig^ 
jabrigen  ^D^i.mnee)  burd>  bie  gen)5bnlid?en  Sßege  nid)t  ireg^ 
ficfc^aft  woroeii ,  iKbft  bem  gefeilten  fid>  (^tcinfc^mer^en 

18*J 


CK  VI 


^ii^it,  lt.  f.  \\\  CActa  Lips.  1717,  e.  336).     Sfntci!?  cv^ 

(iuMid)  ift  ^ic  ^^cl•lmuf)l^u3,  taf;  l'cibni'<3  feinen  ^ob 
nid;t  fo  na()e  geglaubt  habe,  alfo  wcbl  bcffen  fonnte,  in 
Uniftanbe  jii  foninien,  \rc»  er  feinem  fcl;on  an  bcn  Sanbgra? 
fen  getlmncn  5Bunfd?  nacl;hMiiinen  fiMtiue.  (Er  trollte  nod> 
in  bem  leisten  Sabve  fcine-^  Vcbcuf^  ?Bicn  jum  funftigen 
^lufcnt^altcnn-tc  nehmen,  ^^ai*  mbgen  ^U\infungen,  bic 
ijcr  üevbienfti^ellfte  ^)lan\\  bcö  Xanbefi  üem  5^iniftev  erlitt, 
3wav  mag  bie  jpoffming  i^k  prejcftiite  2(fabcmie  nod)  bmt 
3U  (^tanbc  ju  bringen,  Diel  5U  biefem  (?iitfd;(u0  beigetva« 
cjcn  baben,  aber  9iecenf/nt  ber  S^t^f  »''fdKi^  «cammlung 
<5c|lel)t:  v>i>a^  aud;  ^erfbnlid;c  9turfüd;ten  mitn^irften, 
in  allen  übrigen  jcbod;  (alfo  hier  ift  \va^  9}?cl)r!) 
\vü  man  ibn  mit  \ilb\t  fuengfatbol:|"d;en  ^m  unb  Sluelan* 
i»eru  eine  93ertraulid){cit  unterhalten  fielet,  ju  ber  unferc 
^c loten  5!eml!d;  fd;eel  (ja  irobl,  um'c  n^'r  gleid)  feben 
iverbcn)  faben ,  tvav  un)lrcitig  fein  ^wecf'  fein  anbrer  aU 
Stöabrbcit,  ^^ernunft  unb  5LöiiJenfd;aft,  burd;  itbeCi  in  icis 
ncr  ©eroalt  j^ebenbe  9J?ittel,  unb  überall  ju  öerbreitcn. « 
S\ed)t,  aber  ned>  mebr  ©eiuipbeit  in  ber  S>ßi|yenfd;aft  bei^ 
Ä'cil»,  baii  ibm  über  !2lllcifi  gieng,  jn  erbalten  (§.  V.). 
5oier  irirb  man  abermaly  vcrfuc^t,  ftd;  S3erbeimlid;uug 
»ieler  23riefc  ju  buifen.         • 

T)^d)  genug  über  i>lt\c  ^^rotge,  bercn  getriflfer  2(uffd)lu$ 
ttad;  jcl^igcr  £age  nod;.bei  (i)Ott  ftcbt.  Ößir  tt»ünfd)en  i^a^ 
(Et  fowobl,  alö  v>i.'r  ibm  ÜJrotiuö  unb  nad;  ibm  bev  S^vf^^ 
prebiger  ©tarf,  nebit  anbern  uid;t  freüentlid)  irrenben 
jud)t  fatbolifd)eu  Ü5rübern  i)k  fönabc  erbielt,  »on  jeneijt 
5lft  ber  iJiebc  ©ottee  über  2IUeö  in  ben  Icljten  Slugenblif? 
tcn  fcineö  Sebenö  rcd)t  berjlid)  burd)brungen  ju  werben, 
^ie  ibn  juv  9\euc  betvctjeu  mupte,  t>n$  er  mU^ld)t  ^u  lam 


CXVH 

o^c ,  unb  (iW'S  üpi-  C->ktt  tii'djt  \o  uM'd/tfgcn  Gvunbcn,  ben 
Jipauptfd^vitt  ,3i'.rÄivd;c  beö  cum'jJCh  .Oeilö  311  ttjun  vcvfcI;obeiu 
^.''Jan  n?ii-b  mi'v  fa^en:  ilntö  vebcft  .I^u  mnDi|fen^cr? 
etanb  ihm  nid;t  ein  proteftantifd^ei-  ^i-cbi'öev  bei?  3d> 
U'^eifj  C'},  wclü  abcv  aiid) ,  \:ci^  er  in  fo  üieleu  Siogmcn 
mit  ircni  fatholifd^eii  Äviffanber  unb  bcm  aiv5  bcm  Su« 
tljCithuin  311  bei-  fatholifd^en  .^irdyc  ubergeti'eteiienC^elel^itcit 
Sßiceliuö  ubcvcitiftimmtc ,  unb  icin  ^lufchcn  vooljl  ]e{yc 
mif^eibui^  \mfte,  ba jl  er  aud;  mit  ibm  unb  jenem  gteid) 
bad;te;  id)  wei\i ,  unb  ifjv  Icfet  e^^  in  biefer  Sd)vift,  baj; 
et  ben  .^aly;ni?muf' ,  unb  fpatcv  ben  iccciniani^muö  uet^ 
Iie0,  enblicl}  iveip  id),  haf,  et  an  feinen  Vorüber  ^wti  Sa^re 
Dor  feinem  !i;obe  (l643)  fd)t:eb :  «SBa^  bie  ^itcfje  üom  iOc;^ 
cibcnt,  bie  mit  tci'  vemifd;en  vereinigt  i)f,  nnnnfim,  warb 
einförmig  i'on  tiw  gvi'ed;ifcöen  unb  Iateinifd;en  ^atetn  an? 
genommen,  bap  man  b;c  ©emeinfd;aft  mit  tk\c\i  eingeOeit 
muffe,  voerben  wenige  fid;  ju  langncn  untet|tc(ien.«  Der 
bevu lernte  5)  i  e  1 0  n  v>  m  u  y  S5  i  g  n  0  n ,  bev  m it  ©  v  0 1  i  u  0 
fd)x  berbunben  ivar,  Ijat  nad)  beflfen  Xcb  evf'Iart,  bap  Gr 
ibm  feinen  (rntfd;(u)5,  fiel)  offentlid;  nad;  feiner  Siiaffebr 
aufi  Sd)»reben  mit  ber  rbmifd;en  ^ird;c  ju  bereinigen, 
entbetfte.  2lUe!n  ber  Xob  überrafd)te  Ujn  auf  ber  3ieifc 
nadb  Sran!reid;.  Balsset  Vie  de  BossuetIV.,  ©.  3l8  unb 
319.   'rDie  Xbatfad)e  fiotte  9( r n.a  ( b  bon  5?errn  25  ig  n o n.« 

Discussion  amicale,  ©.  290,  i.  25, 

3um  Sd;IuiTe  biefey  CJinniurfw  bemerfe  icl^  nocl^,  ba'ß 
^roteftanten  ibn  mad;eu  fodten,  Sänge  %\{)\'e  Oarte  !2efb* 
nit^  feine  auf;erlid)e  G)emeinfd;aft  mel)r  mit  Iutl)erifd;eu 
fird)lid;en  (i^cmeinbe.  Gr  /"efud;te  nid;t  mebr,  ober  ()od)rc 
feiten  ben  pffentlid;en  (yottei'bienft ,  nM'e  tl^m  feine  &ci\ili:f 
d)tn  oft,  and)  offentlid),  vorwarfen  (^Sovrebe  bei?  &ci^ 
ftc!?).    S e  i b u  i  l2 ,  fagt  ^3  0  u  g  t  u  e ,  un^Ure  fid;  u^eber  mit 


CXVIII 

^rcbfgtcn,  m>cl>  luif  bcn  ^rcMc^ern  unb  mit  33cfud)«ng 
t>cö  6ffcntlicl;cn  ©pttcöbicnftcy  abcjcbcn  (.^?anbb.  ber  allg» 
$!tt.  3cit.,  II  93.  e.  395).  QScil  er  tiidjt  ^um  Sli^enb^ 
iiuibl  gicng,  fcOalrcn  bic  ^>reb;öev  offcnrlid?  auf  ib«,  nbcr 
er  blieb  bei  feiner  ^2Be:fe>  fngt  (Jcfarr  in  feiner  l^ebcnebes: 
fcl;reibnnq« 

^iil  man  bef'ivecicn  nuf  ba^  ^Utc  WM'cbcr  t^erfaüen: 
^cibnil^  gUnibt  nifbrr^ , 
fo  ifl  bieg  Dbcn  §.  §.  Vi,  vu.  Viii  l)'m{<\mV.d)  rvlbertcgt 
Würben.  Unter  allen  33 or^rurfcn,  bIc  man  fccibniljen  ^e^ 
i\wd)t  bat,  ift  feiner  nnaegnuibeter  jicvefen,  atö  ber  ^I'm:; 
nnirf  bei?  Unglaubenf^.  CJf^  finb  nocO  irgenbwo  oie« 
tc  ungcbvucftc  SSvtefe  i>orbanbcn ,  auö  bcnen  man 
ftebt,  ta^  Jetbnil^  nid)t  nur  ein  red)to,tanb  iger 
Cbrijl  irar,  fonbern  bafi  er  and;  eine  bcfonbre  ^Sorlie^ 
te  fuv  i)ie  fatbolifdje  Sleligton  .^atrc.w  Wlei^ 
iicrö  ©runbri^  ber  (5)efd}[d)t<  ter  jH^eltireifibeit.  <^>  285» 
«©eroi(5,  fagt  ^^crbev,  v.  Samml,  ber  23riefe  ju  S3c«» 
finberung  ber  .^umauität,  (S.  23,  fann  man  Seibni^en 
tcn  S5orn)iirf  nid;t  mad;eny  311  Sßcnig  gcgiaabt  jtt 
fiobcn.« 

Unb  nnn  ba  wir  auci  bkfn  5(bT)anbtnng  i»on  Seibss 
«il^eno  Q3pr!icbc  für  hk  fatbolifd;c  Sieligfon,  üon  bcv 
Stnnabnte  fo  üiclcr  ^pauptgrunbfatjc  unb  anbvcv 
.?cbren  bcrfelben  überzeugt  werben  ftnb ,  wie  borfen  wi'v 
jweifeln,  t>a^  ta^  ^ijftem  ber  ^b^^I'-^gic  biefcsf^  großen 
9}?annc6  nid;t  adbt,  fonbcnt  wohl  gar  bk  (Jrfinbung  eine5 
^^cfuiten  ober  (ixj\^\mtm  fet).  ©ewip  tki'  ^erf  mad;tc 
ibnen,  auclf)  0I0  (5rbid)tung ,  G'bre.  llnb  fe  fvn-ad),  efv» 
tiod)  biefi  5©er!  erfd;ienen,  ein  b'>d)ge(ebrter  vrctcflantts^ 
fd)cr  3?o!tor  ber  3:;beoIogie  bc\  einer  berühmten  Unit*erfitat. 
Ulba  t>fe5  glaubte  ber  ^r.  t)pFfin'  mo^;I  felb|t  nic^t.    Denn 


CXIK 

<r  fcnnte  bod)  ivol)[  ivi^Ten,  wAti  Jor.  tn  CÜJurv  1779/  i)cu 
bei-  ©ntbcrf'ung  bicfce  ^wftcmv^  :n  tn'c  ^^elt  r;;nem  fd^rieb, 
unb  bai^  biefc  9lrtc{)rid;t  fpglei'd;  i>cx  eifrige  G)oIbf)agc» 
fveubig  in  fem  Dieligicnr-jouvnal ,  VI.  (£t.  ©.595,  auf* 
ml)m  ;  böp  ftatt,  ba^  biefei-  9?acl)rid)t  ivavc  \til>ev|>vod)en 
ivor^cn,  t^ie  Acta  Hislorico  ecclesiastica  (^(In  Cid)t  V>lOtCs 
(rantifd;Ci^  ^l*ü^uft)  Nostri  Temporls,  im  LXXXIV.  ^()cif 
17S6,  wo  alfo  $(i\t  genug  öovBvinbcn  xvax' ,  bk  ^cidjc  h-i> 
tifd)  5U  unterfud)en ,  md)t  \\m  bie  Zljatfad)z  md)t  laaguct, 
fenbern  NB.  burd)  ein  »-»Nß.«  jebermflnu  benadjvidjtigt  Ijc." 
beu  will,  v>ba^  Ißcibuil^ene  3i))ülügfe  bev  fatf)olis' 
fd;en  Sieligton  wii-nid)  miliere.**  Unb  nun  founte 
bie  .^riti!  über  geiviife  Ävitifei*  1796,  ft'd)  bavauf,  al»  ein 
unbcj\reifeltcti  ^eugnip  berufen,  ba^  SeibniB  bk  Uniou 
nid)t  biuberte,  ivcld^c^  wk  feinem  (5f)avafrev,  fo  bk\cm 
©»ftcmc,  ivibevfpvad; ;  fo  fonnte  geUer,  bie  fc^on  i^oit 
jwei  ^v.orcftanren  gegebne  dlad)\id)i  t>cn  biefem  ©[aubenes^ 
bef enntniiTe  ß e i b n ilj  e n s? ,  in  fein  biftovifd^i^  !5!erifcn  anfs^ 
tiefjmen,  unb  bcr  bxitU  ^votejlant,  bev  .X5avmftabtifd;e 
^pofprebiger  ü.  ©tarf,  fie  nac^fd;veiben ,  pbfd;on  i^nt 
ftd)evlid;  bk  üovI;ergebenfccn  ^eugnifle ,  unb  nod;  öntcre 
C3vunbe  befannt  wcixcw  (5i*  fd;Iießt  feine  Sln^eige  mit  bcii 
Söcvten:  «Cit^  ift  ju  bebrtucrn,  ba^  man  bk\c  Seitbcibi* 
gung  ncd)  nid;t  buvd;  ben  .Dvud  befannt  mad;t. « 

'A>at-<  gan^e  ^»^ngnip  i-'O"  ^?errn  p*  v^tavf  ift  ^d)on  oben 
(^.  IX.  angeführt  trcrben.  —  Uebiigenö  l)AUe  id)  eC^  fuu 
«nnotbig ,  nod)  mebi-  25cweifc  über  bie  ©d;rift  ?e{bni5s^ 
jenö  anjufubren;  «)em  biefc^,  tt?a5  in  bcr  franjofifdjcn 
53prerinnerung  tjon  ©.111.  hi§  X.  bicruber  gefagt  wor=» 
bcn,  nid)t  genüget,  ten  mbgc  baC^  bon  Scibniljcnö 
i^anb  gcfd)viebene ,  unb  In  ^arlö  ftegenbe,  5J?anufcvipt, 
—  alö  lebenbigev  3^ugni^  ~  fclbft  uberiveifcn. 


55  e  f  ff)  (  u  p. 

AJa  nun  ict  6ni|  fic^  frü^joitifj  fd)on  mit  &cr  ^(vo; 
logic  (^.  IV.),  imb  jjwar  au6  ÜJctigiofttdt  (^.  V.), 
obgoqeben ,  baOurd)  jur  Dffcnbabrmii]  gcfübrt  warb 
(^.  VI.) ,  unb  beö^alb  fein  3rib:||fercntij^  {§.  VIL), 
fein  (Bociniancr ,  fein  ^ntiirinitarier  (^.  VIII.), 
ind/t  rcformirt  (^.  JX.),  nid)t  altlutberifd)  (^»  X.), 
nid)t  ncuprotcflan(i)'d)  (^.  XI.),  nid)t  neu  unkt  re; 
formivtxUit!;crifc^  (§,  XII.):  fo  i\i  eö  au6  fo  mUn 
©vunben  mcglid) ,  ta^  er  bie  0)runb)d|e ,  bie  im 
Systema  Theologicuni  au6ijcfprod/cn  flnb,  erfldren 
fonnte;  —  ba  er  fid)  übcrbicfem  bem  .^atijoliciö; 
muö  fe^r  geneigt  beweist  {§.  XUl.) ,  wenigf^cnö  im 
^erjen  unb  nad)  ben  ^auptgi-uubfaf^n  {§,  XIV. )^ 
mc  aixd)  in  einjelnen  X)ogmen  {§,  XV.),  ein  ^at^ot 
lif  ij^ ,  unb  i^n  feine  ^cbenf(ici}feiten  nid)t  vom  Äa? 
tboliciömuö  abf^iclten  {§*  XVI.) :  fo  ifl  eö  fe^r  VDai^vt 
fü)einlid),  bcif;  er  ber  ?2Serfa|Jer  beö  ©i}ftemö  fet}; 
—  ba  enblic^  3f"9"ilT^  ieglid;er  litt  uon^anbcn  jinb 
((J.XVIL,  iiab  ^orcrinuerung  S.  III.  — X.), 
fo  fann  hierüber  fein  S^vciiel  me{)r  obwalten,  unb 
ein  fo  n)id)tige6  5CBerf  {§*  11.) ,  »on  einem  fo  großen 
SJJannc  {§*l-),  »erbient  ton  ^a^vf.eitliebenben  gex 
tvi§  eine  genaue  ^e^crjigung» 


^'^    n    f)    a    (    t 

SS  n  t  X  c  b  c. 


Ceibni^cn^   @c6^c ©fite  XI 

5f(fo  ift  hiiUi  fein  üöecf  I)6c})ft  inteceffant  .  .  XII 
Dbfc^on    nicf)t    bae   cinjige  OScct  bc3  t[)CDlo9t= 

f(i)en  ^a<i)ii »  .  »  XIII 

(Sc    f)atte    fcül;    unb    gcüntli^)    bie   S^ljfolcgic 

frubiftt  , XIV 

Unb  bicfelte  auö  S^ctigiofitöt  geircifjlt     .  .  ♦  .  XV 

'S^iii  (gtubtuin  füljcte  tf)n  juc  Dtfenbaying   ♦  XV 

Seiral)cte  il)n  roc  bcm  Snbiffeccnti^ir.uö  .  ♦  .  XX 

@c  irac  fein  (2;oftnianet  unb  fein  ?(ntitt:t!iitaticc  XXII 

@c  jrac  nicf)t  tcformtct XXXIV 

ntrf>t  o(tliitf)ecifcf) XXXVII 

—  —    nict)t  nPucG(oinifd)=  lutfjccifd)  ctrc  neu» 

ptotcft.mtifcl) XLV 

—  —    fdl^ft  jud)t  neu»  unict  =  ceforinitt«  lu» 

tt)ecifct) ••♦♦.' LH 


CXXII 

Ccit)tii$  jngt  fitf)  bfm  Äat^otici^mu?  gfnci^t 

a)  Uebfcbflupt (gfite  LVI 

b)  ©fgen  d\cm  in^befcnbt'ce LVlll 

c)  (Segen  OcbenetlÖJitc LXl 

d)  CDefTi'"  aufffcctbniUicbf  Bdnift  füc 
bie  (5cl)et'ung  fincö  {atl)olifd)en  Jüt« 

flen     . LXI 

r)  Sd)teibt  ben  Äathodfen  gtcfece  2o» 

(ttanj  aU  ben  Tterfflönton  ju    .  .  LXIV 

f )  (5ben  fo  bic  2Ibfd)afung  bed  ^pj:en= 
^.^cbcennenö LXIV 

g)  Smpiti'f)U  fatholifctie  £»]e(igion^bü(t)fC  LXV 
h;   [sH  fogac  *Profiiitcninact>ec     .  .   ♦  .  LXVII 

Ceif»nt§  ift   a>enig(!enö   im  -C^rrjon  unb  nad) 

ben  -Oauptgtunbffl^fn  5'<atf)clif LXVIII 

1)  23om   av.bOe LXIX 

2)  Ätcd)c  unb  -f5t,^cnrct)ie ,  LXXX 

3)  ^.tt*cnqen.^alt LXXXII 

4)  Unfi'l)It!acfeit  tfc  ^ii:d?e LXXXIII 

5)  Icobiticn     LXXXVir 

(St  ij^  flucf)  in  einjffnrn  'Jjogmen  ^atf)c{if   .  .  LXXXVIII 

«)  Seqfcuft  unb  &fket  füt  a>etllotbene  LXXXIX 

ß)  -Oeiligen '23ecel;cung XC 

y)  ©Ute  OBetfc XC 

^)  SOIejTc     XCI 

«)  SJtele  tion  SÜioUn  au^geglidjene  ?{c' 

tifel XCir 

^)  536m  betuf)inten  ^te^ponfum  iug?ge= 

6fne  "ättitti XCII 

Ä6..  2Bie  bie  55ei4)t XCVf 

ßß.  (gine  (Seflalt XCVI 

yy,  (Ste&cn  ©ofcauient«  ♦  .  .  ♦  XCVII 


CXXTII 


tt)  23en  -O^jog  Uitid^  liefatinte  ©lau» 

ben^actifd ©eitc  XCVII 

Zexbnii^eni  ij^firnflicfjffjtni  ()tdtfn  if)n  nicfet 

com  Äat{)cltciöinud  ab  ,  .  .  ♦ CII 

a)  ÜUdbt  fffliPthü(i}e CII 

b)  9?i(f)t  ta^  Goncil  ten  Xribcnt  .  .  ,  CHI 
CDfc  •Ofluptetnirurf  gegen  l'fibni^enö  .Kütfjo« 

Iidtdt  ifl  nichtig CXIV 

«Befcf)Iu^  .  .  ; CXX 


ö  c  i 

^i}(!cmf^     i?cr    "^^cc  legte. 


53011  ©ort lieite  l 

©pn  ten  (Jngeln *..»♦. 11 

3^1-  gal( 13 

S>on  cem  S^tenfdjen    ..................  13 

5?cn  ^er  (irbfimtc 13 

53on  ben  ivirflid^cn  (Euiiben  ..♦»..... 15 

5!5ie  5?prfe()U"9  Ijatre  fcn  (iivigfcit  ^cr  bc|ttmmt,  bcu 

S)}?enfdjen  nac^  feinem  §al(c  ju  crlofcn  .....  17 

SBeqriff  ber  (^tabt  ©cttes 19 

52on  ber  Offenbarung 21 

Äcnn^cidjcn  ter  C^ffenKuung 21 

^rcpliejcibung 25 

aBnnbcr 27 

93pn  ber  Oeilfgen  l^refeinigfeit    ♦  .  .  . 20 

5ßie  bie  Dreietnigfeit  311  t>crftef)en  fei)   .  . 29 

©pu  ber  9??enfd)n?erbitng  . 33 

S3ele«cl)tung  biefe^  föef)eimniiTe5    ...........  31 


cxxv 

iveijeiei  bcr  Slrfanev  unb  ^pnormianer Seite    37 

Uebei-  bie  2(vt  bcr  SSeieinivjung  ter  jtvo  9iatuien  in 

(iOriftü ♦ 39 

55on  ber  9\cd;tfertigun9  bct-:  *2unbevö 41 

^on  bei-  ©mibe    43 

<Sic  bebt  b!C  freie  5ßiüful}i-  md)t  auf 43 

jpinl4ini}ltcf;e 45 

aSirffame 47 

3ut>or!LMrtmenbe  ©nabc    ♦  .  .  .    49 

53 cn  ber  2(it  ber  üiec{;tfevtigmi};    55 

53on  bcm  ©lauben  unb  ber  ü-feOc    57 

S3oni  ©lauben  infibefonbcrc 59 

55on  ber  2iebc ♦  .  ♦ 67 

9Son  ber  ipoffuung 67 

3n  «30^  bic  ^rbfünbe  eigentlich  be|te^e 71 

>Son  bcm  SBcrtf)  ber  guten  aßerfc 77 

53on  ben  £)rbengrtanbcn 85 

Strcitigfeiten  über  bic  5[Jcrbien|tc  bcr  guten  2ßerfe  .    89 

?5on  bem  ©otteebienfte » lOi 

9?etf)wcnbtgfeit  beö  auflevn  Äultuj?  . 109 

SGcn  ber  S3ilbcrüeref;rung 117 

SO»-'  ^üi^m .121 

Cyefcl;td)tc  ber  SSilberüerel^rung 131 

SSorin  i>k  -Silberöerebruug  befie(;e 1C5 

fernere  Erörterung 145 

Gö  tvirb  babet  53crftd;tigfeit  erfobert  , I5l 

Sveliquien?  unb  5?ciligen*5?erebru"g 157 

Heber  tk  2Ut,  wie  tk  4?ciligen  Äenntnip  bernienfd;=! 

Iid)en  S)ingc  Ijaben l5l 

d^  finb  äutreilen  bierin  aud;  2[IZipbrauc^e  cingerilfen  .  175 

UnterfdMcb  s^ifd^en  Latria  unb  Dulia 187 

'I^on  beu  9\e(iquien  inebefonbcrc    »  .  .  .  .  197 


CXXVI 

53on  fcctt  ©ölröittctucn  ubcrf^aupt ^£eirc  197 

$a\)l  unb  erflaiun^ 201 

SruefpcnCicr    205 

^laft  bcr  ^aframente 209 

Saufe 213 

girmung 21") 

Gudpaviftie 2l7 

£c^ren  bei-  9Ieaci-ci* 219 

Sraiu^fubüanti'rttion 223 

^ernunftben>eife  if;vei'  2[IZogIid)fe[t    ....  231 

53on  bei-  Äommunien    24^1 

llrfad;cn,  tvavum  bcv  ©ebvaucl;  beö  i\eld;ö 

öbgefd^afft  werben 249 

53011  ber  3lnbetung  beö  aUerfteilfgjlen  2(1=» 

tör^fafvamente» 255 

25u^e 265 

^e[d;t  . 267 

!^i>6fpred;un3 267 

(Ein  fluger  S3ei'c^töatcr  ijt  ei'ii  großem  ©e? 

fd)cn!  Q)otte^. 
^Sollfomtnene  unb  unücUfommeiie  9\eue  .  273 

©enuqt^uung 275 

Set^re  Äelung ; 279 

9}?eBopfei-    279 

^liefteiwei^e ; 293 

^abfl 299 

SSifc^bfe  unb  ^rieifer 3o2 

ef;e    311 

SSielreciberei     3l3 

G^cfc^cibung 315 

ef)e^tnberni(]c 321 

dbliHt  32S 


CXXVIl 


Sob  te^  QhV\bat§ 

♦   «ceite  327 

*Bpn  Jicm  sufi^nfif^cn  Scbcn 

333 

(Eivfge  f3cibanimiin(j  ber  (Sünbei:  .  , 

33^ 

etvige  SJebOnung  ber  Ojcrcc^tcn    .  . 

337 

3(ufeiilef}ung  t>cy  Ä6ipei- » 

341 

^egfciKi*  ...»..'...♦♦.♦♦♦ 

345 

5S  e  i-  i  (^  t  i  9  u  n  3  e  n» 


©fitf  20/  3fiff  2  loco  concussit ,   forsan  meliQS  concurrt't ;  contufsit  tamen 
in  Edit.  Par. 

—  47      —    i3  rtii'f  «mf  fidtt  iviifenbf. 
•_       g6       —      17  imo   (lOtt  mo. 

—  144       ~~     **   concurrentium   fiött  consurrentium. 
— •     147       —      a  opere  frort  opera. 

—  2^8    in  i(t  SRvi*  legitur  flatt  egitur. 


I 


@t)ftem  Ht  ^feotogie. 


SYSTEMA  THEOLOGIGUM. 


i^UM  diu  multumque  invocato  divino  aiixilio, 
depositisque ,  quantum  forte  homini  possibile 
est,  partium  studiis  perinde  ac  si  ex  novo  orbe 
Neophytus  nuUi  adhuc  addictus  venirem,  con- 
troversias  de  religione  versa verim,  haec  tandera 
mecum  ipse  statui ,  atque  expensis  omnibus 
sequenda  putavi ,  quae  et  scriptura  sacra  et  pia 
anliquitas  et  ipsa  recta  ratio  et  rerum  gesta- 
rum  lides,  homini  affectuum  vacuo  commen- 
dare  videijtur. 


Primum  ita  senlio  esse  subslantiara  perfec- 
tissimam ,  eamque  unicam ,  aeternam  ubique 
praesentem,  omnisciam  et  omnipotentem,  quam 
Deum  vocamus ,  a  quo  omnia  alia  pulcher- 
rima  ralione  creata  sunt  et  perpetua  quadam 
produclione  conservantur.  Itaque  minime  fer- 
ri  debet  eorum  doctrina  qui  Deum  corporeum, 
iinitum,   loco  circumscriptuni;   futurorum  con- 


©Dftem  fcer  Sfjcologie* 


JCac^&cm  id)  (ange  un&  reif,  nac^  Qfnnifung  öeö 
göttlichen  ?Bcif!an&?ö  unb  ^efeitiguug  aüci*  gartet; 
(ic^feit,  in  fo  fern  bicö  etwa  einem  föienfc^en  mcglic^ 
i\i,  t>ie  Streitigfeiten  öerOteligtonerwagt,  gleich  a(5 
wäre  ic^  afö  ein  SReuIing ,  fetner  Partei  noc^  ju? 
getf;an,  auö  einem  an&ern  ^eltfreifc  ba^er  gefom; 
men;  §abe  id)  enblic^  biefe$  bei  mir  feftgefe|t, 
unb  nac^  aUfeitiger  Uebcriegung ,  biefeö  alö  Dtiä;t' 
fc^nur  befolgen  ju  muffen  geglaubt,  w<x$  bie  ^eilige 
©d^rift ,  i>a$  e§nviirbige  ^iltertbum ,  b\c  gefunbc 
SSecnunft  m\b  bie  S^vVn-ldßigreit  ber  '4:§atfad)en ,  ei; 
ncm  unbefangenen  ^Ötanne  anjuempfelplen  fd;einen* 
^or  allem  glaube  ich,  ba^  es  ein  »oüfommencö, 
unb  jwar  einjigeö,  ewigeö,  überall  gegenwärtiges, 
allwiffenbcö  unb  allmad)tigeö  QBefen  gebe,  weld/ed 
4vir  ©Ott  nennen,  öon  bem  alleö  llwbcve,  bind)  eine 
56d)fi  weife  Vernunft  erfd^affen  werben ,  unb  gleid); 
fam  bnrc^  eine  immerwa^renbe  <5d)6pfung  erSatte« 
wirb.  "JJic^t  ju  ertragen  ijl  ba§er  bie  U^tc  berjeni- 
^en ,  wdc^e  einen  f orpcrlid^en ,  enblid>cn ,  m  2iuM«w 

1  * 


tingentiuni ,  absoluloruni  veL  conditionaloram 
ignarum  sibi  lingunt ;  et  proinde  antitrinitarios 
quosdam  et  his  viciuos  ,  valde  iniprobo,  qui  ne 
]ioc  quidem  caput  fidei  intactum  reliquere  ,  et 
de  Deo  senlinnt  indignius. 


Haec  porro  intelligenlia  suprema  alias  men- 
les  condidit  a  (juibus  glorificarflur  ,  (juas  jus- 
tissiraa  ratione  gM])ernat,  ila  ut  qui  totam  di- 
vinae  oeconomiae  rationem  intelligeret ,  perfec- 
tissiniae  reipublicae  exemplar  esset  deprehen- 
sunis,  in  quo  nihil  desiderare  sapiens  aut  voto 
supplere  possit.  Itaque  fugiendi  sunt  qui 
Deuin  concipiunt  tanquam  vim  quamdam  suni- 
jnam  a  qua  cuncta  quidem  emanant,  sed  in- 
discriminatiiH  quadam  exi^tendi  necessilate  sine 
delectu  pulchri  aut  boni ,  tanquam  hae  no- 
tiones  vel  arbitrariae  essent ,  vel  non  in  na- 
tura sed  humana  tantum  imaginatione  consis- 
terent.  Deus  enim  non  est  tantum  auctor 
maximus  rerum  sed  et  optimus  princeps  men- 
tium  et  legislator  quidam,  sed  qui  nihil  aliud 
a    subditis   suis  *)   exigit ,     quam    animos    sin— 


*)  Sed  hi  cogitare  debent  ecclesiam  non  velle  patrem, 
exempli  gratiä,    aut  £liuin  esse  triaum  personis. 


ein^c^d)vmhcnQ)Ott ,  bei*  &eö  5Ufa((i(}/  unt)e&inc>t  iin^ 
'^^^^'"J]^  3"f^i"f^^j3^"  unfimbij}  fci) ,  fid)  cri>td)tcn ; 
imb  bcö^alft  ycnvcife  iö)  bntdjaxx^  öctuijfe  S^vcieini^s 
feitöldugncr  iinb  bic  in  iSrcm  na6cu  ©cfolge  jinO, 
tDcld)c  fegai-  öiefcn  ^auptartifcl  bcö  (l)(autvn6  mdjt 
verfd)ont  ^a6cn,  unb  von  bcc  0ott§eit  fo  umvürbu 
ge  ©e}iniuiugcn  fegen, 

SRuii  bat  biefeö  §6c^fie  ^,erf£an5)cö)vefcn  noc^  an? 
berc  ©eiftcf  Qchilbct,  von  n?cld)en  ba|[clSe  xicthcniu 
d)€t  werben  foUte,  uub  biefe  regirt  e6  biirc^  eine  un^ 
cnbtic^  ()crcd)te  Vernunft;  fo,  ba^  wec  einen  to(f.' 
fommencn  begriff  uon  bicfcr  gcttlid)en  Orbnuni^  hitf 
te ,  bas  5)iuficv  bc6  üolifornmenflcn  Stc.ateö  bann  er^ 
l^licfen  würbe,  in  wcldycm  ber  ^3eife  nid)tö  veru  iffcn^ 
noc^  binju  wunfc^cn  fonnte.  ?>J^an  ^at  itc^  atfo  üor  je? 
nen  ju  §«tcn,  wcU^e  \id)  jwar  ©Ott  vorjleUen  aB  bie 
|>6d)|^e  Äraft,  üon  weld;er  atteö  auc^j^rcmt,  a&cr  of»? 
ne  Unterfd}ieb  uub  burd)  eine  gewijj'c  O^otbweubtgfeit 
beö  ^afei)nö ,  of;ne  irgcnb  eine  'Ku6n)a()t  bc5  (BdjOi 
nen  ober  ©utcn  ,  glcid)  aU  wenn  bicfe  5B-^gri|fe  ent? 
Weber  wiüfurüd)  wcfren ,  ober  nicht  in  ber  97atur, 
fonbern  nur  in  ber  (SinCnlbimg  beö  i9?enfd}ett  tejlüu; 
ben,  ^cnn  &ott  ijl  nic^t  nur  ber  f^6d}fte  Urheber  aU 
leö  bcjTcn  waü  ifi,  fonbern  md)  ber  bcfle  Spnx  unb  ein 
i^cfef^geber  ber  "i^erftanbeßwefen ,  ber  aber  nichts 
anbcrö  dou  feinen  Untert^^anenüerCangt ,  aU  aufrid;tig 
liebeube  Jjerjen ,  bie  mit  gcrabem  ©inne  bcj^<,\H  unb 


cere  alTectos  ac  recta  intentione  praeiiüos  et 
de  l)ac  ipsa  beneficentia  et  justissiina  guberna- 
tione  et  pulchhtudine  ac  bonitate  domini  om- 
nium  amabilissimum  persuasos  et  proinde  non 
timentes  tantam  *)  potentiam  ,  summi  omnia- 
que  perspirientis  monar<^hae  ,  sed  et  benevo- 
lentiae  ejus  confidentes  ac  denique  quod  cuncta 
conipleclitur ,  amore  Dei  super  omnia  ac- 
censos. 

Qui  enim  baec  sentiunt,  penitusque  arimo 
infigunt  et  vita  expriniunt ,  hi  nunquam  ob- 
murmurant  divinae  voluntati ,  scientes  omnia 
Drum  amantibus  in  bonum  cedere  debere ,  et 
quemadmodum  praeteritis  contenli  sunt,  ita 
circa    futura    agere    ipsi    conantur ,      quidquid 


sed  unam  esse  personam  Divinifatis:  ifaque  multlpli- 
catis  personis  non  multiplicatur  Deus  personis  frlnus 
ecce  proinde  ob  tres  pcrsonas  tres  Dii  fiunf.  Per- 
sona porro  quae  iu  Deo  subsfnntia  unica  numc-ro  et 
incommunicabilis  esscntialiter  relationem  involvit  el 
cum  correlatis  suis  unicam  numcro  sub»tantiam  ab- 
solutam  constituif«  Sunt  ergo  lies  suhstanliae  singula' 
res,  relatio  una  absoluta  quae  illas  compleclUiir  et  cu- 
jus ipsa  individualis  natura  slngulis  coniinunicatur, 
cujus  simulatrum  aliquod  in  mente  nostra  seipsam 
eogitanfe  alque  amante  infelligimus. 

2)icfc  Stelle  ftcfit  im  D)?auutcri^tc  am  SRauDe» 


i)ott  feiner  ^ßBo^lt^atigfeit  /  t)on  6et  gevec^teit  Dvcgicj 
rung,  ücn  bet  ©d)6n(>cit  u^^  ©ute  beö  lie6ettolI|lctt 
atter  ^errn  ubcrjcugt  fetten ,  imb  mithin  eine  fo  gro^e 
5!}^ac^t  bcö  f;6d)|len  un5  aUi\)i|Teu&en  ?0?onarc^cn  nic^t 
furchten ,  fonbern  auf  fdnc  ©ute  vertrauen ,  im») 
cnblid;  waö  adeö  umfaf[et,  von  ber  iiebe  ©otteö  übet 
oKeö  entbrannt  feijn  muffen» 


?ö5er  nun  &tefe  ©ejinnungen  6af ,  itnb  bicfetücit 
tief  in  bie  (Seele  eingrabet ,  xmb  hmdj  feinen  Raubet 
au6brücFt,  ber  wirb  niemalö  murren  gegen  ben  gott^ 
(ic^en  Tillen,  tvof^t  wiffenb ,  ba^  benjenigeu/  ivcU 
d)e  ©Ott  lieben ,  aüe5  jum  ^eflen  gereichen  muffe ; 
iinb  g(eid}Wie  er  mit  bem  ?2Sergangenen  jnfricben  ijt. 


\ 


\ 


ßö  l\i  cm  ^i\(iX^ ,  ben  Seibnif^  n\ad)e\\  woUte: 
allein  ti>  fd;emt  beifelbe  wäre  ivciter  unten  —  int 
Slvtüel  üon  bem  ©cbei'mniffe  ber  bci'Iigcn  iJreieintg^ 
Icit  —  beffei'  an  feinem  £)i-te.  X)n-  Slnfang  biefeö 
^ufa^cö  illiim  £)ngi'nal  feljr  üern^oneu;  ev  tfl  l^alb 

ÖU^gejlrid^en.     S)eV  (Sa<5:    sunt  ergo  lre$  sulstanliaet 

etc.,  ben  \d)  untci-ftrid^en  \)<\^t ,  \\i  fcbv  bnnfel.  3d> 
tvei^  ntd;t,  ob  hk  %h\d)x\^t  beu  dJebanfen  üon  Scib* 
n{<5  genau  au^bvude.  3m  £)i-i'ginal  i(t  rc/a/jo  ober 
rc/ahV  burd;  einen  95ei|Tr(cl^  üon  «na  ahsoiufa  getrennt, 
^arifer  Slu^gabe. 

*)  Tantum  f  manuscrlpt. 


praesumptae  Dei  voluntati  congruerc  jiuUcant : 
ca  autem  praemiis  poenisque  propositis,  pos- 
tulat  ut  quisque  spartam  suam  ornet ,  ad  ins- 
tar primi  hominis,  horfum  in  quo  colloca- 
tus  est ,  colat ,  et  ad  imitalionem  divinae  bo- 
sitatis  beneficentiam  suam  in  res  vicinas,  maxi- 
nie  autem  in  obvium  quemque  liominem ,  tan- 
qiiam  proximum  suum ,  j)roportione  justitiae 
servata ,  diffundat,  quoniam  inier  creaturas 
quibuscum  nobis  agenrlum  est,  nulla  homine 
praestantior  est  et  quam  perfici ,  Deo  sit  gra- 
lius. 

Si  mentes  igitur  universae  hoc  semper  cogi- 
tarent  actionibusque  exequerentur ,  beate  sine 
conlroversia  viverent.  Quod  cum  neque  fieri 
semper  neque  fa'tum  esse  ronstet,  quaeritur 
linde  ppccalum  et  per  peocatum  miseria  in  mun- 
dum  intraverit-  nam  Deus  auctor  omnis  boni, 
utique  causa  peccati  esse  non  potest.  Consi- 
derändum  est  igilur  in  omnibns  creaturis  ut- 
cumque  eminentibus ,  esse  quamdam  limitatio- 
nem  seu  imperfectionem  congenitam  atque  ori- 
ginalem ante  orane  peccatum ;  quae  facit  ut 
sit  labilis  5  atque  ita  intelligendum  est  quod 
JOBUS  significasse  videtur,  ne  sanctissimos  qui- 
dem  angelos  labis  ,    lioc  est^  imperfectionis  ex- 


fo  6cjlrc6t  et  üd)  and)  fiic  bic  3«^""ft  ^^^  J"  ^^"" ' 
waö  er  bcm  vcrmutfplicf)cn  g6ttlicf)cn  ^Ö3iUcn  am  bcj^cn 
ju  entfpvec^cu  glaubt:  in&cm  aber  0ett  ^clo^nun^ 
unb  (Strafe  yorfpdlt,  will  er,  ba^  ein  ^^^^^J^  f^in^ 
9)flid)tcn  erfülle,  unb,  glcid)  bcm  crftcn  ?Dienfd)cn, 
i>en  ©arten,  in  it)cld)cn  er  gcfef^t  ivorben,  bebaue, 
unb  nac^  bcm  ^eifpicle  ber  gottlid^en  ©iite  feine  ^obl; 
traten,  über  a\ic6  ivae  if;n  umgibt,  vorjüglid)  aber 
über  jeben?DlGnfd)en,  a(ö  feinen  iTlacbj^cn,  nad)  ben 
fXegcIn  ber  ^iüigfcit ,  auöfc^üttc ;  benn  unter  allen 
0efd)c-pfen  ,  mit  welchen  wir  in  ^crbinbung  ftei;cu, 
ift  ber  iÖ^eufd)  baß  vortrcff(id)fle,  beffen  ^crüoU; 
fommnung  (Jjott  am  ivofplgefdüigfleu  fenn  mu^» 

$ö3cnn  ba^er  alte  ©eiflcr  biefe  ©cbanfcn  nie  m^ 
bem  liw^e  verloren  unb  if^re  Jpanblungen  barnad)  ein; 
richteten ,  fo  würben  jte ,  c^ne  S^^iieU  glücf  lid)  fort; 
kbew,  !^a  bic6  aber  bekanntlich  nic^t  immer  gcfc^ie&t 
unb  nod)  nic^t  gefd}ej)en  ift,  fo  fragt  c$  ^d),  wie  bic 
(Bunbe  unb  wie  burcf;  bk  (Bünbe  taß  (Slenb  in  bic 
5ö3elt  fam;  benn  0ott,  ber  Urheber  allcß  ©Uten, 
fann  wo^l  nid)t  bie  Urfac^e  ber  ©ünbe  fei)n»  (^6  ifi 
alfo  jU  bemerfen,  ha^  allen  ©efc^opfcn,  fo  ergaben 
]ic  aud)  fci}n  mögen,  eine  ßcwiffe  Q5efd}rdnft^cit  ober 
llnvclifommcn^cit  angeboren  unb  ancrblic^  fet),  'oo'c 
aller  (Sünbe,  welche  mad}t  ta^  baffelbe  fc61cn  fann; 
unb  fo  mu^  man  auc^  »ei-jlc^en,  wa^  ^ob  ausfju; 
brucfen  fc^cinct,    baf  ndmlic^  bk  yeiligjien  (Sngel 


10 

pertcs  esse.      (Ilaque  cum  justitia  originali  aut 
imagine  Dei  non  pugnat.) 


In  quantum  creatnra  rationalis  perfectione 
ornala  est ,  hoc  habet  a  divina  imagine ,  in 
quantum  vero  limitata  est  et  quibusdam  per-, 
fectionibus  caret ,  ea  tenus  de  privatione  seu 
de  nihil o  partem  capit. 

Et  huc  redit  sancti  Augustine  sententia, 
quod  causa  mali  non  sit  a  Deo  sed  a  nihilo, 
hoc  est ,  non  a  positive  sed  a  privative ,  hoc 
estf  ab  illa  quam  diximus  limitatione  creatu- 
rarum. 

Quanquam  autem  possibile  fuerit  Deo  eas 
solum  raentes  creare ,  quae  etsi  labi  possent, 
tarnen  non  essent  lapsurae,  altamen  placuit 
imperscrutabili  sapientiae  ejus  ,  hunc  quem  ex- 
perimur  producere  ordinem  rerum  in  quo  quae- 
dam  mentes  possibiles ,  certam  quamdam  se- 
riem  actionum  lib^rarum  et  divinorum  auxilio- 
rum  ,  itemque  fidei ,  charitatis  ,  beatitudinis 
aelernae  aut  horum*)  in  notione  stja 


)   Observat    Edit»  paris.  hie  allquod  verbum   deessc 
supplendumque ,     prout    exigere    videtur    seosns, 
Adjecimus  similium^  — ^     Editio  Mo^unlia?. 


u 

fogar  M)on  tiefem  glccfen,  5aö  Jei^t:  toon  biefcr  Un? 
»otifommcnbcit  nid)t  frei  fcpen.  ((£'i*  tvibcrfpvic^t  alfo 
bet  urfpvunqlic^en  ©ered)ti9feit  o&ec  5em  (Sbenbilbe 
©otteß  nid)t.) 

!t)aö  vernünftige  (5)ef(f)6pf  ^at  &ie  ^oKfommem 
()eit,  mit  &cr  e6  auö«}efd)muvf  t  ift ,  t)on  bem  gottli^- 
d}en  (Sbenbilbe  ;  in  fo  weit  baffelbe  aber  6efd)rdnft 
i^,  unb  geiviffer  ?3e(Ifommcn^eiten  entbe|)rt ,  in  fo 
weit  nimmt  eö  an  ber  Beraubung  ober  bem  9flid)t6 

Unb  bierauf  jieft  and?  ber  0ebanfe  beö  ^eiligen 
^(ugujlin,  bc^^  bie  Uvfad)e  beö  Uebelö  nic^t  üon 
Öott  ^>evfomme,  fonbcrn  üon  bem  QRichtö,  — •  ba^ 
^ei^t:  nic^t  üon  bem  Q^ofitiücn,  fonbern  'privatiüen, 
ton  jener  ^efc^rdnft^eit  ber  ©efc^opfe  ndmtid>, 
wovon  wir  fo  eben  gefprod)en  §aben. 

Obfd)on  e6  aber  ©ott  mogtid)  gewefen  wdre ,  nur 
fotc^e  vernünftige  ©cfc^opfe  ju  erfd)a|fen ,  Welche , 
obgleid^  jie  Ratten  fallen  fonnen,  boc^  nid}t  würben 
gefallen  fei)n ,  fo  gefiel  eö  jeboc^  feiner  unerforfc^lid)eu 
^^eiß^eit,  jene  Drbnung  ber^inge,  bie  wir  nun; 
me^r  erblicfen,  ^ervor  ju  bringen,  in  weld)er  gewiffe 
m6glid)e  ^ernunftwefen ,  bie  auf  eine  genau  bered); 
uetc  Dvei^e  freier  JP>anblungcn  unb  göttlicher  ©naben, 
;inb  ^erfc  beß  ©laubenß,  ber  iiebe,  ber  ewigen 
©lucffeligfeit ,  ober  voa6  fonfl  bergleic^en  i^ ,  be; 
fc^rdnft,  in  bem  ^Ugemeiubegriff  i^rer  9Jt6gtid)feit, 


\1 

possibiii  ,  seu  existente  de  ipsis  in  Deo  idea, 
involventes  ex  innumeris  aliis  atque  possibili- 
bus  selectos  ad  existentiam  admitterentur  seu 
crearenlur,  ut  Adamus  futurus  exul,  Petrus 
apostolorum  princeps ,  abnegator  ,  conFessor 
et  martyr,  Judas  proditor  etc.:  idrjne  liaud 
dubie  ,  quia  Deus  malura  quod  in  nonnullis 
intercurrere  praevidebat,  permiltebatqu«?,  ver- 
tere  noverat  in  bonum  multo  majus ,  quam 
quod  futurum  erat  sine  lioc  malo,  ita  ut  se- 
ries  ista  denique  in  summa  ,  perfectior  fulura 
esset  aliis  omnibus  :  ita  lapsus  Adami  per  in- 
carnationem  Verbi  ,  prodilio  JuDAE  per  re- 
demptionem  generis  liumani  iramenso  perfectio- 
Bis  lucro,    correcta  est. 


Cum  ergo  angeli  quidam  per  superbiam, 
ut  videiur,  et  malo  angeio  deinde  seductore, 
etiam  homo  primus  per  concupiscentiam ,  quo- 
rum  illud  diabolicum  ,  hoc  bestiale  peccatum 
est ,  lapsus  esset ;  peccatum  originale  genas 
humanuin,  in  primo  parente  ,  invasit  5  id  est, 
contracta  est  pravilas  quaedam  quae  facit  nt, 
liomines  sint  ad  bene  agendum  segnes ,  ad  ma- 
le   agendunj    prompti,     obnubilato    intellectii , 


13 

oöcr  in  bem  Urbii&e,  &aö  üou  i^nen  in  ©ott  cpjlirte, 
miö  unjd^ligen  anbcrn,  c6cn  aud)  moQÜdjcn,  auöer/ 
TOd(\lt,  uub  in  baö  ^afepn  ^ertjorgeuufcn ,  ober  eiv 
fd)affen  ivücbcn  ;  —  wie  71 5 am,  bcr  in  ber  ^olge 
auö  bem  ^arabiefe  ücfbannt  wocben,  —  tt>ic  ^a 
truö/  ber  3{pofle(fiiv|^ ,  in  bec  ^^olge  idugnei-  (Sfprix 
^li,  bann  ^cfcnner  unb  ^futjeuge,  —  njie  ^ubaö, 
ber  ^^crrdt^cr  u,  f,  w.:  unb  bieö  o^nc  S^eifcl  bavum, 
weil  ©Ott  TOU^te,  ba^  er  auö  bem  Uebel,  njcfc^eö  er 
fd)on  in  ber  Sufnnft  in  einigen  X^cikn  ber  (Bd)6i 
pfnng  blicfte  unb  julie^ ,  ein  mit  grofereö  ©ut  jocje, 
al6  jeneö,  o{)ne  bae  Ueoel/  würbe  gewefen  feijn,  — 
fo,  ba^  biefe  Drbnung  enblic^,  im  ©anjen  6etrac^? 
tet,  woüfommener,  alö  jeglid)e  7(nbere,  ivdre:  fo 
njarb  ^bamö  '^aüe  burc^  bie  iSUenfc^werbung  bc$ 
^ißorteß,  3"ba'ß  ^errvlt^crei  burc^  bie  Srlejung 
beö  9JIenfd)engcfd}lcc^tc5 ,  auf  eine  unenblic^  vjür; 
t^iil^aftere  unb  \joUfommnere  5ßSeife  erfefst. 

^a  nun  atfo  einige  (£ngel  bem  @tolje ,  wie  c5 
fd)eint,  unb  nac^^er  burc^  bie  ^erfufprung  eineö  bof 
fcn  (£nge(6,  auc^  ber  erfle  iOJenfc^  ber  Q5egierüd)feit 
unterlagen,  weshalb  jene  bie  @ünbe  beS  '^eufelö, 
biefe  aber  bie  ^unbc  beö  '$ki\(i)e6  genannt  wirb  :  fo 
fam  bie  (Srbfünbc  in  ber  ^erfon  be6  erflen  ?Kenfd}en 
iiber  ba^  gan',e  9Jienfc^engefd)le(^t ;  bM  hci^t :  cö 
fam  in  bie  '5)icnfd)en  ein  gewifTeö  Sßerberbni^,  wo? 
burd}  gc[d)ie^t,  bajj  (ie  jum  ©Uten  trage ,  jum  ^o- 


1^ 

sensibus  vero  praevalenlibus.  Etsi  autem  ani- 
ina  pura  a  Deo  emanet  (neque  enim  adhuc 
animarum  intelligi  potest)  *)  tarnen  vi  unionis 
cum  corpore  ex  parentum  vilio  ,  prave  consti- 
luitur  ,  sive  per  connexionem  cum  externis 
peccatum  originale  seu  disposltio  ad  peccan- 
dum  in  ea  cxoritur,  quanquam  nullum  momen- 
tum  intelligi  possit  quo  pura  erat  a  labe  et  in 
corpus  inj'ectum  {infectionis)  "*'*)  intrudenda. 
Atque  ita  facti  sunt  omnes  filii  irae  et  conclusi 
sub  peccato  et  in  exitium  praecipites  ituri, 
iiisi  magna  Dei  gratia  subleventur  :  non  eo  ta- 
rnen extendenda  est  "vis  peccati  originalis  ut 
parvuli  qui  nullum  actuale  peccatum  commise- 
runt ,  damnentur ,  quemadmodum  multi  vo- 
lunt :  sub  justo  enim  judice  Deo  sine  culpa  sua 
iniser  essQ  nemo  potest. 

Peccata  actualia  sunt  duorum  generum , 
alia  venialia  quae  temporali  castigalioiie  expia- 
ri  debent ,  alia  vero  raortalia  quae  aeternum 
exitium  merentur  j  eaque  divisio  quemadmo- 
dum vetus  est,  ita  divinae  juslitiae  prorsus  con- 


■'' )  In  hac  parenthesi,  ut  apparet,  verbum  desideratur. 
Vcrsio  germanica  gallicam  secuta  es\. 

Editio  Moguntina.  . 

**)  Alteruni  ex  his  duobus  verbis ,    non  utrumque  le- 
gendum. 


15 

fen  rafd)  |tnb,  inbcm  if;r  ^^erftanb  »erbuufelt  ift ,  bk 

©inne  {)in9C9en  &ie  Dbcr^anö  erlangen,     O&fc^on 

aber  öie  (Bede  rein  tjon  ©ott  ausgebt  (öcnn  man  bei 

greift  nic^t ,   wie  @ce(en  jtc^  einanber  ^croorbringen 

fönnen) ,  fo  wirb  fxe  bod) ,  ^raft  i{)rer  Bereinigung 

mit  bem^orper,   burd}  bie  (Bd)Ulb  ber  (Eltern,   t?er.' 

bcr6t;   bic  Srbfunbe  ober  ber  J&ang  jur  ©unbe  mag 

nun  auö  ber  Berbinbung  mit  du^ern  @egen|ldnben 

in  i^r  entfielen,   obujof;!  fein  ^Cugenbliif  benfbar  ijt, 

in  bem  fie  maPeUoö  gen)efcn  wäre,    um  bann  in  ben 

angeflecften  i^orper  eingeengt  ju  werben,     (Bo  njur; 

i>en  li\le  ^inber  bc6  3öt"neö,  ©flauen  ber  ©unbe, 

unb  würben  in'e  ?2Serberben  §inab  flürjen ,  wenn  bk 

mächtige  ©nabe  0otte6  biefelben  nic^t  wieber  empor 

bübe.     dSlan  barf  bennod)  bie  ^ßirfung  ber  (Srbfünbc 

nic^t  fo  weit  auöbe^ncn ,  ba^  and)  bie  ^inber,  wel; 

&fC  feine  wirflic^e  @ünbe  begangen  ^aben,  tjerbammt 

werben ,    wie  viele  bc{)aupten  :   benn  unter  einem  ge; 

rechten  9iid)ter  fann  O'iiemanb  o&ne  feine  Sd)ulb  un/ 

glücflic^  fei}n, 

So  gibt  zweierlei  ^rten  witflid^er  (Bünben :  iäp 
lid)e,  weld)e  burd)  jeitlic^e  ©trafen  getilgt  werben, 
unb  Xobfiinben ,  welche  eine  ewige  dual  ücrbienen, 
!5)iefe  Sintl^eilung  i|"l  alt,  imb  fcheint  ber  Qonüdjen 
(5)ered)tigfeit  ganj  angemejfcn  ju  fepn ;  unb  id;  faim 
jene  gar  nic^t  loben ,  bie  nac^  jlotfc^er  ^(rt,  alle  ©um 
^en  fafl  gleich  machen  ober   biefelben  ber  größten 


16 

sentanea  videtur  ;  neque  illos  laiulare  possum 
qiii  stoicorum  ad  instnr  ,  peccata  oinnia  pene 
aequalia,  sive  summo  supplicio  acternae  dani- 
nalionis  digna  faciunt:  prae  caeteris  autem  ea 
videntur  mortalia  quae  malo  animo  et  contra 
conscienliaTn  expressam  et  virtutum  principia 
menli  insita ,  adniltluntur.  Qui  enim  ex  hac 
vita  discedunt  male  afl'ecti  erga  Deum  (cum 
nuUis  amplius  sensibus  externis  revocentur)  *) 
videntur  prosequi  coeptum  iter,  eumque  in 
quo  deprchensi  sunt  animi  statum  servare  at- 
que  eo  ipso  a  Deo  separantur,  urde  conse- 
quentiä  quadam  in  summam  animi  infelicitatem 
incidunt,  ac  proinde ,  ut  ita  dicani  ,  dam- 
nant  semetipsos. 

Omnes  autem  honiines  in  peccato  nati  et 
nondum  per  Spiritus  Sancti  gratiam  renati , 
aut  certe  nulla  singulari  Dei  gratia  retenti  ubi 
ad  rationis  usum  pervenere ,  peccata  mortalia 
committere  solent.  Omnes  enim  a  ronscientia 
pravi  rectique  adraonentur,  et  tarnen  subin- 
de  ab  affectibus  superantur  j  et  proinde  genus 
humanuni  periret  nisi  Deus  de  redemptione 
ejus,      sive    expiatione ,     dignum    misericordia 


■)  Quae  includuntur  hac  parenthesi  addila  fcre  sunt 
ad  margiaem,  nee  verborum  ordo  facile  discernitur. 


i1 

Strafe  5cr  ewigen  ^Berbammung  tviitbig  mad)tcn» 
^or  allen  aber  fd}einen  jene  Xobfiiubcn  ^u  fei)n,  weL- 
0)0  au6  einem  böfen  ©cmütbe,  gegen  ba^  auöbrücfU; 
d}e  53erbot  beö  ©cwifTenö,  unb  bie  ber  Seele  in; 
newof^ncnbe  lugenbgrunbfa^e ,  begangen  werben» 
^enu  welcbe  mit  bem  ^af)e  ©otteß  im  ^erjen  auö  hic; 
fem  leben  [Reiben  (inbem  fie  fortbin  bnrd)  feine  dunere 
Sinne  fonnen  jurncfgerufen  werben),  fd)einen  be\x 
einmal  angetretenen  SÖSeg  fortjufe^en ,  unb  jene 
Stiittinung  ber  Seele,  in  weld)er  jTe  überrafd)t  wor; 
ben,  beijubejatten ;  unb  eben  banim  werben  |ie  »ou 
©Ott  getrennt:  weshalb  jie  benn,  burd)  eine  gewiiJec 
5Jia|3en  notbwenbige  ^^Ig^/  i«  ba^  tieff^c  Unglüc?  bec 
Seele  verfallen,  unb  mitf;iu,  um  mid)  ]o  anöjubriif? 
fen  ,    fid)  felbj^  verbammen, 

7(lle  ^cnfd)en,  in  ber  Sunbe  geboren,  unb  burc^ 
bie  0nabe  beö  ^eiligen  ©cifleß  nid)t  wiebergeborcu, 
ober  bod)  wenigj^enö  bnrc^  feine  befonbere  &\u\bi 
©ottee  barin  erhalten,  pflegen,  wenn  jie  jum  (5)e< 
brauche  ber  Vernunft  gelangt  ^nb,  *$:obfunben  ju  bc/ 
gebstu  X5enn  alle  werben  burc^  ba$  &exoi]\cn  auf 
baö  ^ofe  unb  0ute  aufmerffam  gemad)t,  uiib  boc^ 
werben  jtc  je  juweilen  t)on  bcn  ^egierben  uberwdL- 
tigt ;  unb  fo^in  wdrc  ba^  mcnfd)lic^e  ©efd){ed,u  ueiv 
loren  gewefen,  wenn  nic^t  ©oct,  in  betreff  unfrer 
(Srlöfung  ober  ^erf6f;nung ,  ben  feiner  5Öarm»^erjig? 
feit  unb  wnausfprecblic^eu  Sßeiebeit  Qan\  rvnxbißen 


18 

6ua,    (lignum  inenarrabili  sapientia  con.silium  ab 
aeterno  coepisset  quod  suo  tempore  estexecutus. 

lllud  enim  pro  certo  1  abcndum  est  Deum 
nolle  mortem  peccatoris  ,  omnesqiie  snlvos  fie- 
r'i  ciipere ,  non  quidem  absoluta  illa  inevita- 
Tiili  voluntate  ,  sed  certis  legibus  ordinata  et 
circuinscripta  ,  ac  proinde  juvare  unumquem- 
que  ,  quantum  per  sapicnliae  et  justitiae  suae 
rationes  licet. 

Et  quidem  quae  hactenus  diximus  fere  om-i 
nia  ipso  ex  rationis  lumine  manifesla  sunt ;  at 
quae  fuerit  ,  in  l'estituendis  liominibus  divini 
consilii  arcana  oecononiia,  a  solo  Deo  revelante 
disci  poluit. 

Considerandnm  est  itaqiie  Dcum  non  tan- 
lum  esse  substanfiam  priniam ,  oninium  alia-^ 
rum  autorem  et  conservatorem  ,  sed  et  esso 
mentem  perfectissimam  ,  eaque  ratione  induere 
qualitatera  moralem  et  in  quamdam  cum  cae- 
leris  mentibus  societatem  venire ,  quibus  Omni- 
bus tanquam  monarcha  suramus  subdilis  in  per- 
fectissima  quadam  republica  collectis,  quam  ci- 
vitatem  Dei  appellare  possumus ,    praeest. 

Itaque  Deus  non  tantum  agit  generali  ilia 
atque  occulta  yoluntate  qua  totam  uniyersi  ma- 


19 

^ian  üon  (Jiingfcit  §ei:  gefaxt  ^Stu ,  mld)cn  cc  ju 
feiner  '^cit-  auöj^cfuf^rt  {>au 

^eim  wie  uuijjcn  a(6  flc^er  aune^meit,  0otr  tvor.- 
Ic  bcn  tob  bcß  ©itn&crö  nic^t ,  unb  wimfc^e ,  &ag 
7ClIe  fclii^  tvcröcn ,  nic^t  jwac  öiirc^  jenen  un6ebin3i 
ten  unt»  init?crmeit)lid)en  bitten,  fonbern  bui'c^  einen 
5[öiUen  bcx  |tc^  auf  geivifle  ©efe|e  fliU^et  un&  Ut 
fd)rvinft,  un6  lalfe  bemnad)  einem  3eben  in  fo  weit 
i^ulfe  angebei^en,  atö  eö  i§m  bie  Dvegeln  feincc 
5iBeiö§eit  unb  (53ered)tiijfeit  julaffen» 

S[ßa5  wir  biö§ci-  gefaxt  fpaOen,  ergibt  fid;  6eina§e 
ganj  auö  bcm  lichte  ber  Vernunft:  tvaö  aber  bk  ge; 
Reimen  'Knorbnungcn  ber  9ottlid)en  9vat^fd)lü|Te  iit 
ber  ^enfd)enerl6fung  anbetrifft ,  fo  fonnen  wir  bieö 
allein  auö  0otte6  9Jiunbe  üernef^mcn. 

So  ift  alfo  gU  bemcrfen ,  ba^  ©Ott  nicf)t  nur  ba^ 
crfte  ^efen,  ber  Ur^^ber  unb  (X'r^alter  aller  übri; 
ßen  ^efen ,  fonbcvn  auc^  ber  üoUfommenfte  ©eift  fci}, 
unb  auö  bicfer  Urfac^e ,  eine  fittüd)e  (Sicjenfd^aft  aw 
nef^me,  unb  in  eine  getuijfe  ^erbinbung  trete,  mit 
allen  anbcrn  ©ei|lc$wefen ,  benen  er  fammtlic^  wie 
cberfler  iOlonard}  feinen  Untertbanen,  bk  in  bc>.$  üoU; 
fommenf^e  (5taatofi}ftem  jufammentreffen ,  unb  weU 
d)e6  wir  nun  bie  (Btabt  &otm  nennen  Tonnen, 
üorjlcbt. 

X>erma^cn  wirfct  0ctt  nic^t  nur  burd}  jenen  a((ge; 
meinen  unb  ücrbovgcncn  Tillen ,  burc^  welchen  er  ba$ 


20 

chinam  certis  regulis  gubernat,  et  cum  quibus-^ 
übet  menliuui  actionibus  concussit,  sed  et 
voluntatem  suam  particularem  et  apertam  cir- 
ca nientium  actus ,  gubcrnationemque  civita- 
tis suae  ,  tanquam  legislator  declarat  ac  prae- 
miis  poenisque  sancit ,  eumque  in  usuin  reve- 
lationes  instituit. 

Porro  revelatio  notis  quibusdam  insignita 
esse  debet  (quas  vulgo  motiva  credibilitatis  vo- 
cant)  ex  quibus  constet  id  quod  in  ea  contine- 
tur,  nobisque  osttmditur,  Dei  esse  voluntatem, 
non  illusionem  inali  genii ,  neque  nosiram  si- 
ristram  interpretationem  j  si  quae  vero  talibus 
notis    destituitur    revelatio ,     Imic    impune   non 

paretur  nisi  quod  *) in  dubio  cum  man- 

datum  ipsum  neque  cum  raüone  neque  mm 
alia  revelatione  pugnet ,  et  probabilibus  ralio- 
nibus  adjuvatur  ,  melius  est  parere  quam  sese 
peccandi  periculo  exponere.  Sed  hie  cauto  opus 
est  ne  in  superstitionem  degeneret  timor  et  qui- 
busvis  anilibus  narrationibus  adhibeatur  fides. 
Divina  enim  sapientia  dignum  est,  quod/  nul- 
lus  legislatorum   prudenlium   negligit ,     ut  sci- 


♦)  Vox  quae  hie  omissa  est,  quia  leclu  difficilis,  yide- 
tur  esse  intcrdum^   aut^jnfenmj   forte  imit,  ;  J^ 


11 

ganje  ^cttatt  md)  bcj^imnucu  Otcgetn  Uhct, 
imb  baffclbc  mit  allen  ^lan&lungcn  &er  ©ciflc6tt>efett 
in  (Einfla.if?  Oriugt;  fonbern  er  offenbaret  noc^  alö 
(5)efef^(]cbci-  feinen  befpnbcrn  unb  bcfcimmten  ^iUen^ 
in  betreff  ber  jT^anbüiugen  ber  ©eifleöwefen ,  unJ> 
öer  ^envaltwn^  feines  ©taatcö,  —  bef'rdftigt  ben? 
felben  bnrct)  Belohnungen  unb  ©trafen,  unb  ju 
i)icfem  @e6raucf)e  gab  er  unö  bie  Offenbarungen, 

9^un  aber  mujj  bie  Offenbarung  einige  ^ennjeid}eit 
f)aben  (wir  nennen  fle  gemciniglid)  ©ruube  ber^Iaub^ 
ttJÜrbigfcit) ,  tvorauö  wir  erfeunen,  bc^^  baöjenige^ 
ttjaß  in  berfclben  entf^atten  ift,  unb  und  aufgebecft 
wirb,  ©otteö  ^il(e  fei),  unb  nic^t  bie  Xaufd)ung  ei^ 
nei  bofen  Öeifieö ,  ober  unferc  eigene  'ocxfe^nc  2Ui$i 
legung  ;  tt5cnn  man  aber  bei  irgenb  einer  Dffenba;: 
rung  biefe  Äennjeic^en  *jermif  t ,  fo  fann  man  btrfeU 
ben  ungeftraft  feinen  ©tauben  \jerfagen;  tvenn  ivic 
aber  im  B^cifel  fd)\vebten ,  inbcm  ba$  ©ebot  felbffc 
ber  ?öernunft  ober  einer  anbcrn  Offenbarung  nid)t  w'u 
berflritte,  unb  auf  waf^rfc^einlicbcn  @rünben  beruhe;: 
te,  fo  t^ut  man  beffer ,  vcenn  man  jid)  unterwirft,  als 
ber  ©efaf^r  ju  fünbigcn  fid)  auöfe|et,  (£ö  wirb  ahe\: 
hierin  üiel  ?Be{)Utfamfcit  erfobcrt,  bamit  bie  ^md)t 
nxd)t  in  Ttbergtauben  außarte,  unb  man  nid)t  jebem 
2(ltn)eibermdru)en  ©[auben  beimeffe»  ^enn  ei  ifl  bec 
g6ttl;d)en  ?H>eiö^^cit  würbig ,  voa$  and)  fein  finget? 
©efcfigebcr  je  üernad)ld^iget,  ba^  ndmlid)  ber  SBille 


22 

licet  jiibenlis  voluntas  suflulenter  innotescat. 
Itaque  sortibus  ,  visionibus  ,  somniis  non  fa- 
eile,  auguriis ,  ominibiis  ,  nliisque  id  geiius 
migis  quas  incpte  divinationes  ( quasi  divirii 
cujusdam  consiüi  signa)  appellamus,  nullo  mo- 
do fidendum  est, 

Itaque  proiude  necesse  est  rectani  ralionem 
tanquani  iiiterprelem  Dei  naturalem ,  judicare 
posse  de  autoritale  aliorum  Dei  iiiterpretum, 
antequam  admiltantur;  ubi  vero  illi  semel  per- 
sonae  suae  legitiniae  fiJem  ,  ul  ita  dicara  ,  fe- 
cerunt  ,  jam  ratio  ipsa  obsequlum  fidei  subire 
debet:  quod  exemplo  guhernatoris  intelligi  po- 
test  qui  nomine  principis  in  provincia  aut  prae- 
sidio  est  •  is  successorem  sibi  datum  non  teme- 
re,  nee  nisi  accurate  inspeclis  mandafi  tabulis 
admitlit ,  ne  ea  specie  lioslis  irrepal.  Ubi 
vero  semel  voluntatem  domini  agnoverit ,  jam 
seipsum  universumque  praeöidium  sine  contro- 
versia  submittet. 


Interea ,  praeter  humanae  fi Jci  ratlones  scu 
inotiva  credibilitatis,  requiritur  interna  quae- 
dam  Spiritus  Sancti  opcraiio  quae,  iit  fides  di- 
vina  apelletur,    efGcit,    animunique  in  veritat« 


23 

hc\]:\\,  ^a•6cftcMt,  gcnugfam  6cfannt  iver-^c,  ^eiu 
in  fol^e  barf  man  5cn  ^cijjagungcn,  (^•rfd^einungcn, 
*;ivduuicn  nic^t  lctd)t,  ben  ^ßSaf^vfa^cvcien  aber  un^ 
?öiM-('>c&cimm(jcn,  im&  ivaö  bcrijlcid^cu  hoffen  jTub, 
Mc  wk  fo  iinfd)tcf(id)  ^ßciJTaguuaen  ((jlcic^  a(3  wenn 
jic  3cld)cn  &er  gcttlid^cn  9{atf)fd}!n|]c  tvviv:n)  uennen/^ 
biirc^auö  feinen  Ö3Iau6en  betaicjllnu 

^of^lic^  i\t  e6  not^wenöig ,   baf  bie  gcfitn&e  ^eu 
nunft,  —  al6  @otte6  natiir{id)e  :t)ollmetfc^enn,  — ■ 
tiCer  baö  !J(nfc§en  5er  übrigen  ^ollmetfc^er  ©otteS 
iirt&cilen  fonne,   6ct>or  man  t(3nen  beitrete;    fobal& 
aber  biefc  einmal  if)re  ^oIlmad)t  beglaubigt  i^aUn^ 
wenn  id)  fo  reben  fann  ,  ba  mu^  felbf^  bie  Vernunft 
ftc^  bem  ©lauben  uuterttjcrfen :  w>dd)e$  man  aus  bem 
^cifpiele  eineö  ?^cfc^(66abcv6  crfe^en  fann ,  tvelc^cr 
im  9?amen  beö  ^ur|1fn  in  einer  ^ro\)inj  ober  ^^^^f^-'^^^ 
ifl;  —    tiefer  ivirb  feinen  fRadjfoIger  nid)t  unoor; 
ftc^tig,  noc^  e^ne  genaue  ^ejid)tigun9  beffen  ^eüoK; 
mac^ti3ung6fd)cine  auerfcnneu,    bamit   nic^t   etwa 
hxivd)    biefeö   Vorgeben    ber   $c'mb  ^ineinfc^Icic^e« 
@obaIb  er  aber  bcn  Tillen  feincö  .^crrn  erfennt, 
ba  wirb  er  ftd)  unb  bie  Qmic  ^Biia^mxQ  o§ne  2CBi? 
berrebe  übergeben, 

^od)  ncbf^  bcn  menfd}lid)en  3^^wgniffen  ober  bett 
Örünben  ber  ©laubwurbigfeit,  wirb  nod)  eine  ge; 
wiflfe  innere  503irfung  be5  ^eiligen  0eijleö  erfobert, 
»cld^e  t>([$ ,    waö  man  göttlichen  ©lauben  nennt, 


iinr.rit,  undo  fit  ut  ßdcs  adesse  possit ,  eliam 
cum  de  persuasionibus  illis  ab  humana  ratione 
petiti?  nun  cogitatur,  aut  fortasse  nunquam 
est  cogitatum :  neque  enim  semper ,  netjue 
Omnibus  analysis  fidci  necessaria  est,  neque 
omnium  conditio  fert  hujus  exaniinis  dilficulta- 
tcm  :  nccesse  est  tarnen  ,  ex  ipsa  natura  verae 
Cdei,  ut,  r um  opus  est ,  instilui  possit  analysis 
ab  iiis  qui  in  tiniore  Dei  veritatem  attentius 
srrutanlur;  alioquin  nihil  haberet  christiana 
religio  ,  quo  a  falsa  in  speciem  adornata  ,  dis?- 
cerni  posset. 


Omnis  nota  divinae  revelationis ,  praeter 
doctrinae  ipsius  excellentiam ,  huc  redit  ut 
niiraculo  seu  circumstantia  quadam  eventuve, 
aut  ronsensu  admirabili  et  inimitabili  quem 
casui  ad.scribere  non  licet,  confirmetur.  Id 
enim  peculiare  Signum  est  Providentiae  nos  ad- 
monentis ,  quam  in  rem  imprimis  facit  pro- 
plietia ;  futura  enim  accurate  ac  singulatim 
praedicere,  supra  vires  est,  non  humanas  tan- 
tum  sed  et  creatas  omnes.  Itaque  tarn  prophe- 
tae  quam  ei  quem  praedictum  apparet,    cre- 


25 

(;crüorbnngt,  imb  &en  ©cijl  in  ber  SÖSaBr^cit  I>rfc; 
fligt;  wcburrf)  c^c^djkipt,  ba^  mau  ben  ©(aubcn  ^a? 
ben  fann ,  fogar  wenn  man  jener  Uebcrjeitgnußeh , 
Me  in  bcu  nicnfd^lic^cn  Vernunft  ibvcn  0cun&  (pabcn, 
nid)t  gebcnfct ,  ober  üicllcid}t  nod)  nie  baran  gebad)t 
Jat :  benn  uid}t  alljeit ,  unb  nid)t  filr  7iüc  ift  bie  3cr? 
glieberung  bcß  ©(aubenö  notjwenbig,  unb  cineö  jcg; 
Iid)en  Umfldinbe  mögen  flc^  auc^  n)o{)l  mit  einer  fo 
berd)merlid)en  Unterfud)un9  nicbt  «ertragen:  boc^  er.- 
fobert  bie  SScfd;,affenf;eit  beö  wahren  (^lauSenö  felbfl, 
ba^ ,  wenn  eö  notbig  ifl ,  von  jenen  eine  Bc^^g^ic^c- 
rung  angeftetlt  werben  fonne,  bic  in  ber  ^w^ct}!  ©ot? 
teö  bie  S^öa^rbeit  etwaö  ndfper  erforfc^en ;  fonf^  §dtte 
bie  cf^rifHid)e  Oieligion  nicb;t6,  woburcf)  fie  von  ber 
5alfd)en,  bii  im  truggcwanbe  aufträte,  unterfd)ie-' 
ben  werben  fonntc. 

Sin  jcbe6  Äennjeidjen  ber  göttlichen  Offenbarung, 
nebjt  bcv  ?Bortreff(ic^fcit  ber  ie^re ,  berufet  ba-. 
raut/  ba^  jte  burd)  ein  ^unber,  ober  irgenb  einen 
Umjlanb ,  ober  eine  Gegebenheit ,  ober  burc^  eine 
auffaüenbe  unb  unnac^af3mlid)c  Uebereinj^immung 
bie  man  bem  3wfciüe  nid^t  jufc^reiben  fonnte,  be; 
f^dtigt  werbe.  !5^enn  bicfeö  ijl  ein  befonbereö  ^e'u 
d)cn  ber  un6  anma^nenben  ^orfejung ,  woju  ber 
fonbevß  bie  ^rop§ejeif;ung  bient ;  benn  ba^  3«' 
fünftige  beftimmt  unb  einjeln  tior()crfagcn,  ba€ 
überfleigt  nid^f  nur  bie  Gräfte  ber  ^enfc^en,  fou; 


26 

dendum  est.  Si  quls  ctiam  alia  mirancla  et 
iupcr  üdem  lioniinum  posita,  efficiet ,  vim 
liumana  majorem  ei  assi^tere  agnoscendum 
est 


Porro  si  miracula  hiijiis  modi  olim  facta, 
lis  argumentis  probentur,  quibiis  alioqui  veri- 
tas  rerum  gcstarum  legitime  firmari  solct  ,  iis 
perinde  uc  hodie  ge.slis  fidendum  est  ;  quam 
niulta  enim  tanquurti  indubitata  in  bumanis  quo- 
qiie  admilJimus,  idque  rccte  et  prudenler  qiiae 
nee  sensibus  nostris  exploravimus,  nee  demon- 
strativis  rationibus  firmare  possumus ;  et  quemad- 
modum  praeclare  ostendit  sanctus  AuGUbTiNUS 
in  libro  de  utibtate  credcndi ,  pleraeque  actio- 
nes  nosfrae  fide  nitunlur,  eliam  in  rebus  vitae 
communis,  neque  ideo  minus  succedunt  ac  pru- 
denter  gerunturj  et  omnino  tenendum  est  Pro- 
videntiam  univeri  gubernationem,  *)  non  esse 
admissuram,  ut  mendacium  omnia  induat  in- 
signia  ,  alque ,  ut  ita  dicam ,  paludamenla 
veritatis. 


*}  Editjo   parisina   guhernationem    habet:     an    forfassls 

i? 
Ecjitio  Mo^untiaa» 


con  Icgcndum  guhernalricem? 


27 

bcrn  aitd)  aUcr  crfcf)a|fctt:u  2Bcfen.  ^an  miif  öemna^ 
bem  ^"^ropC^ctcu  fou>öf^f ,  alö;cncm,  iV2ld}en  man  alö 
»or^jerfunbigt  cvfamU/  0Uiiibcn  beiiuffjcn»  ^ivfet 
^cmanb  ncc^  anbcve?83unbcrbinge,  5ie  bcu  menfd)li? 
d)cn  0lau6cn  uberfldgen,  fo  muf  mau  ba  beu  5Bci; 
panb  einer  mefpr  al5  mcnfd}lic^en  ^röft,  anerfenucn, 
<B3enn  nun  ^unbci*  von  bicfeu  7(rt ,  bie 
(dngjl  fd)cn  gefc^e^cn  jtnb ,  buvc^  folc^c  ^cs 
weife  barget^an  tt)erben,  mit  tt)eld;cn  man  bk 
$ö3af)rf^eit  ber  'i.f^atfad^cn  9e(u>rig  ju  belegen  vj^egt, 
fo  mu^  man  i^uen,  glcic^  ^f)atfac^en,  bie  t^nxu 
jutag  gefdje^en ,  ©lauben  beimelfcu :  beim  wie 
»iele  ^inge  nc^^nen  tvic  al5  imbejtvei^vlt ,  fogai*  im 
menfc^lid^en  leben ,  an ,  unb  junar  obne  bie  ?33er? 
nunft  ober  ^UiQ^eit  ju  verleben,  ba  wir  bod)  biefel; 
6en.  ttjeber  mit  unfern  Sinnen  burd)fovfd)t  baben , 
t\od)  mit  anfc^aulid}en  ^enjciögrünben  ju  belegen  im 
Staube  jtnb:  unb  wie  ber  ^eilige  ^iugufiin  fe§r 
fc^on  jcigt  in  feinem  '^^iidjc  von  ber  Ö1ü(^lic^feit  ju 
glauben ,  unfere  mci^'ien  @efd)dfte ,  fogar  im  gemei; 
nen  leben  ,  berufnen  auf  ©lauben  ,  unb  gelingen 
barum  nid)t  weniger ,  unb  werben  nid)t  mit  minbec 
^lugbeit  geführt;  unb  man  mu^  burd)auö  aime^men, 
feie  ISorjlc^t,  w:ld)e  bat$  Weltall  rcgirt,  werbe  nie? 
malu  juiaffen,  ba^  bie  luge  mit  allen  ?)3lerfmalen, 
über,  um  mic^  fo  auj^jubruc^en,  mit  bcm  ganjctr 
5)runff(eibe  ber  ^a^r^eit  auftrete* 


28 

Non  patitur  praestituia  nobis  Lrevitas ,  ut 
religionis  christianae  verilatem  hoc  loco  com- 
probemus :  praestitere  id  abunde  insignes  qui- 
dam  viri  ut  OriüENEs  ,  AiiNomu-s,  Lactan- 
Tius,  EusEBius,  CyRiLiiUS,  Theodoretus, 
D.  Titomas  ,  contra  gentes  j  tum  recentiores 
Steachus,  Mornaeus  *),  Gkotius,  Hue- 
Tius,  quibus  etsi  multa  adjicere  possemus,  in- 
numeris  enim  modis  ipsa  sese  confirmat  veritas, 
minime  tarnen  detrahimus. 

Docent  autem  sacra  cliristianorum  monu- 
nienta  ,  Deum  summum  ( quem  ipsa  ratione 
constat  esse  unicum  numero),  nihilominus  per- 
sonis  trinum  esse  ac  proinde  tres  in  unico  Deo 
existere  personas  Divinitatis  (quod  rationem 
omnem  supergreditur) ,  easque  optime  ad  hu- 
manum  captum  appellnri  posse  Patrem ,  Fi- 
]ium  sive  Verbum  et  Sj)irilum  Sanctum ,  Fi— 
liumque  ex  Patre  nasci  ,  Spiritum  Sanctum 
procedere  ab  utroque,  ut  aiunt  Latini ,  vel  ut 
Graeci  loquuntur,  ex  Patre  per  Filium  (idque 
per  modum  principii  unius). 

Hoc  autem  ita  accipiendum  est  ut  omnis 
tritlicismi  suspicio  evitelur ;  itaque  cum  dicitur, 
Pater  est  Deus,   Filius  e;L  Deus,  Spiritus  Sanc- 


*)  Mornaeus  ^    Pyplessis-Mornay. 


29 

(iö  laft  bct  Diaiim,  in  öen  wir  unö  ein9efd)votnft 
^a6en ,  nid)t  ju ,  öa^  wir  bie  ?£6abrr)eit  bcr  t^n^üi 
c^en  Üteiigion  (3ier  Drt6  betveifc» :  i>ie6  traten  jur©c; 
nugc  ciniijc  beru^mue  lÖJanneC/  wie  Origeneö, 
Ttrnobiiiö,  iactauiiuö,  (Sufcbiuö,  ^xjviU 
luö,  '^6eo&oretuö ,  t>er  ^*  "X^omaö  gegen  bie 
^ciöen,  fo  wie  auc^  unter  &en Steuern,  @tead}ii6, 
93^ornat},  ©rotiuö,  J^uetiuö,  beren  Serbien; 
fle,  obfd)ön  wir  if^ren  ^ewcifen  nod)  mek^  bcifngen 
fonnten ,  benn  bic  5öa^r6eit  beflatigt  jTcf)  felbjl  auf 
taufenberlei  QCrten ,    wir  fcineöwe<j6  ^(btrag  tf^un» 

9Run  aber  e6  lef^ren  unö  bie  geheiligten  ^enfmd? 
lec  bee  (E^rif^ent^umö,  ber  Joc^f^c  ©ott  (bcffcn 
(Sinbeit  ber  ^ai^i  nad)  wir  au6  ber  ?2Sernunf£  felbjl 
wi|)en)  fei)  nid}tßbe(^oweniger  breifac^  in  ben  Q^erfo? 
Tten,  unb  eö  fet)en  folgfam  in  (Sinem  ©Ott  brei  ^er? 
fönen  ber  ©ott^eit  (weld^eö  aüe  ?Sernunft  uberfteigt), 
unb  biefelben  fonnen  für  bie  menfd)lid)e  ^affiing^fraft 
^ater ,  @ofpn  ober  ^ort,  unb  ^.  ©eij^  fejr  ^m  ge; 
nannt  werben;  ber  ©o^n  werbe  vom  ^ater  gejeugt, 
ber  ^eilige  ©ei(t  ge^e  von  beiben  au6 ,  xcw  bie  iateineu 
fagen,  ober  wie  bie  ©riechen  jtc^  auöbrücfeu,  von 
bem  ^ater  burd)  bcn  ©o^n,  (unb  bteß  gleichwie  au& 
einem  einjigen  ^rinjip)» 

X)ie6  mu^  man  aber  boc^  fo  nehmen,  ba^  man 
«Uen  ^erbad)t  beö  "tritfpeiömuö  vermeibe :  wenn  man 
«Ifo  fagt,  ber  ^ater  ift  ©ott,  ber  ^ohn  i\i  ©Ott, 


30 

tus  est  Dens  et  lil  tres  inter  se  discreli  *)  sunt 
(ita  ut  nee  Pater  sit  Filius  aut  Spiritus  Sanctus, 
nee  Filius  sit  Spiritus  Sancfus  aut  Pater,  ncc 
Spiritus  Sanctus  sit  Pater  aut  Filius),  hoc  ila 
intelligendum  est,  ut  nihilomiiuis  non  tres  sint 
Dil  sed  unicus  tantum  licet  trinus  personis. 
Antitrinitarii  quidein  urgent  id  esse  contradic- 
torium,  et  pluralem  numerum  nihil  aliud  sig- 
niiicare  quam  ut  (res  diversi  quorum  quilibet 
est  Deus,  tres  Dii  dicantur ,  nee  posse  plura 
diversa  numero ,  esse  unum  numero.  Solita 
est  autem  antiquitas,  et  ut  mihi  -videfur  sapi- 
enter,  et  ad  captum  nostrum  accommodate, 
mysterium  hoc  illustrare  analogia  trium  po- 
tissimarum  raentis  facultatum,  sivc  agendi  re- 
qviisilorum  quae  sunt  posse,  scire ,  velle,  ita 
tit  Patri  tanquam  fonti  divinitatjs  potentia , 
Filio  tanquam  Verbo  mcntis  sapientia,  Spi- 
ritui  Sancto  autem  voluntas,  sive  amor  adscri- 
batur :  nam  ex  divinae  essentiae  virtute  sive 
potentia,  promanant  ideae  verum,  sive  veri- 
tates  quas  sapientia  complectitur,  alque  inde 
postremo  pro  cujusque  perfeclione,  objecta 
voluntatis  fmctj  unde  ordo  quoque  divinarum 
personarum  declaratur. 

*)  Leibt;itiu3  scripsJsse  videfur  diversi f   quod  cerle  ac- 
curatius. 


31 

ftcr  ^eiti^c  &ü^  \]i  0ott,  im&  biefe  brci  jTnö  unter  ^,d) 

t)crfd)!ci>eu  (fo  bap  £>:r  ^atcr  nid)t  bcc  (Bofpn  ober  bcv 

feiltge  ©ci|l,  wcbcr  öer  (Sof;n  &er  6ciligc  Öeift  obec 

öcr  ^^atcr ,    noc^  ber  ^eilige  ©ci^t  bcr  ^atcr  ober 

@o§n  fcp),  mii^  man  bicö  fo  üerfle^en,  baf  barinn 

bod)  nid)t  bvci  ©ottcv  feigen,   fonbcrn  nur  ein  (Sinju- 

ger ,  ohwoU  btcifad)  in  ben  ^^crfoncn.     ©ie  'Jintitrü 

nitarier  bc»^auptcn  gwar,  b\c$  ivdre  ein  5ö3iberfpruc^, 

unb  bie  mef3vfad)e  3*^^;l  bcbeute  nichts  anbcrö,  alö  ba§ 

brei  üerfc^iebcne,    bcren  jcber  ©Ott  ijl,   brei  06ttec 

genannt  werben ,  unb  ba^  )SlQ^xctc  ber  3^&t  nac^  üer.' 

fc^ieben ,  nid)t  ^inß  in  ber  3^&I  f^»)«  fonnen*     ^a3 

Ttltert^um  pflegte,  unb  wie  eö  mir  fc^eint  fe^r  weiö- 

l\d) ,   unb  auf  eine  unfrer  5<^P»9öfraft  angemefjene 

Itrt ,  biefeö  ©e^^eimnip  burc^  bic  Analogie  unfrer  bret 

vorjuglic^ften  ©eclcnüerm6(jen ,   ober  ber  jur  ^anb^ 

hing  erfobcrtid^en  (Sigeufc^aften ,    bie  im  kennen , 

^[Bi)T?n  unb  ^oUcn  bcfleben,  \\x  erfidren,  —  fo  b(\^ 

bem  ^ater,  al5  bcv  üuclle  ber  ©ott6eit,  bie^ac^t, 

bem  (Sofpne,  al6  bem  ^orte,  bie  ^SSeiörpcit,  bcm  ^^ei; 

ligcn  ©cifle  aber  ber  ?33i{(e  ober  bie  iiebe  jugeeignet 

wirb :   benn  au5  ber  ^raft  ober  ^(x6^i  ber  göttlichen 

flßefen^eit  entfielen  bie  ^Begriffe  ber  ^inge,  ober  bie 

COS a6r &ei ten ,  wcld^e  bie  ^eiöpeit  umfajTct,  unb  bie 

fobann,  nac^  ber  ^oüfommen^eit  einer  jeben  ^erfon, 

^ie ©egenpdnbe  bz'^  ^illcn"5  werben ;  unb  eben  hierin 

fprid)t  fic^  bie  Orbnung  jwifc^en  ben  brei  9>erfonen  auö» 


32 

Cum  igltiir  decretum  fuisset  in  aeterno  di- 
yini  consilii  arcano ,  ut  persona  Divinitatis 
creaturae  naturam  superassumeret ,  atque  civi- 
tatem  Dei,  sive  mentiuni  lempublicam  })eculi- 
ari  et  ad  captum  accoinmorlata  ralione,  fanii- 
liarius  manifesliii.sque  arl  regis  instar,  guberna- 
ret,  Filium  Patris  unigenitum,  lioc  in  se  reci- 
pere  placuit,  cum  Verbum  divinae  mentis,  jara 
tum  creaturarum  ideas  sive  naluras  in  sese 
eminenter  contineat. 

Hominum  autem  naturam  assumpsit,  tum 
quia  in  homine  superiores  atque  inferiores  na- 
turae  quasi  in  confinio  quodam  conjunguntur , 
tum  vero  quia  expiatio  generis  humani,  quae 
Deo  imprimis  curae  fuit,  non  alia  dignius 
ralione  fieri  poterat  j  et  placuerat  ut  Filius 
homo  factus  omnia  virtutis  exempla  ederet 
priusque  summa  hurailitale  ac  patientia  vin- 
ceret  ,  quam,  incredibili  illa  gloria  liomo 
coronaretur. 

Diximus  ergo  ex  divina  revelatione  "Verbum 
sev  Filium  Dei  unigenitum  ,  prae.stituto  tempore 
adveniente,  assumpsisse  totam  bumanam  natu- 
ram ex  anima  et  corpore  constantem,  et  dum 
in  terris  yixit.    instar  hominis  egisse,    excepto 


33 

X<x  cß  alfo  in  bcn  civigcn  ©c^eimniijje;i  ber  gottli; 
c^en  9tat6fdi(u|Tc  auögcmad)t  roar,  &a^  eine  Q^erfon 
J)cc©ott^eit  MeO^atur  &e6  ©efc^opfeß  annehmen  wer; 
J>e,  bamit  et  5ie  ©ta&t  @ottc6  ober  ba6  Dicid)  öec 
©eifleöwefen ,  auf  eine  befonbcre  un&  fa^(id)e  ^cifc, 
nad)  lUt  eineö  ^i3nig6,  i^crtraulid}er  nnb  fid)tbarcr 
regiere,  fo  warb  für  gut  befunbcn,  ba^  ber  eingebor.* 
ne  (Bo^n  beö  ^aterö  biefeß  auf  fid)  nejjmen  foUte,  in? 
tem  öaö  \Ö3ort  bee  göttlichen  ^erftanbeö  obne^in  fd)Ort 
5ie  begriffe  ber  0efd)6pfe  ober  i^re  ORaturen  vorjugö; 
weife  in  jic^  fd)lie^e»    - 

^ie  menfd){id}e  2Ratur  aber  na6m  er  an,  weif  iit 
bcm  ?0^enfd)en  bie  mebr  ober  weniger  ticllfommenc 
Sflaturen  gleic^fam  wie  in  einem  0rdnjpunfte  jufamü 
mentren"en,  —  bann  aud)  weit  bie  7(uöfc6nung  be$ 
^J^enfc^engefc^lec^tö,  welche  @ott  V)orjugtid)  am.^er; 
jen  lag,  auf  feine  würbigere  ^eife  gefd)eben  fonnte^/ 
unb  überbieß  noc^  für  gut  befunben  warb ,  ba^  ber 
*^enfc^  geworbene  (Boi^n  alle  5Seifpiele  ber  'Jugenb 
gdbe,  unb  burc^  feine  tJoUfommenfte  ^emutf;  unb 
0cbulb  obfiegte,  beüor  er  mit  jener  nnglaublic^ert 
.^errlid)feit ,  al6  53Zenfc^ ,  gefront  würbe» 

^ir  fagten  baf;er,  ber  g6ttlid)en  Djfenbarung  jur 
folge,  bai?  ^Ißort  unb  ber  eingeborne  ©obn  ©otteß 
§abc,  ba  bie  vovbefiimmte  3^'^  angcfonvinen  war^ 
h\e  gau'^e  menfd)lid)e  QRatur,  aus  (Beele  unb  Körper 
befie^enb,   angenommen,   unb,  fo  lange  er  auf  (Jr.' 


.34 

peccalo  quo  caruit,  et  niiraculis  quibus  se 
lioiiiiue  majorem  ostendit.  Apellatus  auteni  est 
Jesus ,  cognomento  Christus ,  taiiquam  unc- 
tus  Domini,  sive  Rex  vel  Messias,  generis  hu- 
niaui  restaurator,  proplietarum  or^culis  dudum 
promissus. 


Incarnatioriis  mysterium  sancti  Patres  op- 
iime  illustrant  comparatione  unionis  animae  et 
corporis :  iiain  siout  arüma  et  corpus  unus 
est  liomo ,  ita  Deus  et  homo  unus  est  CJiristus. 
Hoc  tarnen  interest,  quod  anima  de  corporis 
imperfectionibus  aliquid  trahit,  divina  autem 
natura  imperfectionem  pati  non  potest.  Cae- 
terum  congrue  admodum  personae  naturaeque 
•vocabula  adhibenturj  ut  enim  unam  divinita- 
tis  naturam  plures  personae  Labent,  ita  vicis- 
sim  una  personarum  Divinitatis  plures  naturas^ 
divinam  et  humanam   complectitur. 


Nihil  autem  causae  video,  cur  veteres  novi- 
que  sectarii  multi  tanlopere  ab  his  sententiis 
abhorreant:  si  quis  enim  rem  recte  expendat, 
reperiet  Ecclesiae  catholicae  dogmata  circa  tri- 
nilatem  et  incarnalionem  ^s,%q   tuta,    adversa- 


35 

tcw  wandelte,  alö  ?Oknfcf)  Qchaixbdt,  mit  Q(uöna6? 
nie  bcr  Sünb:,  rooüon  er  frei  ii^ai",  iiab  bsv  ^um 
bcv,  tt)Oburd)  er  fiel)  iiOcr  ben  5)^cnfct)en  erbaOcn  bcf 
roieö.  (E:r  ivarD  ^cin$  genannt ,  mit  öcm  3«nameit 
S{)nftu3,  c^{$  Der  ©efalbte  bcö  ^errn,  ber  ^onig 
ober  ?Oiefftaö,  ^Bieber^^rflcKer  beö  menfc^lic()en  ©e; 
fd)(ed}teö,  ber  burd)  bie  ^Huöfprud^e  ber  ^rop^ctett 
fd)on  langjl  ücrf;cifen  war. 

^a$  (5)e6eimni$  ber  5)lenfd)werbung  beleud)tett 
^ie  f;ei{itjen  ?53dter  fe6r  gut  burc^  bie  ^crglcid)ung  bet 
^Bereinigung  ber  (Beete  mit  bem  .Körper:  bcnn  fo  wie 
bie  ©eete  unb  ber  i^orper  Sinen  9}^enfd)eu  außma? 
d>en,  fo  i(t  ©Ott  unb  ^Ißienfd)  «Sin  (£6rijlu6.  !©od}  i^ 
i>icfcr  Untcrfc^teb ,  ba^  von  ben  Unvolüommcn^eitcit 
be$  Äorperö  ber  ©eele  ema^  anfangen  bleibe,  ba 
bie  göttliche  O'iatur  fÄner  UnüoUfommenbeit  unter; 
it)orfen  fepn  fann»  UeOiigcnö  bebicnt  man  fic^  fe^c 
fd)icf(ic^  ber  Tfuöbrucfe  —  9)crfon  unb  O^atur; 
bcnn  gleid)n)ie  mehrere  *perfonen  Sine  gcitlid/e  97aaic 
Jaben ,  fo  begreift  and)  (Sine  9)erfon  ani  ber  (^ottf^eit 
mehrere  Sflaturen,  —  bie  gottlid^e  unb  menfd)lid;e, 
in  \id), 

^d)  fcbe  aber  bie  Urfad)e  nic^t  ein ,  tvarum  bec 
altern  unb  neuern  (Seftirer  viele  einen  fo  großen  '}ib: 
fd)eu  vor  biefen  lehren  l^aoen:  benn  wer  bie  (E;ad/.e 
ted)t  erwägt,  ber  wirb  jinben,  ba^  bie  ©laubenßL'b' 
ten  ber  fatbolifd^en  ^irc^e  von  ber  X)teieinigfcit  unb 


30 

rioium  vero  periculosa.  Ecclesia  enim  staluit 
non  nisi  unicam  esse  substontiam  absolutam 
adorandam,  nempe  Deum  summum,  omnis- 
cium  eL  omnipotentem,  neque  in  Verbo  et 
Spiiitu  Sancto  aut  in  homine  Jesu,  aliud  quam 
unicum  illud  aeternum  ejis  summa  illa  lalria 
co]ii. 

Itaque  praxis  Ecclesiae,  sl  modo  quemad- 
modum  oportet  populis  inculcetur,  irrepre- 
hensibilis  est:  nee  apparet  cur  indigna  Deo. 
putetur  vcl  interna  illa  individua  trinitas,  vel 
externa  naturae  Immanae  assumptio  quae  per- 
fectiones  a  Deilate  accepit,  imperfectiones  \di- 
ro  Deitati  non  reddit.  Ariani  vero  Filium  Dei 
\olunt  esse  primam  crealuram ,  et  nonnoilli 
eorum  per  Spiritum  Sancium  intelligunt  an- 
gelos, et  creaturam  divinis  honoribus  prose- 
qui  non  verentur.  Photiniani  autem  ex  sim- 
plici  homine  faciunt  Filium  Dei  adoptivum, 
eumque  Deum  factitium  summo  minorem,  ado- 
rant,  quod  utique  paganum  videtur :  rectius- 
que  ex  eorum  hypothesibus,  Franciscus  Da- 
TiDis  omnem  ei  adorationem  negabat ,  quem 
nadum  hominem  profitebatur ,  quod  tarnen 
quantum  abest  a  Maiiomete? 


\ 


37 

üOicnfc^tvcr&ung  ucf)cr  ilnb,  jcttc  bei*  ©cgnci-  aber  gcr 
xoaQU  ^cnn  bic  ^ird^c  bcfd}lo^  ,  man  bürfe  niic 
Sine  abfclutc  ^löefcn^cit  anbeten —  ndmlic^  bcn  hod)^ 
Oen,  adiDiJlcnbcn  unb  aUmdd}ti9cn  0ott;  unb  auc^ 
in  bem  ^^ortc  unb  bem  kiligcn  0cifte  obev  in  beni 
?Oienfd)en  3efu6  betet  jie  nid)t6  anbci'ö  an  ale  jenes? 
(Sine  —  ewige  ^efen» 

©onac^  ijt  ber  Öebvauc^  ber  ^iri^e ,  tvofern  matt 
i^n,  njic  fic^  jiemt,  bem  ^olfe  cinptdgt,  untabels 
^aft:  unb  man  jicf^t  nid)t  ein ,  warum  entweber  jene 
innere —  untbeilbare  Xrinitdt,  ober  bie  du^er(id)e 
2l'nnar^me  bei*  menfd}lid)en  SRatur,  wetcf)c  bie  ^oiU 
fommenf^eiten  üon  ber  ©ottf^eit  cmpfteng ,  mit  1in6i 
fa}lie^un9  aüer  Un\)olIfommen§eiten  »on  ber  ©ottfpeit^ 
alö  ©otteö  unwucbig  erad)tet  werben  follte,  !^te 
7lrianer  he^mpun,  ber  (Bobn  ©ctteß  fei)  ha$  crjle 
©efc^opf,  unb  (Einige  au6  ifpnen  \?er(te6cn  burc^  bett 
^eiligen  ©eift  bie  (Jngel,  unb  erfuf^ncn  ji«:^  bem  ®cs 
fd)üpfe  göttliche  Sbrc  ju  erweifen.  ^ic  9)6otinianec 
hingegen  mad)en  auö  einem  blofeu  3)ieafc^en  einen  Äiir? 
fof^n  ©otteß,  unb  biefen  gemachten —  bem  liiiexhod)^ 
ften  untergeorbneten —  ©Ott  beten  fie  an ,  it)eld}e$  ab 
lerbingß  ^cibnifc^  ju  fei)n  fdjeiut»  ^Ißeit  folgcrec^tec 
nad)  biefer  7(nna|>me  üerfagte  Jranj  ^atjibiö  jcbc 
7(nbetung  bem,  welchen  er  alö  blofen  ?U^enfd)  bes 
fannte;  —  boc^  wie  weit  ift  biee  »od;  von  '^w^ 
^amcb? 


Circa  mociura  unionis  naturariirn,  multae 
subtiles  quaesiiories  moventur,  quas  pra(stite- 
rat  non  aUingi.  Inter  alia  de  communione 
idiomatum,  utrum  sciliret  et  quatenus  pro- 
prietates  unius  naturae  altf-ri  altribui  possunt, 
quasi  hoc  sit  neifsse.  Suffioit  «onrrelo  recte 
tribui  ,  qiiod  sin^ulis  ab'oqui  naiuris  j  rede 
enim  di<itur  Dcum  in  Cliri.to  esse  passiim, 
hontinem  essa  omniscium  tt  omnipotcmlem  : 
at  humanitati  oin- i,>otentiam ,  ubiquilalein  at- 
qiie  ((juod  prae(i}jue  sequilur )  aelerriitdteiTi , 
ex  vi  unionis  tribiure,  aeque  aliei  um  f  st ,  ac 
Ijivinil^ti  ads- ribere  nnlivitatt-m  et  pas.sionem 
quod  vel  autrupomorpliosis  *)  est  vel  contra- 
dictio. 

Jnterea  ipsi  in  se  bumanilati  ex  unif>ne  cum 
Verbo,  tantum  perfeclionis ,  scientiae  et  po- 
tenliae  tributum  esse  dicendum  est,  quantura 
in  Jioniinem,  quat<"nus  homo  est,  cadere  potestj 
quod  rtiam  de  statu  exinanilionis  tutius  affir- 
matur,  nisi  qnod  tumj  corpore  manente  pas- 
sibili,  suprema  gloria  **)  non  nisi  quibusdam 
radiis  velut  per  noctem  emicantibus  interdum 
appareret. 


*)  Hie  vox  praeca  a  Leiünitio  usurpatur* 
**)   In    Ms.   Leibnixii  legitur  ut  mihi  videtur  supnssü, 
gloria. 


39 

Sß5a6  t>ic  litt  bot  9Sercini(juttg  bev  97amrctt  ange? 
§et,  tat  man  taufenb  fpif^ftn6ijje  S'-'^O^«  aufgeworfen,, 
öie  man  beffcr  nie  Oevii^rt  ^atte.  Unter  an&ern  »Ott 
der  ^itthcihm^  ber  ^biomen ,  06  namlic^  unb  wie 
ferne  bie  (Jigenfc^aften  bcr  einen  JRatiir  ber  anberit 
jufommen  fonnen,  —  gleich  aiö  wenn  bicfeö  notbwen^ 
bi^  wäre,  (5)cnu0  ifl  cö,  ba^  man  beiben  üereintcii 
^erfonen  mit  9ied)t  jueigne ,  wa$  einer  jebcn  'iftatnz 
in'ö  ^efonbere  jufommt:  benn  id)  fage  ganj  rid)tij}, 
©Ott  Jabe  in  (Ef^rij^o  gelitten ,  ber  ?Otenfc^  fet)  aUwif;:^ 
fenb  —  allmächtig:  allein  ber  iÖZenfc^fpeit  bk  7(S? 
mad}t,  bie  2(llgegenwavt ,  unb  {voa^  vorgiiglid)  cvf 
folgt)  bie  (Swigfeit,  ^raft  bcr  Bereinigung,  juges 
fl;ejen,  bieö  wäre  ehen  fo  unfd)i(flic^  ,  alö  ber  ©Ott:; 
^eit  bie  ©eburt  unb  ba<S  ieiben  jueigncn,  wcld)c0  eine 
?3Sermcnfc^lid)ung  ober  ein  ^iberfpruc^  fet}n  würbe, 

3eboc^  muf  man  fagen,  bc^^  bcr  ^33tcnfd)tcit  an 
jic^  burc^  bie  Bereinigung  mit  bem  ^orte  fo  inel  Botl« 
f ommen^eit ,  ^ifjenfd^aft unb '>Slad)t juget^cilt  waib^ 
alö  e6  immer  bei  einem  93ienfd}cn ,  infoweit  er  ?Oienfd> 
i^,  moglid)  ifi:;  welches  man  aud)  von  bcm  Jui^anbe 
feiner  Srniebrigung  fic^cr  bejahen  fann,  au^er  ba^ 
bamal6/  inbem  ber  Körper  beö  icibenö  fabig  bliebe 
bie  t6d)fle  J^crrlid}feit  nur  mit  einigen  vok  bmö)  bie 
O'iac^t    terüorfd}immevnben  (^tralen   juweileu   pd> 


40 

Christus  itaque  Filius  Dei  atque  hotninis  ex 
virgine  niatre  sine  viri  opera  geuitus,  oninis- 
que  peccati  expers,  Deo  patri  sese  hc-tiam 
dignissin>am  obtulit  expiando  generi  humano, 
et  summa  liumilitate  sua  atque  passione  pro 
percatis  hominum  sati^fecit  ,  ac  proinde  pro 
omnibui;  moituus  est,   quantum  in  ipso  fuit. 

Ea  autem  Deo  plaruit  lex  redemptionis  hu- 
manae  ut  beneficium  ejus  ad  eos  omnes  per- 
veniret ,  qui  in  Christo  per  Spiritus  San.ti 
gratiam  renali,  actum  fidei  et  dilettionis  filia- 
iem  exercerent  j  cum  enim  serundum  rigo- 
rem  justitiae  perpetuo  necessaria  sit  mens  pu- 
ra  ac  bene  erga  Deum  animata ,  per  Chri- 
stum ex  divinae  gratiae  aequitate  factum  est, 
ut  vel  semel  nato,  sincero  erga  Deum  affectu 
adeoque  poenitentia  primnm  *)  ac  melioris 
vitae  proposilo ,  orania  retro  pcccata  dele- 
irentur. 

De  conversione  hominis  «t  justiiicatione 
peccatoris  ac  meritis  bonorum  operum,  supe- 
riore  saecuio ,  natae  sunt  imporlunae  quae- 
dam  liles  quibus  incommodae  nonnullorum  lo- 
cutiones   et   aliorum   excessus   in    alteram  par- 

*)    lu  Ms.  prior  um. 


41 

(S^riiluö  a(fo,  &ct  (5o6n  Ootteö  unb  beö  ^O^civ 
fc^cn  aiiö  cinci:  iiirtqfraultd)cn  3JIuttcr ,  o^ue  OJ^itnjtr; 
fung  irc]cn5  cineö  53ianncö ,  geboten ,  unb  tton  jegli; 
tid)cr  (Biinbe  frei,  brad}te  jtd)  ©Ott  bcm  ^ater  alö 
ein  wiirbigcö  Opfer  juc  "Kuöföbnung  bc^  ?iJicnfc^cngcf 
fd)lcd)icö  bar,  unb  burd)  feine  tlefejle  :^emut^  unb 
fein  leiben  ^at  er  für  bie  «Sunbcn  bcr  'D3tenfd)en  ge? 
nug  get^an,  unb  i|l  mitbin  für  oUe  gejlocOen,  info; 
ttjcit  c6  von  t^m  abfpieng* 

©Ott  gefiel  eS  aber  bei  ber  "iB^enfc^enerlofung  feft; 
jufe|cn ,  ba^  i^re  ^Ißo§lt^at  ]id)  auf  alle  jene  crfirccfe, 
welche  in  (£f;ri|lo  burd)  bic  0nabe  be6  beiligen  0ci- 
fteß  wiebergeboren,  ein  finblic^  aufrichtige^  Q$cfennt; 
ni^  beö  ©laubenö  unb  ber  liebe  ablegen;  bcnn  ba 
nac^  ber  ©trenge  ber  ©erec^tigfeit  bie  @eele  bei^an; 
big  rein  unb  gut  gegen  ©Ott  gefiimmt  fet)n  follte:  fo 
gefd}a6  es ,  gemd^  bcr  gered)ten  (Bpenbung  ber  gott; 
lid)en  ©nabe ,  burd)  bie  ^erbienfte  '^c\u  Sbvifli, 
bajj  in  bemjenigen,  weld^er  einmal  wiebergeboren 
tvdre,  aufrichtig  ©Ott  liebte,  unb  folgfam  juforbtrfc 
Q3u§e  wirfte  unb  \id)  ju  einem  beffern  ^Ißanbcl  ent? 
fd)l6f['e,  alle  begangene  @ünben  getilgt  roürben» 

lieber  bie  ^efeßrung  bc^  5)^enfc^en  unb  Oiec^tfer? 
tigung  bs&  (Bunberß,  wie  aud)  über  bo.$  SSerbicnj^ 
ber  guten  ^cxh,  entj^auben  im  vorigen  3aor[nin; 
inerte  einige  Streitigkeiten,  ju  welchen  bk  unpa|Jciv 
■bcn  ^luöbrücfc  ber  <£ineu  unb  bie  7(bfd)weifun5eu  ber 


41 

tem  orcasioripm  piaebuerunt.  Arbitror  tarnen 
facile  illis  finc^m  iinponi  posse,  si  quis,  oniis- 
sis  sophisticatioriibus ,  rem  ip*am  expendere 
velit. 

Ante  omnia  igitur  tenendum  est,  hominis 
naturam  lapsu  ita  comiptam  esse  ut  sine 
auxilio  divinae  gratiae,  juiUum  ojous  bonum, 
nnllumqiie  actum  Deo  gratum ,  non  tantum 
non  perficere,  sed  nee  inchoare  possit.  Ita- 
que  nee  preces,  nee  votum  desideriumve  cor- 
rigendae  vitae,  aut  verae  fidei  quaerendae,  et 
generaliter  nullus  bonus  motus  sine  praeve- 
niente  atque  excitante  gratia  a  nobis  proficis- 
ci  potest;  ab  altera  tamen  parte  vicissim  te- 
nendum est  non  esse  sublatum  hominis  libe- 
rum arbitrium  per  lapsum,  ne  in  divinis  qui- 
dem  et  ad  salutem  pertincntibus,  sed  omnes 
actus  voluntarios,  licet  a  gratia  excitenlur,  si 
boni  sunt,  aut  a  natura  corrupta  oriantur,  si 
mali ,  tanirn  spontaneos  cum  electione ,  ac 
proinde  liberos  esse,  quemadmodum  niliil  li- 
bertati  actionum  nostrarum  in  communi  vita 
officil,  quod  per  radios  lucis,  oculorum  offi- 
cio transmissos  ad  agendum  aliquid  excita- 
mur,  et  aliquando  tam  valide,  ut  non  ob- 
stanle  deliberatione  ncstra   et  superstite   resi- 


43 

5fn&ent  auf  bic  entf^cjjengcfclfe  Seite  1(nla^  gaben» 
üDieineö  (Srad}tcn;5  jcöod)  fonnte  benfelben  U\d)t  abtjc; 
Rolfen  tt)cröcn ;  wenn  man  alk  ©pi^ftnbigfeitcn  bei 
©cite  fc^te ,  unb  &ie  (BacJ)e  felbft  in  Betrachtung 
jie§cn  wollte» 

?Sor  affem  muß  man  a(fo  annehmen,  baß  &eö 
^O^enfclien  9?atur  burd)  feinen  ^aü  fo  ycv&ccbt  tt>or? 
tcn,  ta^  bicfelbe,  o^ne  bcn  Q5eiftanb  ber  gett(id}en 
0nabe,  fein  guteö  ^erf,  unb  feine  gottgefällige 
J^anblung,  nid)t  nur  nid;t  üotlfüjiren,  fonbern  nic^t 
einmal  beginnen  fonne»  lilfa  webet  bie  Q^chctc, 
nod)  bei-  ^unfd}  ober  bass  Verlangen  ber  Bcfferung 
bcö  iebcnö  ober  ber  (Erlangung  beö  roa^^renÖIaubenö, 
«nb  überbaupt  feine  gute  9ve(]ung  fann  o^nc  bie  j^u; 
vorfommenbe  unb  autveibenbe  ©nabe  in  unö  @tatt 
ftnben;  boc^  auf  ber  anbern  ©eite  muß  man  aud) 
annehmen,  bci^  biivd)  ben  5al(  bcö  ^enfc^en  feine 
freie  ?£BitlfuJr  nic^t  aufgehoben  worben ,  nid)t  einmal 
in  göttlichen  unb  ben  auf  fein  ^eit  Bejug  babenbeu 
fingen,  fonbcrn  ba^  alle  wiüfujrlid^e  .^anblungen, 
(obfc^ott  bie  ©nabe  baju  antreibt,  wennfie  gut,  ober 
jie  auö  ber  vjerberbten  9Ratur  entfpringen,  wenn  fie 
bofe  jinb) ,  freiwillig  mit  CtBaf^l  unb  mit(3in  frei  fetten, 
fo  wie  auc^  ber  Jrei^eit  unfrer  »^anblungen  im  gemei? 
u^en  leben  baburc^  fein  Eintrag  gefc^iebt,  baß  wir  burc^ 
bie  lid)tj^rablen,  welche  un6  bie  'JCugen  mitt|>eiten/ 
ju  eiuec  .^anblung  angereiht  werben/   unb  jwar  biö; 


' 


44 

stendi  impressionilnis  i'acultate,  tatnen  praevi- 
deri  possit  actum  certo  esse  seculurum;  aliud 
^nim  est  quid  certum,  aliud  quid  necessarium 
sit:  ilaque  et  peccaie  contingens  est,  et  bo- 
nos motus  exercere,  liberum  est:  et  quamvis 
a  Deo  sit  excitatio  et  auxilium ,  tarnen  in  lio- 
mine  semjjer  aliqua  est  cooperaLio  ,  alioqui 
dici  non  posset  eum  egisse.  Utrum  autem 
ipsae  vires  bonos  molus  efficiendi  in  irregeni- 
tis  sint  frattae,  an  lanlummodo  impeditae*  et 
qiiibusnam  similitudinibus  optime  explicari  pos- 
sit gratiae  auxilium,  valde  inutiliter  et  frigide 
ab  illis  disputatur,  qui  undecuraque  conqui- 
runt  quod  in  Ecclesiae  dogmatibus  cum  aliqua 
specie  vellicare  possint 


Porro  Omnibus  Iiominibus  gratiam  dat  Dens 
sufficientem,  h acter. us  ut  posita  modo  ipsorum 
voluntale  seria,  nihil  amplius  ad  saluteni  eo- 
rum  desideretur  quod  non  sit  in  potestate,  et 
proinde  mulli  viri  pii  persuasi  sunt,  omnem 
hominem  venie'ntem  in  hunc  munduni  a  luce 
illa  mentium,  Filio  Dei  aeterno,  ejusque  Sanc- 
to  Spiritu  ita  illuminari,  ut  saltem  ante  mor- 
tem, sive  per  externam  praedicationem,  sive 
j)er  internain   menlis  illustrationem ,    ad   noti- 


45 

tüctlcn  fo  ^cftig ,  ba§  unfvcv  Uebcrlegung  \u\b  tci 
^ccmogcnö  bcn  Sinbriicfcn  ju  wibcrfte^en  uncrac^? 
tct,  man  boc^  Die  juwerfd^ig  crfo%en5e  ^an&dmg 
»orfcf;cuföimc;  beim  ein  anberöifl,  öa^  etraaö  gewi^, 
cinan&crö,  5a^ctwa6not6ivcnb:gfct}:  fünbigenalfoifl 
ctwaö  jufdüigeö ,  «nb  gute  Biegungen  berttorbvingcn , 
ctwaö  frcicö:  unb  oOwof^l  bcv  QCntrieb  iinb  bie  »^ülfe 
von  ©Ott  krfommt ,  fo  ifl  bod)  aüjeit  im  ?OIcnfd)cit 
eine  gettjiffe  5)Iitivtrfung :  fon^l  fonnte  man  nic^t  ^a^ 
gen,  et  ^abc  ge^anbelt.  Ob  ahcv  bic  ^vaft,  gute 
Dtegungen  f^ervorjubvingcn  in  bem  nid}t  ^icbergebor? 
nen  aufgehoben ,  ober  nur  gc6cmmt  fei) ,  uub  burc^ 
ivetc^e  ©leid)nifje  bie  S^{\\\c  bcr  ©nabc  am  beflen  er? 
fldrt  werben  fonne ,  bieö  gebort  ju  ben  unnü|en  unb 
gefc^macf  (ofen  Streitfragen  von  jenen  auöge^ecft,  bie 
(^Uei  auffnc^en ,  was  ^'e  in  ben  X)ogmen  ber  i^ird)c 
mit  einem  geti>i)TenQfnfd)eine  Idcbcrlic^  machen  fonnen» 
gerner  ertbeilt  0 Ott  allen  9Jlenfc^en  fpinldngli? 
c^e  ©naben,  fojivar,  ^af,  in  bcr  blofen  Voraus? 
fe|ung  eineö  ernfien  ^IBillenö  iljrcr  ©eitß,  jie  in  ^e; 
trejf  i^reö  »^eilö  nidjtö  erwünfd)cn  f onnten ,  bci^  nic^t 
in  i^rer  ©eivalt  j^ünbe:  unb  beß^alb  jinb  auc^  viele 
fromme  ?!)^inner  uberjeugt,  ein  jeber  ?!J!enfd) ,  ber 
auf  biefe  ^dt  fommt,  werbe  von  jenem  lic^t  ber 
©eitler,  bem  ewigen  ©obne  0otte6,  unb  feinem  ^ei; 
iigen  ©eifle  fold)er  ün  erleudjtct,  i>a^  er  wenigftenS 
noc^  Mox  bem  'Xobe,  mweber  burc^  äußere  .^unbma; 


46 

tiarn  perveniat,  quantam  haberi  satis  et  ne- 
cesse  erat,  ut  saiutem  ohtinere  posset,  si  mo- 
do ipse  vellet  eo  fine  srilioet  ut  saltem,  si  ob- 
stinate resistit  vocanti  Deo,  inexcusabilis  con- 
stituatur;  id  enim  divina  justitia  omniiio  cxi- 
git.  Qiianam  autem  ratione  id  prarstct  Deus^ 
etiam  in  illis,  ad  quos  nulla  suspicio  evange- 
lii  Ciiristi  per  aliquarn  externi  verbi  praedi- 
calionem  pervenit,  non  temere  dcfiniendum  est 
a  nobis,  sed  sapientiae  ejus  ac  niiseiicordiae 
relinquendum  est. 

At  efficacem  illam  aut  victricem  gratiam 
quae  ipsam  bonam  voluntatem  efficit ,  atque 
incjinationes  hominis  vincit,  et  contrariis  im- 
perfectae  aut  corruptae  naturae  sollioilationi- 
bus  praeponderat ,  non  semper  dat  Omnibus 
Dens,  alioqui  omnes  salvarentur;  quud  cur 
non  fiet,  hoc  est,  cur  aliquae  personae  prae 
aliis  multis  aeque  possibilibus,  a  Deo  ad  exi- 
stentiam  admitlantur,  quaruni  notio  seu  prae« 
visio  involvat  impoenitentiam  aliasque  actiones 
liberas  saluti  contrarias,  certosque  divinae  gra- 
tiae  gradus  summo  victricis  gratiae  inferiores- 
pertinet  ad  arcana  divinae  gubernationis  inac- 
cessa  mortalibus,  de  q^uibus  hoc  unum  nobis 
teneri  sufficit,  optimura  esse  quod  Deo  placuit, 


47 

c^ung  ober  &uvd)  eine  innere  (Erlcuc^tuufj  beö^Berflans 
beö  ju  einer  ^cnntni^  gelange,  öie  i§m  fpinlanglid) 
«nb  »onnotf^cn  ij^ ,  um  feine  ©eligfeit  ju  ermatten , 
wenn  er  nnr  ben  bitten  baju  ^at,  anf  öiefc  2(rt, 
wenn  er  f;artnacfig  bem  Ülnfe  ©otteö  tt)iberfle{)t ,  ijl 
er  nid)t  ju  entfd^nlbigen ,  benn  bieö  er^eifc^t  aüerbingö 
bie  gottlid^e  öerec^tigfcit :  aufweiche  5[ßi.'ife  aber  ©ott 
bk\'cß  bewirfe,  fogar  bei  jenen,  ^n  benen  nie  ein 
(Btra^t  beß  (S^angelinrns  ^ef«  S&ri^li,  burc^  irgenb 
eine  au^erlid)e  ^erfnnbignng  gebrungen  i|l,  jle^t  un6 
nic^t  ju ,  verwegen  jit  entfc^eiben ,  fonbern  wir  muf? 
fen  es  feiner  5Ö5eiöf^eit  unb  Q3arm§erjigfeit  iiberlaffen,- 
allein  jene  wirfenbe  nnb  objiegenbe  ©nabe,  bk 
jic^  felbft  ben  guten  ^Cßillen  fd)ajft,  unb  bie  9'Jeigun.- 
gen  be6  93^enfd)en  Sefiegt ,  auö)  bie  entgegengefe|ten 
Dieijungen  einer  unv)oUfonimenen  unb  verberOten  tflcn 
tur  iiberwiegt,  fpenbct  ©Ott  nic^t  immer  ^(len,  ■ — 
fonft  würben  ^Uc  fclig  werben  :  warum  aber  biefe^ 
nic^t  gefd)ie^t,  bci^  ^eift,  warum  einige  *Perfonen 
t)or  melen  anbern  ebenfalls  mogUd)cn  \Jon  @ott  in'6 
St)cifet)n  gerufen  werben,  in  bercn  begriff  unb  ?öor; 
auöfebung  fd)on  bie  Unbu^fertigfeit  liege ,  nebjl  am 
bem  bem  ^cil  wiberflrebenben  freien  ^anblungen  unb 
gewiffcn  (Btufcn  bcr  göttlid^en  &nabef  bk  weit  unter 
jener  (Btufe  ber  objiegenben  ©nabe  finb:  —  bieg  ge? 
fo\'t  ju  ben,  oUen  ©terblid^en  unjugdnglic^en ,  ©e; 
^eimniifen  ^^^  göttlichen  SXegterung,  wo\?on  wir  nur 


/|8 

et  non  alia  melius  ratione  sibi  porfectlonem 
rerum  conslare,  et  mala  quae  a  Deo  permit- 
tuntur  in  bonum  multo  majus  verti,  queiuad- 
niodum  jam  supra  monuimus. 

Non  tamen  putandum  est  divinam  salvan- 
di  liomines  voluntatem  et  meiilum  Christi  , 
vel  saltem  efficacem  graJiam  perliriere  ad 
solos  electos,  quibus  scilicet  summa  illa  da- 
tur  gratia  finalis  beatae  per.severationis.  Nam 
Christus  quidem  pro  omnibus  mortuus  est, 
efficax  autem  gratia  ,  et  vera  conversio  ac 
regencratio  per  spiritum  Dei,  qua  in  lilio- 
rum  numerum  recipimur,  multis  concedi  po- 
test ,  qui  non  sunt  perseveraturi;  nee  video 
quid  viros  quosdam  doctos  ad  grandia  illa  pa- 
radoxa  defendenda  impulerit,  a  quorum  in- 
teriore  sensu  et  consequentiis  ipsi  abliorre- 
bant,  ut  scilicet  Deo  leges  praefigentes  et  divinae 
gratiae  oeconomiam  pro  arbitrio  circumscriben- 
tes ,  putarent  eum  qui  perseveraturus  non 
est,  gratiam  et  Spiritum  Sanctum  revera  non 
accipere  quidquid  agat,  aut  utcumque  pius  ac 
Lene  animatus  sibi  aliisque  videatur ;  conJra 
vtro   qui   electus   et   finalem  poinitentiam  vere 


*)  Optimismus  tRiBMin* 


49 

öieö  Smji(}c  5U  wl^cn  6i'aucf)en,  ^a^  &a6  am  ibeftcn  i\i 
ivaö  ©Ott  gefallt,  —  ba^  bie  I^iiige  auf  eine  anbete 
to  nid)t  fo  tjoüfommen  waren,  unb  ble  Uebel,  bie 
i)on  ©Ott  jugclaffen  werben,  ein  weit  gro^ereö  0ut 
^ecüorbringcn,  wie  wir  fc^on  oben  angcmerft  Ipal'en» 

3tbod)  nui^  man  nid)t  glauben ,  ba^  ber  96ttlid}e 
5[ßille  bie  93ienfd)en  feiig  '^u  machen,  unb  bie  ^exf 
bienjle  (S^rijli ,  ober  wenigflenö  bie  frafttge  ©nabe 
allein  ben  ?l"uöerWvil;Iten  juge^ore,  bcnen  ndmlic^  jene 
^6d)^s  unb  cublid)c  ©nabe  ber  glüdfeligcn  5Öcf;arvlid}; 
feit  juget^eilt  wirb»  ^cnn  (Ebrijluö  i\i  ^war  fiir  alle 
9JJenrd)en  gefiorbcn,  bie  frdftige  ©nabe  aber,  bis 
wabre'^efel^ruug,  uub^iebcrgeburt  burd}  ben©cift 
©otteö,  woburd}  wir  in  bie  3^H  feiner  Äinber  auf? 
genommen  voerben ,  fann  loielen  juf ommen ,  bie  nic^t 
öarin  beharren  werben;  unb  id)  fe^e  nid)t  ein,  \va$ 
einige  gelelprte  "D^^dnner  verleitet  l^ahe ,  jene  anwerft 
fclifame  9Jtcinungen  ju  üerfed)ten,  üor  beren  innerni 
@inne  unb  folgen  fie  felbj^  juriUf  fc^auberten ,  bc,^  fic 
ndmlid)  ©ort  ©efe^e  vorfd)rieben ,  bie  göttlichen  ©na; 
benfpcnbungen  nad)  5[BillfiU;r  befd)rdnften ,  unb  glaub;? 
ten,  jener,  weld)er  nid}t  au6l;arren  wiirbe,  en^alte 
bie  ©nabe  unb  ben  (^eiligen  ©ei)1  in  ber  %hc{t  nid)t^ 
too,^  er  and)  immer  tl^un,  unb  wie  fromm  unb  red)t? 
fd)affcn  er  aiid)  ]id)  fclbft  unb  anbern  fc^einen  möge; 
unb  jener  hingegen,  weld^er  auöerwdi^lt  ift  unb  bie 
enblic^e  ^upe  in  ber  X§at  wirfeu  wirb,  verliere  bie 

4 


51) 

acturas  est,  eiim  acceptani  a  Deo  graliam  et 
Spiritus  Sancli  inliabitalionem  non  amiUere , 
utcumque  inier  adulteria  et  homicidia  vitam 
agal.  Quae  quidem  doginata  nova  et  offen- 
sionis  plena,  etiamsi  excnsari  possent,  non 
\ideo  tarnen  qno  fundamento  iiitantur  aut 
quem  usum  liabeant  ad  aedificalionem.  Si 
quae  enim  alicubi  locutiones  occurruut,  quae 
sententiae  tam  crudae  favere  videntur,  prae- 
stat  eas  aliarum  multo  plurium  comparatione 
moUire,  quam  rigorosa  interpretatione  exaspe- 
rare  et  Deo  dignius  videlur  graliam  dare  tem- 
poralem et  revocabilem ,  sed  conspicuam  , 
quam  perpetuam  et  inamissibilem,  sed  plane 
obrutam  et  cum  pessimo  animae  habitu  sum- 
misque  sceleribus  consistenfem.  « 

Homo  igitur,  praeveniente  Dei  gralia,  a 
mortifero  peccati  sopore,  ad  agnifionem  sune 
jiiiseriae  attentionemque  animi  et  firmum  pro- 
positum  scrutandae  ac  sequendae  veritatis  sa- 
lutaris  excitafus  ,  et  missis  aut  posthabitis 
aliis  cogitationibus  et  alTectibus ,  ac  mundi 
carnisque  documentis,  totns  in  salutis  curam' 
incumbens ,  ex  naturali  lumine  animadvertit 
quae  sit  lex  voluntasque  Dei,  et  memoria  ad- 
monente,  gemens  tremensque  agnoscit ,  quan- 
tum    inde   deviaverit,     quam    gravem    poennm 


51 

^Ott  ©Ott  cmpfanc^cn?  ©tta&e,  uu&  &cn  iniroc^Jncnbcit 
^eiligen  &ci'ii  nict/t,  moijc  er  and)  tn  (S&c6rüchcn  nnb 
^oxbtbaten  feine  Xage  'ocvUimu  "^kk  ieörfafse  fm^ 
jwar  neu  iinb  anflö^ig,  obfcl)on  jTe  fonnten  entfchulöigt 
werben  ;  bod)  fe6e  tcl)  nicf)t  ein,  auf  tt)elcf)er  ©runf»? 
fej^e  jte  6eru6en,  unö  u?ie  jTe  frommen  jur  (Erbauung* 
^cnn  wenn  irqenb  einige  'Jfuö&rucfe  aufjlo^en,  wcU 
d)e  eine  fo  6artc  OJ^einum^  'Oi  bc^unfligen  fd}eincn,  fo 
ijl  ee  belTcr,  biefclbcn  im  ^^crgleicf)  mit  unjd(Alig  mc6c 
ttnbern  ju  milbern,  ai$  benfelben  burd)  eine  allju^ 
jlrenge  'Kußlegunt]  S^^^S  anjut^un;  unb  e6  fc^eint 
©otteö  wurbijjer  ju  fepn,  eine  jeiilid)e  unb  tvieber.' 
ru|lid)e,  aber  bod)  fid}rbarc  (^jnabe  ^n  ert^eilcn,  af5 
eine  immerwaf^rcnbe  unb  unverlierbare,  aber  ganj 
vcrborj3ene,  unb  vereint  mit  bcn  abfd}eu(id;|^en  0ej 
tvobubciteu  unb  fd)dnblid)fi:en  iaflern. 

^cr  ^enfc^  alfo,  burc^  bte  juvorfommenbe  ©na; 
be  ©otteö  au5  bcm  t5btlid)en  @d}him:i:er  ber  ©unbc 
jur  (Srfcnntni^  feinet  (Slcnbeö  unb  ^^etrad}tunc(  fei.- 
ner  (Seele,  ivab  jum  fcftcn  Sntfcb/Ui^  bie  ^eilfame 
^af^rbeit  ju  erforfd^en  unb  bcrfclben  .^u  folgen,  anfi 
(jewecFt,  ücrgi^n  ober  verbrdngt  alle  anbere  ©eban? 
fen,  £Reigunijen  unb  tOiajcimen  ber  2ö3e(t  unb  bc$ 
§leifd)cö,  vertieft  jTd)  ganj  in  bie  (Sorqe  feines ^^eifö^ 
m\b  crfennt  fobann  (xm  bem  lid)te  ber  Vernunft, 
welches  Öotteö  ©efe^  unb  ^itle  fct?,  unb  vermit;? 
teljl  fcineö  0cbad}tni|[e5  ernennt  er  feuf-jenb  unb  ba 

4  = 


52 

nieruerit  ,      qiiantumque     olTenderit    crealorem 
sunm,    cui  cullum  amoreinque    supremum  de- 
bebat,     cujus  contemplationi    insislen-,    in  nie- 
diis    conscientiae    terroribus    lumen   haurit   no- 
\ae   spei  5     agnoscit    cnini  eumdem  justissiinum 
iuclicem  pro  summa  bonitate   sua  liumanae  in- 
firmitatis    misereri,      nee     dum     benevoleiitiam 
erga   peccatores    deposuisse,     qui   dum  tempub 
est,     in  misericordia  ejus  perfugium  quaerunt, 
et    cum  evangelium ,     omnibus  serio  ad  Deum 
sese    convertentibus ,     Chriijium,     salutis    por- 
tum   ostendat,     ad  quem    per  veram  pocnilen- 
tiam  (quae  ut  sufriciat,    non   solo  poenae  melu 
aut  praemiorum  spe,     sed  sincero   amore  Dei , 
agi    debet)    accessus    datur:     sive   illa   in    bap- 
litmo    adultorum   bis    adsit  qui  primum  in  ec- 
clesiam    Dci    recipiunlur,     sive   postea    ab    bis 
qui  denuo  in  peccati  gurgite  periclitantur,  tan- 
quam    secunda   post   naufragium  tabula,     arri- 
piatur:     Dens  auLem  non  tantum  veniam  pec- 
catorura    admissorum    sed    et    novas    vires    ad 
meliorem   vilam,     ac  Spiritum  Sanctum  et  re- 
senerationem    ad   se    conversis  et  poenitentibus 
ijoUiceaturj    hinc  jam  justificatio  peccaforis  uti- 
que  consequitur,     et  per  Christi  satisfactionem 
fide   apprebensam   a  reatu   absolvitur,     et  in- 


"^ 


53 

Benö,  it)ie  fe^t  er  jld)  baüoti  ^jcrirrt,  ivetc^e  fd)tvcrc 
(Btrafe  er  ücröiciu,  unb  wie  groMic^  er  feinen  ©d}e; 
pfer  belcibigt  ^vibe,  ben  er  tu'tte  über  alleö  loerebreii 
iinb  lieben  fodcn;  auf  biefer  ^etrad}tunj  ^aftenb, 
leudjtet  if;m,  mitten  in  feinen  GewijTcnöbedngfdgun.- 
gen,  i^a$  iic^t  einer  neuen  ^cffnung;  benn  er  crfennt, 
ba^  biefer  ndmlid^e  geredj-te  Dvic^ter  in  feiner  j^ro^e« 
C5üte  jTd)  über  bie  menfd)lidie  (Sd)n)ad}§eit  erbarme, 
unb  fein  2Bo6(woUen  nod)  nid)t  ab^jelcat  (xibe  für  bie 
(^ünbcr,  xocidje ,  ba  e6  nod}  3cit  ij!,  in  feiuer^ariui^ 
Jerjißfeit  i^re  2i\^vid)t  fud)en ;  unb  bc[  baö  (Svan^^e? 
(ium  aUen,  bie  jld)  aufric^ticj  ju  ©Ott  befe&ren,  (Sbvi;: 
fuuu  • —  ben  .^afen  bc5  ^>edö  —  jei^jt ,  ju  bem  mait 
turc^  waOre  ^Bu^ferttgteit  (welche,  um  ju  erflcdPen,. 
nic^t  b(oö  burd)  bie  5urd}t  üor  ber  (Strafe  unb  bie 
Hoffnung  ber  ^Bcfofpnung,  fonbern  burc^  aufrid^ttgc 
iiebe  0otteö  bewirft  werben  foU)  Betritt  fubet:  mo^ 
ge  nun  biefelbe  in  ber  "Xaufe  ber  Srwac^fencn  bei  jex 
ttcn  flatt  finbcn,  bie  jum  erjlenma(  in  bie  ^irc^e  ®oj 
teö  aufgenommen  werben,  ober  na!:^^er  üon  jen^'n,- 
bk  aufß  neue  im  ©trubel  ber  (Bünbe  gef.ibrbet  fi'Mb, 
<il6  i^wciteö  Ütettungöbret  nad)  bem  (2d)itf'Jruc^e,  er^ 
griffen  werben:  allein  ©Ott  werfpric^t  nic^t  nur  btc 
53erjei§ung  ber  begangenen  ©ünben,  fonbern  auc^ 
rpie  Gräfte  ju  einem  bcffcrn  ieben,  ben  beiligni  ©etjt 
unb  bie  ^Ißiebergcburt  benjenigen,  wcli)?  fti)  reuir.ü.' 
t^^S  5«  i&"^  befe^ren:  fo  wirb  al$bann  ber  ^«nbec 


54 

fusa  divini  afieotus  caritate,     liabitum  justitiae 
ac  novurn  homiiiem  induil. 


Quae  cum  ita  sir.t  atque  ab  omnibus  fere 
admittar.tur,  valde  inutiles  videntur  esse  con- 
troversiae,  quas  nonnulli  excilarunt  de  forma 
juslifiialionis  j  ulruni  sdlioet  in  impulatione 
meriti  satisfar  tionisque  Clirisfi,  an  vero  in 
justitia  habituali  infusa  consistat:  cum  enim 
utrumque  requiri  omnes  fateri  coganlurj  quid 
porro  litigant,  et  quid  est,  logomachia,  is'\  hoc 
non  est?  si  justiiicatio  sumatur,  Uli  seiet  apud 
jurisconsultos,  ut  justus  sit,  qui  reatus  expers 
est,  manifestum  est  essentiam  jiistificationis 
hoc  est  innocentiae  nostrae  in  imputata  nobis 
satisfactione  Christi  consistere ,  propter  quam 
credentibus  ac  poenitentibus  venia  conceditur* 
sin  justificatio  sumatur,  uti  in  doctrina  mo- 
rah,  ut  justus  sit  qui  habitu  justitiae  est 
praeditus  quemadmodum  in  Apocalypsi  dicitur, 
qui  justus  est  justificetur  adnuc  ,  id  est, 
justitiae  habitu  crescat,  manifestum  est  habi- 
tum  illum  justitiae  a  Deo  nobis  infundi  in  re- 
generatione,  cum  novum  iiominem  induimus. 
Unde  non  male  dici  potest  poenitentiae  et  ve- 


55 

gcrcd^tfertigt ,  unö  Mtrd)  b'ie  ©emtgt^uung  5e6  (Je? 
(ofei'ö,  beic«  cc  (Mtud)  bcn  ©lauOcu  t^eiljaftlg  mvb, 
öon  bcr  (ScI^iilö  befreit,  uitb  &ni*d)  bie  cingcgoj|enc 
liebe  feinet  Öotteö  ^ie^t  er  &a6  ^kib  öei*  ©ered^tigs 
feit  uiib  öcn  neuen  9}ieufd;cu  ein. 

^a  fic^  nun  tk  (Bad-)e  \o  t)er§a(t,  «n5  beinahe 
cügcmein  angencmmcn  vokb ,  fo  fd)einen  bie  (Btceit? 
fragen,  welche  einige  über  5ie  2trt  öer  Dvedjtfertigung 
ciufgenjorfen  Jaben,  fe^r  unnü^  ju  feijn:  ob  fie  mwv. 
lic^  in  ber  Bu^ignung  be6  ^erbien|le5  unb  bec  @e? 
nugt^uung  (£§rifli,  ober  ober  in  ber  cingegcijenen, 
inroofpnenben  ©ercc^tigfeit  befte^c:  benn  b^  alle  ein? 
jugefle^en  gejivungen  finb ,  b^^  bdbi^  erforbert  luer? 
bi ,  ivarum  noc^  lange  janfcn,  unb  tvaö  ifl  bieö  njo§( 
«nbcrö  als  ein  ^ortfl; reit?  O^immt  man  bieDtec^t; 
fevtignng  in  bem  ©inne  ber  Üied;t6gele§rtcn ,  b(x^ 
ndmlic^  ber  gerecht  fei),  it>eld)er  fd^ulbloö  ift,  fo 
iji  eö  offenbar,  ba^  b<x^  ^efen  ber  Üvec^tfertignng, 
baö  ^eift,  unfrer  Unfd)ulb,  in  ber  uns  jugceigneteit 
©cuugt^uung  (E§rifii  bejle^e,  burcf)  «jelc^e  jenen,  bi\z 
glauben  unb  reumütfiig  finb«  SSerjei^ung  jugeflanbeu 
n)irb:  wenn  aber  bie  9ied)tfertigung  genommen  wirb 
wie  in  ber  (Sittenlehre,  bOi,^  ndmlid)  ber  gerecht  fei), 
in  bem  bie  gertigfeit  ber  0ered)tigfeit  if^,  fo  wie  in 
ber  ^pofali)pfe  gefagt  ttjirb,  tver  geredet  ift,  ber 
werbe  nod)  geredeter,  baö  |ei^t,  er  ne§me  uod) 
j'.i  in  ber  gectigfcit  ber  ©erec^tigfeit;  fo  ijl  eö  offen; 


56 

niae  concessioneni  (ut  alia  Dei  beneficia  ta- 
coam ,  qiiibus  nos  juvat  et  piacvenit  etiam  ante 
perfectum  rogenerationis  negotium)  esse  gra- 
tiam  gratis  datam ,  non  autem  liabitus  infu- 
sioaein  esse  ex  congrno  divinae  sapientiae  in- 
stituto  datam  poenilentibus,  graliam  gratos 
nos  I)eo  ac  placentes  efficif  utrm  ,  nostram 
meutern  reapse  in  melius  immutantem,  qua 
tot  um  opus  nostrae  renovalionis  absolvilur.  *) 
Interim  tenendum  est  ad  illam  quoque  justiti> 
cationis  notionem  quae  in  dimisi>ione  reMtus 
consistit,  non  fide.m  tantum  sed  et  poenilen« 
tiam  ideoque  caritatem  requiri. 


Valde  supervacuum  quoque  est  duas  divi- 
näs  virtutes  fidem  et  caritatem  inter  se  com- 
mittere  velle,  quasi  pTSLerogaüvae  pra(^ceden~- 
tiae  lite  exritafa  atque'anxie  disquirere,  ulrius 
potiores  sint  in  justiliratione  partes.  Quemad- 
modum  enim  certum  est  fidem  sine  caritate 
esse  mortuam ,  ita  quoque  constat  caritatem 
sine  fide  ( dilectionem  sine  cognitione)  esse  nul- 


*}   Secuti  sumus  verslonem  gallicam, 

Edilio  MoguntiD£ 


57 

6at,    &a^  jene  gettigfcit  &er  ©ctcc^tigfeif  uns  von 

©Ott  eingcijcjTcn  werbe  in  bcv  ^icbergclnirt,  ba  tvii- 

einen  neuen  ?Oknfd)en  anjie^cn,  ^apev  Ui^t  jic^  gauj 

gut  jagen,  bci^  bie  (Srt^eitung  bec  ^u^e  unb  ^erjci? 

^ung  (um  aller  übrigen  CÖSo^^übaten  (55otteö  ju  ge? 

fdinjei.i.en,  womit  er  un5  untevfiü^t  unb  juvorfommt, 

vor  bem  tjollcnbetcn  ^löcrfe  bcr  ^iebergcburt)  eine 

fonber  ^crbienjl  gefpenbete  (^nabe  fep;  nic^t  abfc 

eine  eingegoi]cne  ^^rtigfeit,  bic  nac^  beftimmter^a^; 

gäbe  ber  g6ttlid}en  ^eiö^eit  ben  ^u^enben  mitge* 

t^eilt  tt>irb,  noc^  eine  ©nabe,  bie  unö  ©Ott  angc' 

nejjm  unb  njobtgcfdtlig  mac^e ,  nietete  tuirflid)  unfern 

55er|tanb  verbeffcre,  ivoburc^  ba^  ^^W  '^^^^  unfrec 

(Smeuung  vollenbet  wirb,     3ii^^^fK»  »""f  i"^t^  ^'^^)t 

aujjer  !JCc^t  (äffen ,  ba^  ju  bem  ^^egriff  ber  Dtec^tfcr? 

tigung,    welche  in  ber  9Rad}Iaffung  beö  ^c^kxi  bc; 

ftc^>t,  nid)t  nur  ber  ©Iau6e,  fonbern  auc^  bie  i6\if 

fe,  alfo  auc^  bic  liebe,  erfordert  werbe. 

(£*ö  ip  auc^  fe6r  unn6tf;ig,  bie  jwei  gottHd^en  tu; 
genben,  ben  ©lauben  unb  bic  iicbe,  miteinanbcr  ver? 
gleid)en  ju  woUen,  inbcm  man  einen  ^orrangöftreit 
aufwürfe,  um  angj^lic^  ju  unterfud}en,  welche  au^ 
Oeiben  ben  m?i)"len  7(nt|)eil  an  unfrer  Dter^tfertigung 
f^abe,  X)enn  fo  wie  eö  gewi§  ifl,  ba^  ber  ©faube 
o^^ne  ik^Q  tobt  fct),  fo  ift  eö  cbenfaüö  auögemad^t, 
ha^  bie  liebe  o§ne  ©lauben  (bk  liebe  of^ne  Äenntn:'^) 
nid)tö  itx):  unb  folgfam  ijt  ber©laube  bie  erforöerlid)? 


58 

lam:    et  proinde  fidcs  est  caritatis  rcquisitum, 
Caritas  lidei  com})lenienlum. 

VidenlLir  autem  nonuulli  eorum  qiii  iolam 
justificationis  vini  in  sola  flde  conbtituunt,  cl 
viitutfs  alias  tanquum  fructus  hominis  per  li- 
dt-m  JListiiicati  indu^itale  secuturos  conside- 
rant,  aliam  nolioneni  lidei  habere  quam  quae 
antea  in  scliolis  erat  rccepta  ;  fidem  enim  nun 
tantum  in  intellectu  sed  et  in  voiuntale  con- 
stiluunt,  imo  fidei  naturam  eo  usque  exten- 
dunr,  ut  fiduciam  lilialem  erga  Deum  com- 
plectatur;  in  qua  mihi  Caritas  sive  dilectio 
Dei  videtur  involvi ,  tt  mirum  non  est  si  to- 
ta  fiJe  justificari  homines  volunt,  qui  sub  fide 
spem  et  caritatem  complectuntur ;  itaque  si 
sie  sentiuiil,  controvcriiam  de  vocabulis  ino- 
vent. 


Equidem  fatendum  est  secundum  receptas 
quoque  nolioaes  fidem  sive  assensum,  de  vo- 
iuntale aliqua  ratione  parLicipare ,  alioquin 
cnim  juberi  a  Deo  non  posset,  nee  ab  homini- 
bus  licet  volentibus  praestari ;  et  videmus 
saepe  homines  aliquid  pro  vero  habere,  etiam 
si  rationem  sententiae  suae  reddere  non  pos- 
«int,    imo  nullam  uiiquam  habuerint,    qualera 


59 

(t*ij3<^nfd;aft  bct  iie6e,    unb  Me  iiebc  2>e6  0lauOen6 

C£*ö  fd}eint  mir  aber,  ba^  (Sinige  auö  öenjcuigen, 
töctc^e  btc  gaije  ^raft  5a*  Diec^tfertiguug  in  J>en  ak 
(einigen  glauben  fe|cn  unb  bie  iibvigen  Xugenben  als 
fielet  erfolgeube  ^nia^te  beö  burrf)  ben  ©lauben  qc( 
rechtfertigten  iÖlenfc^en  anfeben,  —  einen  anbcrn  ^:; 
grijf  üon  bem  (!)laubeu  traben,  alö  bis  bal;in  in  bcn 
©c^ulen  ancjenommen  war:  benn  jlc  (aJTen  ben01au? 
ben  nic^t  bloö  in  bem^crftanbe,  fonbern  aud)  in  bem 
5ßillen  befielen,  unb  be§nen  überbieö  bie  Olatur  bce 
©(aubenö  fo  weit  (X\x^,  bc^  er  auc^  nod)  tai  finblic^c 
Vertrauen  auf  0ott  in  ftd)  \i\^e,  worin,  wie  mic^ 
bunft,  bie  Caritas  ober  bie  iiebe  ©ottcö  begriffen  ifl; 
unb  fo  i^  cö  nid)t  ju  \jerwunbern,  baf  jie  behaupten, 
ber  "ijKenfd)  werbe  ganj  bure^  ben  ©tauoen  gerecht; 
fertigt,  ba  jte  unter  bem  ©lauben  auc^  bie  J^offnung 
unb  bie  liebe  terfte^cn:  wenn  alfo  bie6  i^re  ^Jleinung 
i|^,  fo  ijl  e$  nur  ein  ^ortjlrcit. 

^oc^  mu^  man  md)  wieber  cinge^eöen,  fogar 
gema^  ben  angenommenen  gegriffen,  ba^  ber  01au; 
be  ober  bie  ?53eipiTid)tung  einigermaßen  V)cn  bem  \Stif 
tcn  etwaö  in  jid)  fd)ticße ;  fonft  fonnte  ©Ott  bcnfelben 
nid)t  gebieten,  ncd)  fonnten  bk  5}ieufd)en,  wenn  jte 
aud>  wollten,  i^n  teiften;  unb  oft  fef;en  wir  bie53Zen'' 
fd}en  (Stwaö  für  gewijj  anne^meu,  obfd^on  jte  nic^t 
im(5tanbe  fmb,  üon  i^rer  ^Jleimmg  einen  0r«nb  am 


fitlem  a  Deo  in  meniibus  homlnum  eliam  sim- 
plicium  et  in  tredendo  ralioncs  non  inquiren- 
liiim ,  excitari  supva  diximus ,  ita  ut  reveru 
assensus  rationibus  deslitutus  consistat  in  eo 
mentis  statu  quo  Iit  uL  qui  eum  habcnt,  pe- 
rinde  affecti ,  atquc  *)  agendum  paliendum- 
que  compositi  sunt,  ac  illi  qui  rationum  sibi 
sunt  conscii ,  imo  allquando  efücacius:  quod 
coinparatione  ostendam:  vidennis  esse  Iionii- 
nes  qui  argumentis  satis  convicti,  sibi  yiden- 
tur  nulla  spectra  occursura  esse  in  tencbris, 
iidem  tarnen  non  audent  soli  noctu  ambulare , 
aut  si  audeant  terrore  quodam  panico  corripi- 
untur :  Contra  sunt  alii  qui  de  argumentis 
contra  spectrorum  metum  ne  cogitant  quidem, 
iidem  tarnen  firma  fde  et  persuasione  rauniti , 
totas  noctes  soli  in  silvis  atque  inter  spelaea 
ferarum  versantur.  Itaque  in  illis  tlieoretica 
quaedam  opinio,  in  bis  assensus  praclicus  ma- 
gis  esse  videtur,  quem  potissimum  in  fide  de- 
siderari  consiat.  Et  Clnistus  ipse  dixit  plures 
€sse  fidei  gradus  quorum  potissimi  non  tam  **) 


*)   Sensus  postulare   vidLfur  hie   addi  particulam  ad. 

Deest  tarnen  in  aulo^rapho.  , 

**)  Loco  hujus  vocis  tarn,  forte  melius  legcrefur  (amen. 

Leibnitxds  scripsit  tatUf  sed  videtur  abbreviasse  vo* 


61 

^uc^eben ,  ja  noc^  nie  einen  öajit  gehabt  §atten ;  tvef? 
d)cu  0taube,  wie  wir  fd^on  vorhin  bemerkt,  im  ^iu 
jle  ber  5)^cnfd)cn,  fi^ai-  öcr  Sinfd(tl(^en ,  welche  bie 
©nniOe  ibueß  Ölaubcnö  nid}t  untcrfud^en ,  t)on  ©Ott 
evwccft  wirb,  fo  ba^  tvivfüd)  jene ^^cippid^tung  o^ne 
0rimi>e  jener  S^^f^^*^^  '^'-'^  0ci|1cö  fet),  woburd)  gc; 
(d)ief)t,  ba^  bevjeniv^c,  ber  fid)  barin  bcjtnbet,  bic 
ndmlid)en  0efüf;le,  eben  bie  (Btimumnj]  jum»^anbeltt 
unb  ieiben  in  fid)  empfinbet,  ivie  jene^  weldjc  bie  ^e^ 
wegurfadjen  iune  l^abeti ,  \<x  oft  fogac  nod)  in  einem 
Jobern  ©rabe.  l^ie«  witi  id)  burd)  ein  ©tcic^ni^  jeix 
gen»  *5BSir  fe§en  5)^enfd)en,  bie  auf  genugcnbe  ^er; 
nunftgrunbe  c}efiu|t  feine  ©cfpenfier  in  ber  ÜTac^t  an;: 
jutreffcn  glauben ,  unb  boc^  getrauen  jte  \id)  nic^t  in 
ber  'iSlo,d)i  aüein  ju  gelten,  ober  wenn  jie  e6  auc^  wa;? 
gen,  fo  werben  jte  \jon  einem  panifc^en  @d)recfcu 
burd}fd)auert:  anbcre  biugegen  gibt  eö,  bie  an  ?3Scr; 
nunftgrunbewiberbic^urd}t  \Jor  ben0efpenflcrn  nid)t 
einmal  benfen,  unb  bod)  mit  ber  ^Iße&r  beö©laubenö 
unb  ber  Ueberjeugung  burd)wanbern  \iz  ganjeOidd)te 
cinfam  bie  halber,  jwifd)eu  bcn  ^^lüftcn  wilber'^tljie.- 
te.  2f"  \^\\^^  alfo  ifl  eine  t^eoretifc^e  93leinung,  in 
biefen  eine  praftifd^e  ^eipflic^tung,  weld)e  §auptfdc^? 
lic^  im  Ölauben  erforbert  wirb»  Unb  (E&riftuö  fclbft 
Jat  gefagt,  eö  gebe  mehrere  ÖlaubenC-f^ufen,  woüon 
ober  bie  er^abenflen  nid)t  fowof;!  bem  blojjen  ^er; 
f^anbe  eigen  jlnb  (fonfl  wdre  ber  0laube  berjenigeit 


penes  nudum  intellectum  sumendl  sunt:  alio- 
qui  major  eorum  esset  fkles  qiiornm  major  est 
doctrina  ( qualis  in  inuliere  Chananea  aut  cen- 
turione  Capliarnaltico  ,  quibus  rnngnam  ilileni 
Christus  ipse  tribuit,  utique  non  fuit)  quam 
penes  affectum  animi  in  sententiam  perceptam 
sequendam  propensi,  etiamsi  ratio  non  tantum 
non  favere,  sed  et  reclamare  videretnr.  In- 
terea  Fides  sive  assensus  practicus  circa  articu- 
los  christianae  religionis,  tanqnam  univcr.salia, 
omnino  a  spe  et  caritate  ac  fiducia  filiali  dis- 
lingui  potest ,  quibus  generalia  nobis  singula- 
tim  applicamus. 

Nee  vero  cum  aliquibus  pulandum  est  ad 
justificationem  requiri  ut  quis  se  justificatum, 
multo  minus  et  electum  et  persevcraturum  di- 
vina  fide  credat:  nam  ,  cum  mulli  veram  fi- 
dem  habeant  qui  perseveraturi  non  sunt,  se- 
queretur  eos  vi  fidei  ad  justificationem  neces- 
sariae ,  falsum  credere  debuisse.  Sed  et  qui 
justificationem  a  justificato  credi  debere  volunt , 
in  tricas  inciduntj  si  enim  credere  se  justifi- 
catum, requiritur  ad  justificationem  et  pro- 
inde    justificationem   praeceditj     utique  credere 

ctm,  quod  duobus  punclis  indicare  forte  voluij 
Cur  enira  hie  duo  puncla?  —  Edit.  par,  hoc  no- 
tatj  sed  quorsum  plane^non  video. 


j^roj^vr,  Kvcld)e  mejc  ^Ci]Tcnfd}aftcn  bcfTfeen/  i\jc{d)e5 
öod)  wa^rlid)  Cix\\  baö  (Jf;ananaifd)e  5R?eib  un5  5eii 
J^auptniann  von  ^ap§arnaiim ,  in  wcldjcrx  S|)nftuö 
felbft  einen  t3vo§cu  ©tauben  crfannte,  «id}t  nnwen&f 
bar  ij^),  ate  auc^  &ei*  fuMcn^en  Seele,  welche  einem 
(^ebaufeu,  bcn  jle  cmpfvinO,  beijupflid^ten  |tc^  §inr 
ncic^t,  obfc^on  &ie  Vernunft  bicfelbe  nic^t  nur  ntc^t  ju 
be^unftii^i^/  fonbern  fo^]ar  ior  ju  tt)i5er[lreben  fd}etnt» 
'X)er©{aube  jcbcd)  ober  bie  pvaftifd^e^cifnmmung  iit 
^Öetrcjf  ber  cb;ri|lltd)en  ©laubenöartifel  überhaupt  ge? 
nommen,  fann  ganjlic^  t?on  bcr  .^offnuug,  ber  iiebe 
unb  bem  finblic^en  Vertrauen  unterfd)ieben  werben , 
woburc^  wir  baö  "^dlgemeine  einzeln  auf  unß  anwenben. 
9)ian  barf  aber  nid}t,  wie  (Einige,  glauben,  es 
werbe  jur  ütec^tfertigung  erfobert,  ba^  man  mit  eig- 
nem g6ttlid)cn  ©laubcn  glaube,  man  fei}  wirfüc^  ge; 
red)tfertigt ,  unb  nod)  'cid  weniger,  ba^  man  auecr; 
wablt  fei)  unb  bebarren  werbe:  benn,  ba  ^icic  ben 
wahren  0lauben  baben,  obne  ^e(3arrlic^feit,  fo  wüiv 
be  barauö  folgen,  bc\^  jie,  ^raft  be6  jur  Oicd^tfertii 
gung  not^weubigen  (^(aubenö,  etwag  J^^f^^^^  t^^Uten 
glauben  muffen,  ORun  aber,  wer  behauptet,  bc[^  bie 
Oicc^tfertigung  pon  bem  ©erecbtfertigten  geglaubt  wer? 
ben  miiffe,  ber  vcrftcigt  jtc^  in  ©pifefinbigfeiten ;  benn 
wenn  ber  ©laube,  ba^  mau  gerechtfertigt  fci),  jur 
Dvec^tfcrtigung  erfobert  wirb,  unb  alfo  ber  9vcd}tfcr; 
tigung  vorangeht;  fo  muf  bemnac^  berjenige,  ber  noc^ 


64 

ae  justificatiim  debet  qui  jastificalus  nondum 
est,  debet  ergo  credere  falsurn.  C^juod  ai  ve- 
lint  ut  quis  saltem  justiiicandum  se  certo  cre- 
dat ,  lias  quidem  conlradictiones  evitant ,  at- 
tamcn  sine  rntione,  .sine  scriptura,  condilio- 
nes  justificationis  sibi  fingunt.  Si  quis  enim  li- 
dem  et  carjtatem  iinbeat,  jusiificationem  ha- 
bebit,  etia.msi  de  aclu  lioc  reflexo  ne  cogitet 
quidem,  utrum  eam  accipiat  nee  ne  ").  Fiducia 
vero  illa  lilialis  sive  spes  qua  credimus  et  con- 
fiJimus  nobis  remilü  peccata,  nos  esse  in  gra- 
liam  receptos  et  Del  filios  factos  ,  i'on  per- 
tinet  ad  fidem  illam  divinam  circa  generalia 
Dei  promissa  et  revelationes  quibus  falsum 
subesse  non  potest ,  quia  illa  fiducia ,  praeter 
divinae  bonitatis  contemplationem ,  vcrsatur 
circa  res  humanas  et  singulares  quae  sunt 
facti  et  a  consideralione  ac  memoria  eorura 
quae  in  mente  nostra  fmnt,  proficiscitur ,  nee 
proinde  ultra  certitudiuem  moralem  assurgit. 
Itaque  si  quae  interveniunt  dubilaliones  ex  in- 
firmitate  nostra  profe^lae,  non  tollunt  fidu- 
ciam  filialem ,  quemadmodum  etiam  tentatio- 
nes  dubitationem  circa  articulos  religionis,    non 


*)  In  Edlt  Paris,  nee  ne  a  Fiducia  non  seperatur,  sed  hoc 
meudum  esse  nemo  non  videt.    Editio  Alo^unllna. 


6^ 

nid)t  gmdnfmiijt  if^,  glauöett,  et*  fei;  gercd^tfcrtigt ; 
er  mu^  «Ifo  ctwaö  5^If<i}^ö  glaubeiu  Öekn  fie  aber 
tjor,  bajj  man  jum  wenigj^en  glaube,  man  w^xbc  fid)c\: 
gcrcdufcrtigt  wevöen,  fo  weichen  jte  ^wat  biefen  ^ü 
&erfpn'icf}cn  aus;  allein  jie  evbid)ten  jTd)  nic^tsöejlo:? 
wcnijjcr,  o§ne  ^ernunftninb  (Bd)nft,'^vunben,  ^.,' 
binguilJc  ber9vcd)tfcrti3ung»  ^cnn  wer  ben  ©laubeii 
nnb  bie  Hebe  Oefi^t,  ber  wirb  auc^  bie  Üied}tfertigun3 
inne  §aben,  cf^uc  ju  erwägen,  06  er  biefelbe  erlange 
ober  nic^t»  ^(U'ein  jeneö  finblic^e  Vertrauen  ober  bie 
JP>oftnun<j,  woburc^  wir  glauben  unb  «ertrauen,  ba^ 
wn3  bie  ©unben  nac^gclaj]en  unb  wir  in  ©naben  mcf 
ber  aufgenommen  unb  ©otteö  .^inber  geworben  finb, 
gebort  nid)t  -gU  jenem  g6ttlid)en  ©lauben  an  bie  allge^ 
tueinen  ^^erbeifungen  Öottee  unb  Offenbarungen,  itt 
welchen  nid)tö  ^^-i^f^^^ö  flatt  ftnbcn  fann,  weil  jeneö 
^ertraueu,  o^ne  auf  bie  ^efd)auung  ber  g6ttlid;eit 
©Ute  Otucfftc^t  ju  nebmen,  fd)  auf  menfd)lid)e  unb 
einjelne  ^inge,  weld)e  uid)tö  anberö  alö  Xbatfad)eu 
finb,  bejie^t,  unb  von  ber  ^ctrad)tung  unb  bem  &q: 
bad)tnijje,  weld}e6  alleß  in  unferm  (Reifte  vorgebt, 
^errü^ret,  unb  mithin  jlc^  nid)t  über  bie  moralifc^e 
^ewi^lpeit  ergebt,  ^enn  atfo  einige  B^^cifd  Ciü6  m\c 
frer(Bd)wac^^eit  mitunter  entfielen,  fo  ^eben  |Te  bas 
finblic^e  Vertrauen  nid)t  auf,  gleid;wie  auc^  bie  ^er,' 
fud)ung  jum  3wcifeln  in  .5injl:d)t  ber  ©laubeneartifef 
tea  glauben  ]üb^  \M)t  aufl^ebet,   obfd^on  berfelbc 

5 


6b 

tollunt  ipsaui  tidem,  etiamsi  languida  sit,  In- 
terim debemus  niti  ut  dubilaliones  illas  excu- 
tiaiTiiis,  animo  enim  in  Dei  bonitatem  delixo 
firniiter,  slatuendum  est  noii  i)assurum  illnm 
ut  qui  veritatem  sitiunt  et  gratiam  quaerunt,  a 
mendacio  exitialiter  decipiantur,  aut  miserU 
cordiam  non  consequantur. 

Caritas  a.ntem  illa  ,  sive  dilectio  quae  <1ivi- 
na  est  virtus,  in  eo  consislit  ut  Deum  super 
omnia  amemus  et  in  eo  sumninm  bonura  nos- 
trum  —  quaeramus  :  itaque  amabimus  ipsum  non 
tantum  propter  bona  quae  nobijs  largitur ,  sed 
propter  se  et  tanquam  finem  ultimum.  Ea 
enim  in  Universum  natura  est  veri  amoris, 
quem  amicitiae  vocant ,  ut  in  perfectione  sive 
felicitate  rei  amatae  ipsam  noslram  felicitatem 
et  perfectionem  collocemus,  ex  parte  quidera, 
si  illa  finitae  perfe^tionis  est  (ut  cum  liberos 
aut  amicos  diligimus),  ex  toto  autera  ,  si  sum- 
mae  sit  excellentiae  et  bonitatis. 

Spes  vero  apud  theologos ,  est  amor  quem 
vocant  concupiscentiae,  seu  afFectus  erga  Deum 
qui  non  ex  consideratione  praestantiae  et  per- 
fectionis  Dei,  sed  beneficentiae  ejus  erga  nos, 
bonisque  maximis  ,  aeternae  impriniis  vitae 
quam  suis  spondet ,    nascitur  ,     quanquam  (ieri 


\ 


67 

fc^wanfcnb  ijT.  5n^^^  mu|]en  wir  unö  6cmü6cn,  &a^ 
wir  bicfc  3i^'^M'-'l  gerjlrcucn ;  unb  feinen  ©:i;"l  tief  in 
©otteö  0ütc  ücrfenfcnb,  mujj  man  jTcf>  übtrjeugeu, 
er  werbe  nimmerbar  jula|]":n,  ba^  biejcnigen^  wcld)e 
nad)  ^abr^^eit  burf^en,  unb  bie  ©nabe  fucf)en,  je 
»on  ber  luge  ju  if^rem  Untergange  üerfuf^rt  werben 
ober  feine  ^armfperjigfeit  crf;a(£cn. 

^ieiiebe,  welche  eine  göttliche  "Itugenb  ifl,  6e; 
ficht  barin,  ba^  wir  ©Ott  über  allce  lieben  nnb  in  i^m 
wnfer  hod}{u^  Q)nt  fuc^en :  ba§er  werben  wir  ijn  lie; 
ben  nic^t  nnr  ber  ©nter  wegen,  bie  er  un6  fpenbet, 
fonbern  and)  feinetwcgen  unb  al6  unfer  le|teö  ^icL 
5Denn  iibcrbanpt  beflebt  bie^efdjaffenFpeit  ber  wahren 
iieb\weld)e  wir5rcnnbfd)aft  nennen,  barin,  ba^  mt 
in  bie^oUfommen^eit  nnb(?3lücPfeligfeit  beö  geliebten 
©egenjtanbeö  nnfere  eigene  (^IiicFfeligfeit  unb  QSott? 
fommen^eit  fefsen,  unb  jwar  nur  jum  ^Jeil,  wenn 
btefet  ©egentlanb  von  einer  befc^ranften  "^ollfom? 
menbeit  \ü  (als  wenn  wir  ^inbcr  ober  greunbe  iiei: 
ben),  gtinjüd)  aber,  wenn  berfclbe  üon  einer  unenb^- 
liefen  Sripaben^eit  unb  ©üte  i\1, 

^ie  ^ojfaung  hingegen  ijt,  waö  bie  'IbcoCogerT 
iiebe  bes  ^erlangenß  ober  3'^r»^cigung  JU  0ott  nennen, 
unb  weld)e  nid}t  auö  ber  ^^eirad}tung  ber  ^ortreff;^ 
lid)feit  ober  ^oUfomuien^eit  0otte6,  fonbern  am  fei; 
ner  ^is^oiplt^tJitigfeit  gegen  unö,  unb  ami  bcn  unentlis 
eben  Ü)utern,  vor^ügtid)  auö  bem  ewigen  iebcn,  bas 


68 

possit  iit  consi  Jeralio  beneficiorum  Del ,  boni- 
tatem  quoque  et  perfectionem  ejus  nobis  ina- 
jüfestel,     quo    facto   spes    in    caritatem    assur- 

git. 

Cum  aufem  ratio  dielet  et  scriptura  confir- 
jnet  dilertionem  verani  et  sinceram  ,     ron  tan- 
tum    a   D<  o   praeceptam   i^sse ,     sei   eliain   esse 
suminum    eorum    quae    ab  homine  erga  Deum 
fieri  possunt,    et  sine  ipsa  iidcm  esse  moiiuam, 
jnerito   et  cojigrue  statutuni    tsl  per  eam  quo- 
que justificationer.i  et  reconcilintionem  et  reno- 
vationem  nostram  conipleri ,    quanquam  ipsa  di-. 
lectionis  gratia  nobis   antea  a  Deo  divisis ,    non 
nisi    per   Christum    mediatorem    impetretur    et 
concedatur ,     et   baec  ipsa    ejus    efficacia,      ut 
peccata  deleat,     solo  merito  Christi  per  fidem 
vivam  nobis  imputato,    nascatur:    alioqui  enim, 
nt  supra  diximus ,     secundum    rigorera  justitiae 
divinae  non  semel   dih'gere  ^ufficit ,     ut    omnia 
retro  peccata    condonentur,     sed  semper  bene 
affectiim    fuisse   necesse  est :     at    quia    CJiristus 
pro    nobis    satisfecit,     faciles    sunt    condiliones 
quas    Deus   exigit    ut   merili    Christi   participes 
reddamur,  neque  ulla  *)  intelligi  fingive  potest 


*}  In  Editione  Paris,  legKur   nulla;  sed  melius,  ut  vi- 
flelur.  Ulla.  Editio  Moguntina. 


\ 


66 

er  tcw  Sciuigen  ü:v^cifet,  cntfpriittjt,  oSfcTjou  cö  gc« 
fd)e§cii  fanii ,  &a(5  bie  ^ctrad}tun3  bec  ^Ißc6{t6ateit 
©öttcö  un5  aud)  foinc0ute  «nb  ^ollfommcuf^eit  auf:: 
fcecfe;  unb  fobiirc^  cr§c6(  jTc^  bie  ^offtuiucj  jur  itebe* 
^a  aber  bk  ?Öernunft  fagt  unb  bie  (Schrift  hc^iU 
tigt,  ba§  bie  wa^re  unb  aufric^tii^e  iiebe  nic^t  nuc 
'oon  ©Ott  bcfobten,  fonbcrn  aud)  bie  .^vroue  allec 
Qi)1ilid)ten  be6  5nenfd)en  gegen  @ott  fet},  nwb  o6ne  bics 
felbe  bcrÖlaube  tobt  fei}n  nuiJTe:  ]o  tvavb  billig  unöi 
fc^icFlic^  feftgefelt,  ba^  burc^  biefelbe  aud)  unfere 
SKec^tfertigung  unb  ^Xßiebetüerfo^nuug  unb  Srneuunj 
»oHbra^t  werbe,  obfd)on  bie  ©nabe  ber  liebe  felbfc^ 
ttjeil  wir  juüor  üon  ©Ott  getrennt  waren,  öon  unö 
Hic^t  anberß  atö  burd)  unfern  Vermittler  ^e{n^  (Ebri? 
flu6  erflcfn  unb  erlangt  wirb,  unb  bkfc  Äraft  felbffc 
bie  Sunben  ju  tilgen,  allein  aus  ben  ?^erbien|teit 
^lirifti,  welche  unö  burc^  einen  lebenbtgen  ©laubeit 
jugeeignet  werben,  entftejx:n  muf:  benn  fonfl,  wie 
oben  bemerft  worben,  wäre  e5,  nad)  ber  (Strenge  bec 
göttlichen  ©erec^tigfeit,  nid)t  genug,  ba^  man  nuc 
einmal  liebe,  bamit  un3  alle  vorige  ©unben  nad)gei 
laffen  werben,  fonbern  man  muffe  eine  beflanbige  liebe 
gehabt  ^aben:  weil  aber  (£6rij^uö  für  unö  genug  ge; 
tban  bat,  fo  unb  bie  ?3ebingnijfe  fe§r  leid)t,  welche 
©Ott  üon  unß  fobert,  um  ber  Verbienfte  (Ebrtfti  t&eil? 
^aftig  ju  werben,  unb  man  faun  (id)  feine  Ieid)terc 
benfen  nod)  üorj^eilcn,  bie  ber  gottlid^en  ©ered^tigfci^ 


70 

tjuae  salvis  divinae  justitiae  ac  sapientiae  ratio- 
iiibus  ,  fac  ilior  esset ,  quam  amor  rei  oiniiium 
amabilissimae  pul<"herrinuicquf*,  hoc  est,  ip- 
«ius  Dei  qni  post  Christi  sohitionem  ,  hoc  uni- 
cum  a  nobis  reddendae  amicitiae  suae  pretiuin, 
per  se  minime  valilurum  ,  posi  it.  Cum  autem 
nulluni  aniplius  pe^ratum  ,  nüii  Deo  exosum, 
riulld  condemnatio  in  illis  sit  in  quibus  gratia 
Dpi  per  Christum  1  abit^tt ,  non  vidtfur  lormae 
snuoruin  verborum  consentaneum  ,  di<  ere  per- 
caluni  originis  ,  in  regeneratione  restare  ,  licet 
debilitalum  auf  ron  imputatum:  et  con\enien- 
tius  est  ut  dicanius  in  regeneratione  })pr  Chri- 
sti meritum  et  Spiritus  Sani-ti  efficaciam  ,  de- 
leri  id  quod  in  malo  originaii  rationem  pecca- 
ti  habet,  tametsi  fomes  naturae  corruplae  non 
fimditus  toiiatur  et  venialia  quoque  errata  sub- 
inde  a  justis  admittantur  ob  iiumanae  naturae 
infirmitatem. 

(^uaerifur  autem  quid  sit  id  quod  in  pec- 
cato  originis  proprie  rationem  pecrati  habet, 
nam  nee  sola  privatio  justitiae  originalis,  nee 
positiva  naturae  nostrae  labes  quae  nobis  sem- 
per  inhaeret ,  peccati  rationem  faciunt :  ita- 
que  sunt  theologi  catholici  qui  sentiunt,  in 
peccato   originaii ;     nihil   aliud  esse  quod  pec- 


71 

unb  ^eiö^eit  atii^cmcffciicr  tvdre,  ftlö  &ic  iie6e  öe$ 
aUcvUcbcnöwiirbi^jlcn  unb  fcl)6njlcn  iiöjfcnß,  udmlic^ 
@otteö  fe(6)l,  ivcldKr,  «ad}  bcr  ©cnugt^umug  (Sbüt 
fli,  nur  biefcn  einjtgett,  tn  ftd)  fo  ganj  geringen,  ^Ißcrt^ 
fobert,  «m  unö  in  feine  greunbfd;aft  lieber  aufjnnc^ 
men»  !t)a  nun  feine  (Sünbe,  nic^tö  &ott  juivibcrccJ, 
ntd}tö  üerbammlic^eö  me6r  in  jenen  ift,  in  we(d}cn  bie 
Onabc  ©ottes  burd)  (Ebriftuö  ttjobnet,  fo  mar»  nuva 
iDO^I  t)on  bem  naturlid)en  (Sinne  ber  ^orte  ahmr^ 
d)cn,  wenn  man  fagt,  bic  (SrOfunbe  üerbfeibe  na-:^ 
ber  'löiebcrgeburt,  obwoj)!  jTe  jebod)  9efd;n)dd)t  ober 
nic^t  zugerechnet  wirb:  unb  e6  fd)eint  mir  x>\d  he^e-c, 
i>a^  man  fage ,  eö  werbe  in  ber  "iXSiebergebiirt  burc^ 
bic  ^erbienfte  €§rifii  unb  Üq  ^raft  be6  ^eiligen  Q)cis 
fleö  baöjcnige  getilgt,  waö  in  ber  (Sr&fünbe  al6  eine 
@«nbe  ju  red}nen  fei) ,  cbfc^on  ber  S^nber  ber  mvt 
berbten  D^atur  nid)t  üon  @runb  an^  ge^o&en  wirb, 
unb  je  juweilen  auc^  Idfüc^e  (Sünbcn  üon  bcn  ©e; 
red}tcn  auö  Scbwac^^eit  ber  menfc^Iid^en  fKatui  be* 
gangen  werben, 

9Run  fragt  fid)  aber,  waö  benn  cigentlid}  in  bec 
(Erbfünbe  für  eine  ©nnbe  ju  redjnen  fet) :  benn  wcb^t 
bic  blofc  2(6wefen6eit  ber  urfpriiuglid^en  Oercc^tig? 
feit,  nod)  bie  wirflic^e,  unö  immerbar  anbingige, 
53lafet  unfrer  Oiatur,  fönnen  al$  (Sünbe  augered}net 
t^erben:  ba^cr  gibt  cö  einige  fat.^olifc^e  '$:^eclogcn. 
Welche  glauben/  bci^  in  bem^^ri)ut>et  nid^te  auberö  t>ie 


n 

call  forinam  ronstituat ,  quam  imputaliomNrn 
criminis  ab  Adamo  admissi  ,  seu  nihil  aliud 
quam  ipsinn  r^^atum  :  alii  niliil  saliem  in  eo 
agnoscunt  posilivi  in  quo  pe  cati  ratio  coUocari 
possit ,  tolumque  quaerunt  in  tiefeclu  justitiae 
originales  :  Jiis  lanien  vifletur  aliquod  posse 
addj  quod  romparatione  dt^clarant  ;  'onstat  in- 
tenlionein  aliunive  actum  mentalem  ,  esse  du- 
plicem ,  virtualem  et  actualem  ;  tnli>s  est  ali- 
quando  intentio  virtualis  in  eo  qui  baptizat  vel 
aliud  sacramentum  administrat :  intenlio  enim 
durare  cen-setur  toto  tempore  actus  ,  modo  ini- 
tio  fuerit ,  licet  non  sernper  mens  cogitet  quid 
agat  ,  aut  fortasse  plane  durante  artu  ,  aliis 
cogitationibus  sit  distracta  et  nunquam  amplius 
ad  rei  agendae  considerationem  revertaturj 
itaqiie  dioi  polest  simile  quid  contingere  hi? 
qui  peccato  original!  obnoxii  sunt ,  et  in  Ada^ 
]W0  ar^ana  quadam  ratione  peccasse  omnes ,  et 
depravafa  per  Adae  peccatum  voluntate,  sern- 
per ante  redonatam  gratiam  aliquid  analogum 
\irtuali  intentioni  peccandi,  retinuisse  intelli- 
ganlur,  quae  bonis  eliam  motibus  ante  rege- 
nerationera  praevalet ,  aut  certe  admiscetur, 
At  liaec  intentio  mala  virtualis  per  yeram  poe- 
nitentiam  una  cum  reaiu  sublata  intelligendi 
,est,    restanle  tantum   fomite  carnis  contra  spi- 


73 

(Bunbe  auömac^c,  a(5  bie  ^fttrecJ^nung  fccö  ^e^lcve, 
ttield)cn  ?(i>am  bcgieng,  ober  nid)t6  anberß  al6  bie 
©d)u[ö  fclbfl:  !Jl n bcve  crfcnnen  in  i^m  nic^tö  wkfiu 
d)ca ,  \va$  eißctutic^  bic  (Bmbc  au6mad)c«  fomtte, 
«nb  fiid;ca  bicfet&e  Mo6  in  bei:  2(6wcfctt|)eit  bec  itr^ 
fpvun']liden  0crcd)ti})feit:  hod)  galten  biefe  bafur, 
man  fcnne  nod)  etwas  fpinjufuqcn ,  tt)cld}eö  jie  burd) 
ein  0(eid}ni'^  erfldren:  eß  ifl  Oefannt,  ba^  bie  ?Ket# 
nnuvj  ober  jCv^lic^eÖeijtcßBanbUing  'jWeicrlei  ifl  —  vir; 
tu:(l  unb  actucü  ;  fo  ift  jnweilen  bie  9^einun(j  beöje? 
nigen  üiruieU,  welcher  mift  ober  fonft  ein  ©aframent 
anöfpcnbet:  öenn  bie  iO^einun^  wirb  bic  ganje  ^cit 
ber  ^anblnn^  alö  fortbauernb  angenommen,  wenn  jte 
nur  im  ^(nfange  gemad)!  wovben,  obfd}on  ber  ©eijlt 
md)t  allzeit  benft,  waö  er  tterrid)tet,  ober  üielleic^t 
gar  waf^renb  ber  »O^i^^^mig  von  anbern  ^ebanfen  jer.' 
ftreut  ift,  unb  niemals  me&r  wieber  auf  bie  ju  vers 
rid)tenbe  ^anblung  merft;  man  fann  ba6er  fagen, 
lia$  eö  fid)  ungcfabr  fo  mit  jenen  verBalte ,  auf  weh 
d)c\\  bie  (Srbfünbe  ^aftct,  unb  baj  alle  auf  eine  ge; 
wiffe  verborgene  ?[ßeife  in  ^l'bam  gefünbigt  ^aben; 
unb  ba  burd)  !Kbam6  (Bünbe  ber  ^ide  verberOt  wor; 
ben  \\t,  fo  la^t  jtc^  fc^on  benfen,  ba^  alfjeit  noc^ 
vor  ber  Erlangung  ber  ©nabe  etwaö,  bci$  ber  virtuell 
len  ?Oieinung  ju  fünbigen  d^nlic^t,  in  i§ncn  bleibe, 
«'nb  bieö  unterbrücft  fogar  bk  guten  Bewegungen  vor 
tcr  ISSiebergeburt  t  ober  mengt  jid)  gewip  in  biefelbet$ 


74 

ritum  rebellis :  minirae  autem  extenuanda  est 
peccati  originalis  pravitas  ,  tanquam  vires  na- 
turales quae  ante  lapsum  fuere ,  non  mullum 
sint  imminutae  et  depravatae,  ne  liberati  divi- 
no  heneficio  detrahamus  j  neqiie  de  rcliquiis 
ejus  in  nobis  liaerenlibus  abjecle  senliendum 
est,  tanquam  exiguae  sint  et  suporatu  faciles, 
ne  forte  jnsolt^ntiores  reddamur.  Vicissim  ta- 
wien  non  eo  u.>>que  exageranda  est  mali  vis  ut 
nihil  bonuni  restare,  et  quidquid  ab  infidelibus 
fit  per  se  peccatuiii  esse  dicatur ,  cum  sanctus 
Algustikls  agnoscat  (ep.  5  Polcmonis)*)  con- 
tinentiam  esse  donuni  Dei  j  quis  autem  a'se- 
rat  quod  a  Deo  donatur  peccatum  esse  ?  nee 
tarn  altas  radices  egisse  putandum  esl  originale 
peccatum  ,  ut  etiam  divinae  gratiae  et  abluen- 
ti  DOS  atque  sanctificanti  sanguini  Salvatori? 
non  cedat ,  tanquam  si  involuntaria  quoque 
concupiscentia  quae  in  piis  etiam ,  ex  ipsa 
compositione  machinae  praesentis  humanae,  re- 
sidua  est ,  peccatum  esset ,  cum  nulluni  pec- 
catum involuntarium  sit,  nee  veras  rerum  no- 
tiones  praetextu  Scripturae  Sacrae  male  ac- 
ceptae ,    pervertere  deceat 


*)  Fortas&e  meadum  e&lj  et  legendum  ad  Polemonem, 

Edüio  Mo^untina. 


7i> 


ein.      7(lleiu  man  mu^  wobt   einfe^cn,    ba^   tiefe 
bofe  virtuelle  OJ^cinung  öiirc^  ^\z  tva^re  ^u^e  \\x: 
gleid}  mit  bcr  Sd}ulb  auf^cipoöen  wirb ,  ba  in&e^  nur 
nod)  berStad)el  bcß  gegen  ben  ©eifl  fic^  emporcnbeu 
j5(eifd)eö  bleibt:  man  bavf  jcbod}  feineöivegö  baö^cr^ 
berbni^  ber  (Sibfiiube  ücrnür.bern/   gleid)  al6  njeun 
bi.'  natiirlicben  Ärdfte ,  weld^e  tuir  »or  bcm  ^aUe  be? 
faßcn,  nur  uubebcutenb  üerrin3ert  unb  verberbt  wor? 
ben  waren,  auö  'Sw^^c^^  ^^i^'  möchten  nac^  unfrer  55c* 
freinng  bcr  göttlichen  ^oSUlpat  Tfbtrag  t^un:   noc^ 
dürfen  wir  i^re  folgen,  weld}c  in  unö  jurucf bleiben, 
gering  achten,    al$  waren  \iz  nur  unbebeutenb  unb 
Icid)t  ju  befeitigen,   bamit  wir  nic^t  etwa  vermeffcn 
werben»     Tiuf  ber  anbern  (Seite  nui^  man  aber  aud) 
nic^t  bie  ©tarfe  bcö  Uebelö  fo  fcjr  übertreiben ,  ^(x^ 
nic^/ts  ©uteß  mefpr  in  unö  bliebe,  unb  barauö  folgern, 
€6  wdre  AÜcö  @unbe,  xoq>.^  immer  bie  J^eiben  tlpun 
m6d)ten,  ^<x  ber  ^eilige  ^luguftin  anerfennt  (5  ^rief 
an  9^olemo),  bie  (Sntbaltfamfeit  fei)  eine  0abe  ©oi; 
teS;  wer  wirb  nun  aber  behaupten,  ^^^  ^(x<i  Vio^'i  von 
©Ott  fomme  eine  (günbe  fet)?    iÖZan  mu^  nic^t  glau-- 
6en,  bie  <£rbfünbe  \i(x^z  |i;^  fo  tief  eingewur',elt,  ^o.% 
biefelbe  bcr  göttlichen  @nabc  unb  bem  unö  reinigenben 
unb  bciligcnbcn  ^lutc  bcö  Srloferö  nic^t  wcid)en  foll.- 
te,  glcict)  al6  wenn  fogar  W  unwillfu.^rlicf)e  Regier; 
lid)feit,  wcld)e  auc^  in  ben  frommen,  vermöge  ^zi 
iSaueö  biefericbifc^ent9Zafd)inc,  jurucf bleibt,  @uttbe 


76 

Videamus  jam  qui  sint  regenerationis  fruc- 
tus ,  quomodo  bona  opera  inde  oriantiir,  et 
quae  sit  eorum  efficacia.  Diximus  autem  ante 
regenerationem ,  dilectione  Dei  02:)us  esse  ad 
poenitenliam  8alutarem  agendam  ,  unde  prop- 
ter  Christi  nieritum  fide  apprehensum  ,  venia 
spquitur  peccatorum  et  renovalio  hominis,  seu 
VJrtus  diviiiae  caritatis  quae,  cum  alii  *)  ha- 
bitus ,  non  nisi  crebris  actibus  romparentur, 
benignitate  Dei  ob  unum  actum  dileclionis  in- 
funditur.  Habitum  autem  oportet  esse  effica- 
cem  :  ea  enim  liujus  natura  est ,  ut  semper  in 
actum  prorumpere  nitatur ;  quaerendo  occa- 
siones  agendi  et  inventis  utendo  :  itaque  secu- 
re  asseri  potest  bona  opera  quatenus  in  seria 
voluntate  consistunt ,  ad.  salutem  necessaria 
esse :  nam  qui  Daum  non  amat ,  nec  Dei  ami- 
cus  est ,  nec  in  statu  gratiae  existit  cum  nec 
poenitentia  nec  renovalio  hominis,  sine  dilec- 
tione  **) Omnia  autem  bona   opera 

in  ipsa  recta  intentione  sinceroque  erga  Deum 


*}  Scripsisse  videfur  Leiexitiüs  alias. 
**)    Voces  hie    omissae  videntur   esst:     s!b1  coösfBf. 
Jlectlu&  esse  possint, 

ßdjt.  Paris. 


77 

Wvive,  ba  cö  bod^  feine  uinriüfuf;rlic^e  @im&e  (^ibt^ 
unb  cö  fic^  nid)t  gejienu,  i>ie  wahren  ^Se^cijfe  bec 
^inge,  unter  bcm  ^onvanö  öcc  ^,  (Bd^rift,  bie  man 
«bei  auelegt,  jh  »erfe^rcn, 

^ir  ttjoüeu  nun  fe^en ,  tüelc^eö  5ie  Jrüc^tc  5eir 
5[Biebcrgeburt  jinb,  wie  fic  öic  guten  5ö3erfe  Jerüorx 
bringt,  uni>  wie  frdftig  ifpre  ^irfung  ift»  "iSir  fag? 
ten  üor^in,  öa^  üör  ber  Wiedergeburt  ble  liebe  ©ot? 
teß  üonnct^Ku  fct) ,  um  eine  fpeilfame  ^uf  e  ju  wir; 
fen,  worauö,  ijermoge  ber  ^erbienfle  S^rifti,  bie 
unö  &urd)  Den  ©lauben  angeignet  weröen ,  bie  ^er; 
jei^ung  J>er  ©unben  cnfte^et ,  unb  bie  (Srneuung  bes 
'3Jienfd}en,  obtr  bie  'Xugcnb  bcr  göttlichen  iichc,  web 
c^e,  obfc^on  mau  eine  jcglid)e  anbere  »^crtigfeit  nur 
burd)  öftere  ^ßieber^olung  erwirbt,  von  ber  2(llgutc 
0otte6  wegen  einer  einzigen  Hebung  ber  liebe  einge; 
goffcn  wirb.  !^ic  ?^ertigfeit  aber  muf  wirffam  fet)n: 
benn  bieß  ift  i^re  Wefcn.^eit,  ba^  fie  immerbar  in 
Xbdtigfeit  auejubred)en  flrebt,  inbem  ftc  bie  ©clegeu; 
Reiten  ju  f^anbcln  fud}t,  unb  ^ic  benu|et,  wenn  fie 
fetbige  aufjtnbet:  man  fann  baber  ftd}cr  behaupten, 
ba§  bie  guten  Werfe,  infofern  fie  auf  einem  ernflcu 
Willen  beruben,  jur  (Bdigfeit  notbwenbig  ftnb:  benn 
wer  ©Ott  nid)t  liebt,  ber  fann  wcber  Öotteß  grcunb, 
nod)  im  (gtanb  bcr  ©nabe  fei}n,  ba  weber  an  bie  ^u; 
^e,  nodcj  m  bie  iSmeuung  beö  ^]D^enfd)en,  obne  i'ubi 
*,u  bcnfen  fep,     ^Ue  gute  Werfe  fmb  in  shcn  ber  gu; 


7B 

afl'ectu  virtualiter ,  ut  aiunt ,  cotitinenhir  ,  at- 
que  lioc  illud  unum  ne^  essarium  est  ,  qiiod 
Christus  aliis  omnibus  praeferendum  admone- 
bat.  Itaque  qui  Deum  snper  omnia  amat  is 
quemadmodum  jam  supra  attigi ,  circa  praete- 
rita  quidem  voluntati  ejus  acquiescit  ,  etiamsi 
derelictiis  vifleatur  et  «iirii  mullis  adveriitati- 
bas  coiiflictanduni  i,ibi  videat ,  cerfo  persnasus 
Deum  esse  bonum  ,  filelem,  liominum  bonae 
voluntatis  amanti.ssimiim,  omniaque  ita  ordinä- 
re ut  denique  in  eorum  bonum  cedant,  qui  ip- 
sum  amant  :  circa  iutura  autem  idem  Dei 
mandatis  obtemperare  summo  studio  nititur, 
sive  expres.sis ,  sive  f-x  divinae  gloriae  boni- 
que  publici  consideratione  praesumplis  :  et  in 
dubio  id  agit  quod  est  latius  et  probabilius  et 
conducibilius ,  quemadmodum  ageret  vir  accr 
et  industrius  et  studio  rei  bene  gerendae  ac- 
census  ,  quem  magnus  princeps  ad  negotia  ali- 
qua  obeunda  destinas'jct  j  nullus  enim  Deo 
major  meliorque  dominus  est  —  cui  uni 
quidquid  in  nobis  virium  est,  rectius  impen- 
datur. 

Ex  divino  autem  amcre  constat  nasci  cari- 
tatem  fratris ,  id  est,  hominis  cujüsque  cum 
quo  nobis  aliquod  negotium  ulla  ratione  esse 
potest,     et    frustra    fal  oque    Dei    dileclioneni 


79 

tcn9J?ciuung  unb  in  bcr  aiifi-icf}tl3cn  tic6e  gegen  ©ott 
auf  üirtuclle  ^cifn ,  n?ie  man  fagt,  cin9efd)lo|Tcn, 
unb  bieß  i\\.  jcneö  cinjig  9?otf;wenbige,  wae  (£6ri)"tuö 
ciUem  ?(nbcrn  üorjujickn  anempfte^lu  ^^tlgüc^  wer 
©Ott  über  2(üe6  liebte  ber  nnterjie^t  ftc^,  wie  wie 
oben  fc^on  angebeutet  ^abcn ,  in  betreff  beö  Ver- 
gangenen feinem  SBillen,  wenn  er  auc^  vcrtaffcn  ju 
fci}n  fc^eint,  unb  mit  vielen  Unfdöen  ju  fampfen  §at, 
innigjl  übcrjcugt,  ba$  ©Ott  gütig,  getreu  ifl,  §erj? 
üd)  licbenb  bie5)^enfc^en,  ivdd)c  cineö  guten  ^iüenö 
ftnb,  unb  7tlle6  fo  orbnet,  ta^  c6  jum  ^ojl  ber; 
jenigen,  bie  i^n  lieben,  gereiche;  in  J^injlc^t  beö  3«' 
fünftigen  aber  beflrebt  er  fic^,  mit  glüfenbem  Sifec 
benÖeboten  ©otteö  ju  gef;ord)en,  fte  mögen  nun  auö.' 
bnidiid),  ober  gemd^  ber  ^Betrachtung  ber  (5§re  @ot; 
teß  unb  ber  6ffentIid}en^o&(taj)rt  mut^maflic^  fetjn: 
onb  im  3^^^if^l  tf)ut  er,  waö  am  |id)er|^en,  am  tva^r; 
fd)einnd)jlen  i]x,  unb  am  meiften  frommet,  gleichwie 
ein  emjtger  ^iebcrmann  ^anbeln  würbe,  beu  t)om  (£i.' 
fer  rec^t  ju  t^un  entglü^t  i)l,  bcn  ein  großer  5'ürft  wid); 
tige  ©efc^dfte  ju  fcblic^ten  erfor ;  benn  eö  gibt  fein 
größerer,  fein  t)ortrefflid)erer  JP)err  a(6©ott,  unb  bem 
wir  allein  alle  unfere  Gräfte  billiger  wibmen  fonnten» 

9Run  au6  bicfcr  gottlidjen  iiebe,  wie  befannt,  ent? 
fpringt  bie  ^ruberliebe,  ba^  Jeijjt,  bie  iiebe  ju  einen 
jeglid^en  ^^enfd)cn,  mit  weldjem  wir  auf  irgenb  eine 
TtrtinVerbdltniffcn  fielen,  unb  vergebenß  unbfdlfd); 


80 

jactare ,  qui  fratrem  non  amat.  Praeclare 
Joannes  rnonuit ,  quetn  Hieuonymtjs  nnrrat, 
in  summa  seneclute,  cum  inter  discipulorum 
inanus  ad  ecclesiam  deferrelur,  nihil  aliud  di- 
cere  solitum  ,  quam  Filioli  y  dUlgite  invicem: 
tandem  ,  aliquis  taedio  eadem  r.udiendi  viotus  , 
quaesivit  cur  lioc  unum  semper  inrulcaret,  cui 
reposuit  ille  dignam  Joanm::  sentenliam,  quia, 
inquit ,  praeceptum  Domini  est ,  et  solum  suf- 
ficit.  Praeclaram  aulcm  fraternae  diledionis 
regulam  Christus  praescripsit ,  etiani  ethnico- 
rum  applausu  celebratam,  ut  proxiraum  dili- 
gamus  sicut  nosmetipsos  ,  ac  proinde  faciamus 
aut  non  faciamus  aliis  quae  vellemus  aut  nol- 
lemus  ab  aliis  fieri  iiobis.  Quanquam  auteni 
dubium  nulluni  sil  caritateiii  incipere  a  semcU 
ipso  *)  ac  de  reliquo  benevolentiam  illam  iri 
onines  expromptam  ac  generalem  ,  boc  ip.sum 
efücere  ut  ille  praeferalur  in  quo  melius  col- 
locatur  beneficium  ad  gloriam  Dei  et  conimu- 
nem  fructum  ,  ita  **)  ut  salus,  vita  et  niagnumf 


*)  Scripsisse  videtur  Leibnitiüs  a  semetipsa» 
**)  Parficula  ita  ut  a  Leibnitio  scripta  non  est,  nee 
cum  verbo  anteponendum  est,  concorcJat;  quül 
vero  scripserit,  haud  facile  est  legere,  forte  le- 
gendum  quanwis  seu  itaq^ue  sensus  rectius  est,  si 
loco  ut  lesatur  et. 


81 

lid)  brujlcn  fid)  jene  mit  ber  UqU  ©ottcö,  VDcid)c  if^; 
ven  ^riibcr  nid)t  lieOciu  (3cf;r  tvolpl  ma[;n:t  Der  ^» 
^o^auucö,  üo«  bem  bfr  b.  «^ievonpiiuiö  cxi^V^lt,  ec 
frtbe  im  i^oben  7((ter,  tvaiin  er  in  bcn  2(rmen  feinec 
junger  in  bic  ^ird)e  cjetra^cn  ivurbe,  nid;ts  anbcvö 
gcfprecl)cn,  <\U:  .^iubt-r,  liebet  einanbcr:  enb; 
üd),  auö  Uebcrbru^  )letö  ba^  DlanUic^e  ju  Choren, 
fragte  Siner,  tvaruui  er  aüjeit  nur  bicfcö  einfci^drfe; 
iia^ab  et  Um  biefe  beö  3o&^innc6  würbiqe  ^intivort: 
weit  bieö  ba^  0cbot  be^  ^errn  ift,  unb  allein  (jenii^et» 
(Eine  berrlic^e  Otegel  ber  Q3ruberlie6e  |)at  (E^riftuS 
vorgcfc^riebcn,  bie  fogar  ben  Q5eifaU  ber  Reiben  er; 
Jielt,  bajj  wir  ttvirnlid}  ben  £Räd)jlcn  lieben,  wie  un$ 
fclbfl,  m\b  mit&in  anbern  tlpun  ober  nid)t  t^unfoUen, 
tt)a6  auc^  wir  wollten  ober  nid}t  wollten,  ba^  unö  »oit 
^(nbern  9efd)abe.  Dbfd)on  eö  aber  nid)t  in  2'^vd\d  ge^ 
jogen  werben  fann,  ba^  bic  iiebe  üon  fid)  felbft  anfan? 
ge,  unb  übrigenö  jeneö  bereitwillige  unb  allgemeine 
?Ö3oblwollcn  ntd)t6  anberö  erjwccFc,  als  bajs  man  je^ 
nen  üorjiefe,  bei  bem  ba^  ^Tßoblt^un  mefpr  jur  Sbre 
©otteß  unb  jum  allgemeinen  ^ejlen  gereid)e :  fo  folleit 
wir  boc^  b<U  .^eil,  ba3  leben  ober  |on|l  einen  gro; 
^cn  '^ort|)eil  eineö  aucb  unbefannten  Olienfcben  einem 
geringen  9'iad}t()eil  unfrer  ober  Tlnbrer  (Beitß  üorjic^en. 
©Ute  iÖSerfe  alfo  finb  jene,  weld}e  mit  einer  guteti 
OJleinung  jur  Sl^re  ©otteö  unb  jum  allgemeinen  ^e.- 
^cn  gefd^e^eut    3«^%^^'^  gcl^öret  aud}  bafpin,  ba^  ein 

6 


82 
« 

hominis  eliaiii  ignoti  bonutn ,    nostro  aliorumve 
iiiediocri  iiirommodo  ante|jonendum  est. 

Bona  Opera  igitur  sunt  quae  recta  intentione 
ad  gloriam  Dci  et  coinmune  bonum  suscipiun- 
lur.  Itaque  sab  illis  continetur,  ut  quisque  vo- 
cationem  suam  sequatur,  id  est,  ut  iis  se  appli- 
cet  ad  quae  bene  gerenda  ei  a  Deo  vires  occa- 
siunesque  oblalae  \identur:  dcinde  ut  niuneri 
publice  aut  generi  vitae  quod  suscepit,  turate 
satisfaciat,  atque  spartam  quam  nactus  est, 
ornet,  ac  de  reliquo  conununia  hominum  offi- 
cia  Omnibus  praestet,  neminem  cui  in  periculo 
opem  ferre  potest,  sine  summa  necessitate  de- 
iserat,  et  si  quis  auxilium  eliam  ad  commodita- 
les  suas  augendas  postulat,  ne  huic  quidem  de- 
öit  ad  innoxias  sibi  aliisque  utilitates.  In  Uni- 
versum autem  cogitationes  eo  referet  ut  quam 
maxlme  et  quam  plurimis  polest,  prosit,  cura- 
bilque  ut  in  onmibus  rebus  Deus  laudetur.  Ita- 
que  super  omuia  temporis  parcus  erit  homo 
verepius,  ne  quam  vitae  partem  inutilem  trans- 
mittat :  et  a  recreationibus  etiam  lionestis  sibi 
admodura  temperabit,  nisi  aut  necessaria  animi 
relaxaliü  curaque  sanitalis  aliquid  postulet,  aut 
rerum  gerendarum  occasiones  ac  decori  ser- 
vandi  ratio,  homincm  in  rerum  actu  constilii- 
tura,  illuc  trahant,   ubi  versari  homines  solent. 


8J 

3cbcr  feinem  ^cviife  folge,  baö  ^eifjt,  ba^  ci-  )k^ 
auf  jcue^ingc  verlege,  ju  bcuer  üoUfommcncn  ^ev; 
rici}tun(}  er  üou  0ott  .Gräfte  imb  ©clcgcul^eit  ei'I^alteit 
jU  baben  glaubt:  bann  ba^  er  feinem  öffentlichen Tfmtc 
ober  bem  (Btanbe,  bem  er  jtc^  geiüibmet,  \>mhlid)  QCf 
nug  t^uc,  bie  'Pjüd/ten,  bie  i^m  auferlegt  werben, 
mit  (Ebren  erfülle,  unb  überbicö  ^llen  bie  gcivobnli? 
cl)en  X>ien|tgcfalligfeiten  ern)cife,  Dtiemanben,  bem  er 
in  ber  0efabr  X^ülfe  leiftcn  fann,  o(^ne  dufevfte  JTiot^ 
verflöge,  unb  füllte  ^emanb  aud)  n)of;l  ju  feiner  e'iQct 
nen  ^equemlid}feit  i^n  um  feinen  ^ei|tanb  anfpre? 
d)en,  er  i^m  bcnfclbeu  nic^t  üerfage,  juenn  er  unb  an.- 
fcere  baburc^  feinen  (Schaben  leiben*  Ueber^aupt  foU 
len  alte  feine  ©ebanfen  barauf  berechnet  fei;n,  ba^  ec 
fo  fe&r  unb  fo  \?ielen  als  moglid)  nüiilic^  ivecbe,  «nb 
barauf  bebac^t  fei),  ba^  in  allen  X»ingen  ©Ott  \jer? 
^errlic^et  tverbe»  B^^^rberfl  alfo  wirb  ber  wabr^jaft 
fromme  ^J^ann  mit  feiner  3eit  farg  \;:v)n ,  \i<\\x(\x  et 
nic^t  einen  "Xbeil  beö  iebenö  unnüC;  'jubvinge:  unb  ec 
wirb  fid)  fogar  von  ebrbaren  (Sv&olungen  entbatten , 
wofern  nic^t  eine  notf;wenbige  zlbfpa  inung  beö  ©eis 
f^c6  unb  bie  (Sorgfalt  für  feine  ©;funbj''it  b'vi^  er; 
^eird)e,  ober  feine  ©efd)dfte,  ober  bcr '^tni'ianb,  aud) 
wenn  er  in  ber  "Krbeit  begriffen  ift,  \^\\  babin  rufen, 
wo  bie  ?[)ienfd)en  jufammen  femmen«  ^enn  fo  gro$ 
if^  bie  Strenge  ber  5tömmigfeit  nid)t,  ^<k^  \\z  einem 
^cglid^en  bie  ©aflmdlcr,  baöX^eater,  bie  (Bpiele, 

6   ' 


84 

Nee  enim  taiita  est  austerilas  pietatls,  ut  omncÄ 
conviviis,  spectaculis,  ludis,  choreis  ac  caelrris 
aularum  jocis  et  exercitamenlis  perpeluo  ex- 
cludat.  Interdum  eniiu  non  temporis  perditio  *) 
sunt  scd  instrumenta  negotiorum.  Sobrie  ta- 
rnen tractari  debent.  Ostendet  cnim  vir  pro- 
bus  haec  parerga  essC;  nee  nisi  quadam  neces- 
«itate  a  se  admilti. 

Cum  autem  variis  modis,  sive  jussu ,  sive 
exemplo  ,  pro  conditione  et  ingenio  cujusque, 
divinam  gloriam  celebrare  et  prodesse  morta- 
libus  liceat  ,  iiianilestum  prai  tcr  eos  qui  in 
reram  actu  et  vita  communi  versantur ,  utili- 
ter  admodum  dari  in  Ecc]esia  iiomincs  asceti- 
cos  et  contemplativos  qui ,  semotis  vitae  cu- 
ris  ,  domitisque  voluptatibus ,  in  contempla- 
tioncm  divini  numinis  operumque  ejus  adniira- 
tionem  toti  ferantur  ,  vel  etiara  propriis  nego- 
tiis  soluti,  in  hoc  unum  intenti  sint  atque  cx- 
cubent  ut  aliorum  necessitaübus  succurrant, 
sive  docendo  ignaros  aut  errantes  ,  sive  egeü- 
tibus  atque  laborantibus  opeiu  ferendo  :  ne- 
(jue  id  ex  minimis  eorum  est  q^uae  Ecclesiam 
illam    commendant  ,     quae  una    catholicae    no- 

*)  Haec  vox  non  videlur  a  Leibnmtio  scripta,  vel 
alia  ejusdem  sensus ,  quam  indicare  facile  aon 
est.     Forte  tenjporis  jactura.  Edit,  Far, 


85 

gen  beö  ^ofcö  auf  cwu]  'oev]\^c.  ^cnn  juweilen  jt;i^ 
fie  nid}t  3citvcrluft,  foubcr»  einiSIttcl,  @efd}aftc  511 
fc^Iid)tciu  (Bparlid)  jebod)  miij?  man  jtd)  bamit  ah^a 
ben.  ^cnn  ein  red)tfcf)afffneL'  iXJtann  mxb  bieß  blo5 
atö  eine  ^Ticbcnfad^e  anfeben ,  m\b  jic^  nur  au6  einec 
<jcwi||en  O^ot^wcnbigfcit  baju  \)cr|^c§em 

^a  tnbeß  ein  3e&er  auf  ttetfc^ie&cnedei  lUt,  mu 
wcbeK  biwd)  ^efe^t,  ober  burc^  'JSeifpiel,  nad)  @tan£> 
«nb  '^iX^i^fen,  bie  (S^rc  ©ottcö  bcforbern  unb  feinem 
5)litmenfd)en  nüf^tid)  fei)n  fann,  fo  ijl  eö  offenbar^ 
ba§  e6  nebft  benen,  weld^c  alö  Staatsbeamte  unb 
^^rivatperfonen  leben,  ',um  größten  Diuficn  aud)  itt 
ber  Äirc^e  aßfetifc^e  unb  contemplatiye  ?9Zdnner  gebe, 
bie,  losgetrennt  von  allen  irbifc^en  ©orgen^  unbab^ 
gefchdlt  von  bm  Vergnügungen,  fid)  ganj  in  bie  lim 
fd;auung  beß  gottlid^en  ^efenö  unb  in  bie  ^cwunbe/ 
rung  feiner  ^erfe  verfenfen,  ober  auch  aller  eigene« 
&c\d)ä\te  cntlofl,  nur  auf  baö  bebad)t  finb  unb  fefl 
barauf  ^aften,  ba^  fie  bcn  Ofotf^en  Rubrer  ju  ^ülfe 
tommen,  inbem  fie  entiveber  bie  Unwiffenbcn  unb  ^Vi 
renbcn  belehren,  ober  ben  !5)ürftigen  unb  üHü&feligeit 
beiftcf;en ,  unb  bie$  ijl  nid)t  bie  geringflc  aus  ben  (Si^ 
gcnfc^aften,  wcidje  jene  ^^irc^e  empfehlen,  bk  allein 
ben  9Ramen  unb  ba$  ^ennjeid^cn  ber  ^at^oliytdt  ^i 
jebec  3^it  behauptete ,  unb  in  ber  wir  allein  bie  ^e^/ 


m 

wen  et  insignia  retinuit ,  in  qua  sola  vlcl^'inus 
cxcellentium  virtutum  asceticaeque  vitae  eini- 
nentia  exeinpla  passim   edi  alque  curari. 

Itaque  fateor  mihi  senipor  religiöses  ordi- 
nes  piasque  confl'alernitates  ,  ac  sorietates , 
aliaque  hujusmodi  laiidabilia  instituta ,  niire 
probala  fuisse  :  sunt  enim  quasi  coele^tis  quae- 
dam  miütia  in  terris  ,  si  modo,  remotis  de- 
pravationibus  et  abusibus ,  secun<lnm  instituta 
fundatorum  regantur  ,  et  a  summo  Pontifice 
in  usum  universalis  Errleiae  temperenliir. 
Quid  enim  praeclarius  esse  potest  quam  lucem 
Teritatis  per  maria  et  igncs  et  gladios  ad  re- 
motas  gentes  ferre ,  solamque  aniniaruni  salu- 
tem  ncgotiari ,  interdicere  sibi  variis  illecebris 
atque  ipsa  jur-unditate  colloquii  convictusque 
nt  contemplationi  abstrusarum  veritatum  ac  di- 
vinae  meditationi  vacetur  ;  dedicare  se?e  edu- 
cationi  juventutis  ad  spem  doctrinae  ac  virtu- 
tis  j  miseris ,  desperatis,  perdilis,  captivis, 
damnatis  ,  aegrotis ,  in  squalore,  in  vinculis, 
in  remotis  terris  auxilium  ferre  atque  adesse, 
ac  ne  pestis  quidem  metu  ab  effusae  caritatis 
officio  deterreri:  quicumque  haec  ignorant  aut 
spernunt ,  hi  nihil  nisi  plebeium  et  vulgare  de 
virtufe  sapiunt  et  hominuni  obligationem  erga 
Deum   solemnium  qualicuraque  obitione   et  fri- 


87 

ren  ^cifpicle  bct  ^crr(id)ftcn  'tucjcnöctt  im&  &eß  aör 
fetifd}cn  lcbcn5  aUcut^^albcn  gtanjcii  unö  jic^  forti 
pflanzen  fcOen. 

3d;  gcjlc^e  ai\'o,  &a§  id)  aUjeit  &ie  fl6ftcdid)cit 
^ei-cinc ,  öie  frommen  (Xoitfratcrmtdten  unb  ©cfcllÄ 
fd)aftcn  unb  anöcre  &er9lcid)en  lobenöwiubicjc  7(nfial;r 
teu  vcrjuglic^  gebilligt  ^ahc:  tc\m  biefe  finb  ö[(cid}faiu 
eine  ^immetömilij  anf  (iubcn,  tvcnn  fie  nur  ferne  von 
?2Serber(mi^  unb  9jii$brdud)en  nad)  ben  (Ba^ungcii 
i^rer  ©tifter  regirt,  unb  vom  oberflen  5Sifd)ofe  junt 
9Ru|en  ber  altgemeinen  Mivd):  angeroenbet  werben«. 
?Ö3a6  foUte  in  ber  %l)at  jvo^l  ntbmücller  fci)n ,  al$ 
baö  iid}t  ber  ^a^rbeit  bivcd)  ^(utben,  ^eucr  xiAiy 
<Bc^tycrter  ju  ben  entfcrntcjlcn  Golfern  tragen,  nut 
mit  bem  ^ci(e  ber  ©eelen  fi'c^  befc^dftiv^en,  auf  'om 
fc^iebene  Vergnügungen  unb  felb|1  auf  ben  Oieij  bec 
Unterhaltungen  unb  ber  0efelIfd)aften  üerjid)ten,  um 
ber  Betrachtung  ber  unergrunbtic^en^Ißa[H-^eiten  unb 
ber  gottUdjen  Befc^auung  cbjuliegen ;  ftd)  ber  Srjie^ 
^>ung  ber  2iW3^»ö  wibmen,  um  jle  ju  bm  ;Iöi|Tcnfd)af:f 
tcn  unb  jur  'Xugenb  ju  bilben;  ben  (Slenben,  '50er; 
jweifelten,  Unglüdlid)en,  ßjefangenen,  Verurti^iU 
ten,  Äranfen,  im  Unj!at§,  in  ben  Rauben,  iit 
weitentfernten  ©egenben  J^ulfe  (eiften,  U^ncn  beifle^ 
iwn,  unb  fid)  fogar  nid}t  einmal  burd)  bie  @d)reif? 
niffc  ber  ^c\i  üon  ausgebreiteten  liebeöwerfen  ab? 
fc^recfen  lalf^n;  wer  bicfeö  verkennt  ober  verad;tet/ 


88 

gida  illa  ronsnehi'line  vivendi,  qnae  vulgo  sine 
zelo  sine  .«spiritu  in  animis  rcgnat  ,  int- pte  nie- 
tiunlur.  ISOn  aulVm  consilium  ,  ut  quidoni  si- 
bi  persuarlenl  ,  se  1  praeceptum  es!  ,  ul  qiiis- 
qiie  in  (juovis  vitae  j^-iiere  a<l  j)frfeciion«-m 
chrivstianain  tolis  aniniai-  rorporisque  viribus  ni- 
talur;  ciii  nequo  cop  jiigium ,  neque  liberi,  ne- 
que  nirTgistratus,  neqiie  militia  obsunt,  elsi  ma- 
jora  impedimt  nta  obji  ianl  :  coTisilium  antem 
est  eligere  vitae  gi  nus  ab  impedinHMilis  terre- 
nis  magis  solutum  ,  de  quo  Dominus  Magua^ 
I.ENAE  gratulabatur. 


Scd  a  descriptione  bonorum  operum ,  ad 
effectum  eorum  veniamns,  ubi  video  passim 
de  eorum  merito  disputari  et  senlentiam  in 
Ecclesia  a  tot  sae(  ulis,  recoptam  acerbe  Iradu- 
ci*),  tanquam  pbarisaicae  fi.lufiae  et  superbiae 
plenam.  Puto  tarnen  ,  verbis  rite  explicatis, 
nuJlam  reprehendendi  causam  superfore.  Seien- 
dum  i^itur  est  obligationem  et  jus  nobis  re- 
spectu  Dei ,     non  nisi  analogia  quadam  tribui. 


■)  A  Lutheranis  praecipue* 


89 

^cr  f  at  nur  einen  (gemeinen  «nö  nieöern  ^egtiff  vott 
ö:r  '^ugenb,  unb  bcfct)i*anrt  m  bummer  (Einfalt  bie 
^j^id}tcn  bc^  3)^cnf(^cn  (icqcix  (^ott  fc^Icc^t^in  auf 
du|Tcrltd)e  ^crvicf)tungcn  unb  ^cifllofe  ©ewo^n^citen, 
ivüd)e  inögemcin  o6ne  (Sifer  unb  ©efü6le  gefc^e^en. 
(Jß  \\1  aber  fein  blofcr  9iat&,  wie  (Einige  |td)  c'inhiU 
bcn,  fonbern  ein  ©:6ot,  M^  ein  3eber  in  je9tid)cm 
(Btanbc  nad)  ^cr  d)rifilid)cn  ^,Ufommen6eit  mit  (^ilcw 
Är.üften  icibö  unb  ber  (Beck  \tvchc,  woüon  wcber 
(i'ijcbanb,  noc^  .^inbcr,  nod)  obri9feit(id)eß  ^mt, 
nod)  ^riegßbienft  loßfagt,  obfd)on  jTe  übrigens  gro.- 
fere  ^inbernific  entgcgcnjleHcn  mögen:  ein  ^<xt^  aber 
ifl  eö ,  fid)  eine  iebenßart  ju  cv*.vdf;ten,  bic  un3  me^r 
t?on  jeitlic^en  (Sorgen  abtrennt,  worüber  (E^rijluß 
ber  DJ^ag^alcna  glücfivünfitte, 

3(Uein  la^t  unö  jc|t  üon  ber  ;t)cirfleüung  ber  gu- 
ten ^erfe  auf  if;re  ^Ißirfung  übcrge(>en,  wo  \d)  nun 
fogteic^  wegen  ibrem  ^erbienfic  (Streitigfeiten  jic^^er? 
leben,  unb  eine  ie^re,  wddjc  in  ber  Äird;e  fo  viele 
^ci&rbunberte  fpinburd)  angenommen  warb,  mit  Um 
glimpf  bc^anbelt  fcbe ,  alö  eine  lebre  vott  beß  pfpari.- 
faifd)en  ^totjeß  unb  (Selbflüertrauenß*  ^dj  falte  ja 
bod)  bafür,  ba^  fobalb  bie  ^fußbrucfe  werben  genau 
beflimmt  feijn,  feine  Urfad^e  ju  tabetn  mejr  übrig 
bleibe,  ?SJian  muf  alfo  wiffen,  ba^  wir  unß  eine  ^er? 
binblid}fcit  unb  ein  9ted)t  in  Dtücffic^t  auf  ©Ott  nur 
üurd}  eine  gewiffe  Analogie  juma^en*  /Denn  2i'Ueß  g,e; 


90 

Omnia  enim  Dei  sunt ,  quia  creavit  et  conser- 
vat ,  et  solus  sapienter  gubernare  potest.  Ita- 
qiie  ex  i^^sa  vi  summae  perfectionis ,  sive  sum- 
mae  sapientiao  ac  potentiae  ,  Dcus  naturaliter 
omnium  Dominus  est ,  et  nos  ejus  servi  su- 
mus  ,  cjuibus  ille  peruliuni  quoddam  concessit 
negotiandi  causa ,  quod  Christus  talentum  vo- 
cavit.  Srivo  autem  cum  domino,  respectu  pe- 
culii,  tantum  imaginarium  jus  iniercedit  ex  ip- 
sius  domini  benignitale  ac  condescensu  :  quem- 
admoduui  alias,  si  dominus  cum  servo  ludet 
latrunculis,  nemo  nescit  quod  perditur  aut  ac- 
quiritur,  domini  esse-  non  tamcn  sapiens  do- 
minus leges  ludi  turbabit  intempesliva  doniina- 
tus  sui  ostentatione.  His  positis  ac  subintel- 
lectis,  de  jure  Dei,  ac  jure  nostro  vel  quasi 
jure  tuto  ac  sine  reprehensione  dicamus. 

Porro  quemadmodum  verum  jus  duplex 
est,  plcnnm  scilicet,  quod  actionem  parit, 
quäle  e.^t  quod  ex  contractu  nascitur ,  et  im- 
perfecturn  quod  Obligationen!  parit,  non  ta- 
rnen actionem  ut  exigi  possit,  quäle  est  jus 
egeni  ad  eleemosinam  quam  ei  dives  debet;  ita 
quasi  jus  nostrum  quod  in  Deo  quasi  obliga- 
tionem  parit,  etiam  est  duplex,  vel  ex  con- 
gvuo  scilicet  vel   ex   condigno:     congruit    enim 


91 

l^'ort  ©Ott :«,  Weil  er  fc^uf  un&  etjalt,  unb  allein  mit 
5[ßcio^cit  bciTJ'd)cn  fann.  ^((fi^  f^^^ft  I?cnn6ge  fcincc 
()öc{)ftcn  "iBoUfommcnbcit,  obev  feiner  r;öcf))lcn?IBci5.' 
|>eit  nnb  OjJad^t  i|l  0ott  itrwcfentlic^  Ocr  ^err  atter 
^inge,  unb  wir  ftnb  feine  Änec^te,  benen  er  ein  ger 
wiffeö  @nt  anüertrante,  womit  wir  wuchern  foUten, 
wer.i)e6  S^riiluö  lafent  nannte»  Q(Uein  jwifd}en  h':m 
^ncd)te  «nb  bem^crrn,  in  »^inficl}t  beö  anv^ertraiu- 
tcn  &in:'$,  frnbet  nur  ein  imagindreö  9ied}t  ^Mt, 
wctc^eö  ^on  beö  ^errn  ©ute  unb  SBiüfafjuigFcit  bcr? 
rübret,  wie  wenn  ber  Jjerr  mit  bem  ^ned}te  (Bajad) 
fpielt,  fo  wci^  3'^J>c'^"^^'i''i'^  ^  ^^"if  /  tt)^ö  verloren  ober 
gewonnen  wirb,  bem^'>errn  angehöre;  e5  wirb  jeboch 
ein  tjernünftiger  Jpcrr  bic  Oiegctn  beö  Spicleö  nid)t 
tjerwirren,  burc^  ein  unjeitige6  ^raf^len  mit  feiner 
fü^ac^t.  ^icfee  nun  feftgefe|t  ober  barunter  üerfran? 
bin,  fönnen  wir  t)on  bem  Dvcc^te  0otteö  unb  unferm 
9icd)te  ober  (Ed}einrecfyte  fieser  uni>  tabelfrei  fprecf)en. 
9Run  at'er  gleichwie  ba^  eigentlidje  Üied}t  gwcifad) 
x^,  ba^  üoUfommene  nandic^,  welci^eß  üor  ©erid)t  ju 
laben  beüollmad^tigt,  bcöglcid)en  au6  Äontraften  ent; 
jle^et,  unb  bc[$  unüoüfommene,  weld)e6  eine  ^er? 
binblid}feit  (hervorbringt,  nid}t  aber  bie  ^öoßmac^t, 
biefelbe  ju  betreiben,  fo  wie  ba$  dicdjt  beö  ^^^urftigen 
ta^  "Hlmofen  ju  verlangen ,  weld}eö  ibm  ber  dUidje 
fd)ulbig  ifl:  eben  fo  ifl  aud)  unfer  @d}cinred)t,  wel; 
cl)eß  ©Ott  eine  @d)einverbinblic^feit  auferlegt,   von 


92 

justitiae  Dei  ut  eos  a  qüibus  dillgitur,  aeterna 
feJiritate  remunerelur  * ),  non  absolute  quidem 
et  ex  sola  justitiae  consideratione  (si  promissio 
sejunga(ur):  minor  enim  retributio  sul'ficeret; 
sed  ac<  ( de nt"  s.-.pientia  quatenus  decrevit  Deus 
feli'itatem  quantam  maximam  ** )  licet  in  sua 
civitate  diffundt^re,  lioc  omni  decreto  sapien- 
liae  semel  po-ito ,  juMitiae  distributivae  est, 
non  aliquos  tantum  ex  Deum  diligentibus,  cum 
quadam  acceptione  personaruni,  sed  omnes 
admitti  ad  beatitudinem  aeternam.  At  majo- 
rem sibi  obügationem  Deus  ipse  imposuit,  un- 
de  meritum  ex  condigno  mihi  derivari  posse 
videtur  ,  et  jus  aliquod  plenius  nobis  nascitur 
secundum  commutativae  justitiae  legcs.  Deus 
enim  cum  Filio  suo  contractum  iniit  et  nos 
per  Christum  in  idem  foedus  admissi  sumus ; 
ea  autem  pacti  vis  est  ut ,  Christo  satisfacien- 
te  et  nobis  per  fidem  ac  poenitentiam  Christo 
concorporatis  ac  Deo  recoucihatis,  non  tantum 
niquitates  nostrae  deleantur ,    sed  et  Iiaerede« 


*)  In  originali  Editione  renumeretur  legimua. 

Editio  Mogunlina. 

•^*)    Ouanlun    maximum    licet.      Ita   videtur     scripsisse 
Leiekitics,  Edif,  Paris. 


93 

toppettci- 7Crt,  baöDtec^t  öer  (Eongruitat  ndmlich,  unb 
ba^  died)t  bei-  (Eonbi(3mtat:  benn  eö  j^e^t  t.t  öcrcd).- 
tigfeitöotteß  ju,  ba^  er  biejenigen,  bie  if;n  (icbeu,  mit 
bcr  ewiijcn  ©(ücffcligfeit  belohne,  obtt)o&I  nic^t  imbe? 
öingt  unb  au6  blofer  ^erücFuc^tigung  feiner  ©cred); 
tit^feit  (wenn  man  jtc^  bae  ^^erfpred^en  wcgbenft); 
bcmx  eine  geringere  ^c(o5nung  würbe  ^inldnglid; 
fei)n:  allein  wenn  man  feine  ^Ißeiöbeit  in  '^etrac^t 
Vebt,  infcfern  ©Ott  feftgcfe^t  h<xt,  bie  ^6d)\i  mögliuje 
ÖUUffeligfeit  überfein  Oveid)  auögUgie^en,  fo  ^aftet 
eß,  wofevn  biefcr  ^cfc^ln^  ber  ©erec^tigfeit  einmal 
get^an  ift ,  auf  Der  biötributit^en  (Öered^tigfeit ,  nicl)t 
nur  einige  auö  jenen ,  bie  ©Ott  lieben  ,  mit  OtücFfid)t 
ber  ^erfonen,  fonbern  ^l'Ue  in  bie  ewigen  Jvcubeii 
aufjunebmen,  2iUein©ott  ^at  fid)  fclb)1  eine  größere 
^erbtnblid}feit  auferlegt ,  worauf,  beucht  mic^,  ba$ 
95crbienft  ber  Scnbignit4t  gefolgert  werben  fann,  unb 
für  und  ein  größeres  Dted)t  cntjte&t,  nad)  bcn  ©efej; 
Jien  ber  commutati\)eu  Öerec^tigfcit»  ^enn  ©Ott  6at 
mit  feinem  \3of;ne  ein^ünbnij?  eingegangen,  unb  wir 
finb  bura^  iSf^riftuö  in  ben  namlid^en  ^unb  aufgenonu 
men  worben;  nun  bie.^raft  biefeö  Vertrages  ifl,  ba^, 
»ermoge  ber  ©enugt^uung  (Ebrifli  unb  unfrer  Singer? 
Icibung  mit  ibm  burd}  ben  ©lauben  unb  bie  ^u^e, 
unb  tjermöge  ber  ^erfö^nung  mit  ©Ott,  nid^t  nur  alle 
uiifere  ?Oti|Ktbaten  getilgt ,  fonbern  wir  aud)  (Srben 
beß  ewigen  lebenß  werben,  unb  überbieß,  wenn  wi^ 


94 

vilae  aeternac  efflciainur ,  et  nobis  praeterea 
legitime  curreiilibus  cci  tantibusque ,  Corona 
justitiae  imponalur  ,  iiiuUaque  et  magna  prae- 
iiiia  (listribuarlur ,  quibus  ipsi  beati  inter  se 
{'iiceriientur,  Nani  ne  frigidae  quidem  aquae 
haustus  egf^no  praebitus  sine  remuneratione  '  ) 
abibit  ,  Deo  in  r.obis  sua  dona  ex  facto  coro- 
nanle.  Aliorjui ,  nos  servi  inutiles  qui  tantum 
fecimus  quae  dt-bebamus  ,  iiulla  merita  prae- 
tendere  aut  praemia  flagitare  possemus. 

Quaerilur  etirm  an  renuti ,  divina  gvatia 
adjuti ,  legem  Dei  perfecte  atque  ita  implere 
possint ,  ut  nulluni  committant  peccatum  mor- 
tale rui  sua  natura  aeterna  mors  debeatnr. 
Verum  cum  pro  certo  habendura  sit  nnllum 
legislatorem  sapientem  praecipere  impossibilia, 
pro  cerlo  etiam  babendum  est,  nunquam  lio- 
mini  reconciliato  sufficiens  Dei  auxiliuni  potes- 
tatemque  deesse ,  ron  singula  tantuiu  6ed  et 
omnia  divinae  legis  praectpta  adimplendi,  si 
modo  velit ;  dixit  enim  Cliri3tus  jugum  siiuni 
.^uave  esse  et  onus  leve ;  et  manifesta  est  haec 
possibilitas ,  ex  eo  quod  Iota  lex  nihil  aliud 
po&tulat  quam  sincerae  volunlatis  serium  cona- 
tum  ,     sive    ut    Deum    totis   viribus    diliganiu:»  ^ 


*)  la  original!  renumeratione,     Editio  Mogunt. 


95 

ccdytma^ig  Knifcu  uiiü)  f.icircit,  bic  ^rone  bei*  Oe? 
rec^tigfeit  empfangen,  unb  viele  unögrofe  Q$elo(3nun; 
gen  erhalten,  ivobuvd)  felbjl  fcie  ©eilten  von  einanbec 
untcrfc^icbcn  ivevben»  X)cnn  nid)t  einmal  ein  Irunf 
falten  ^IBaffcrö  einem  dürftigen  bargercid)t,  tvirb 
obnc  ^elü6nung  fepn,  inbcai  ©ott  in  unö  feine  Öa? 
bcn  fionet,  Sonfc  rennten  ivir,  alö  unnüfee  ^aecl,^ 
te,  bie  niü}t6  get^an  Tratten,  aU  tvaö  befolgten  tvarb, 
auf  feine  ^erbienflc  ^fnfpruc^  machen,  unb  feine 
^^elo^nungen  fobern» 

(So  \\i  nun  aud)  bie  'S^ac^^  /  ob  bie  ^iebergebor; 
nen,  mit  ^eiljülfe  bcr  ()ettlid;en  ©nabe,  ba^i  ©efc^ 
©otteö  vollfommcn  unb  fo  erfüllen  fcnnen,  baf  jle 
feine  *Xübfunbc  becjelpen,  tveld)e  au6  i§rcr  ^löefen^eit 
bQ6  ewigen  '^.obcß  fc^ulbig  wäre»  ^a  man  abev  al6 
auögemad}t  annehmen  mu^ ,  ba^  fein  tveifer  ©efc|? 
geber  uum6glid}c  ^inge  befef^le,  fo  mu^  man  auc^  alö 
gewi^  anncbmcn,  bajj  ca  nimmerbau  einem  au6gc; 
fol^nten  93ienfd)cn  an  6inlangUd)er  ^ülfe  unb  Greift 
von  (Seiten  ©otteß  mangle,  uid)t  nuc  einige,  fon; 
öecn  alle  ?ßovfd}riften  beö  g6tttid;en  ©efe^eö  ju  erfül; 
len,  tvenn  et  nur  ernfilid)  will;  benn  (S§ri[lu6  fagt: 
mein  ^od)  ift  fü^  unb  meine  ^ürbe  leid}t;  unb  e5  er; 
bellet  bicfe  93i6glid}feit  uod;  barau6,  weil  bc($  ganje 
©cfe|  nid)t6  anberö  fobert,  alö  ernjl:e  Tlnfirengung 
ei'neö  au[vid)tigen  ^illcnö,  obeu  ba^  tvic  ©Ott  auö 
allen  Gräften  li?ben;  tva$  unö  aber  biefe  iiebe  unmog-- 


96 

quid  autem  &it  quo;l  hanc  dilectioneiu  nobis 
impossibilem  reddat  ,  iion  apparet,  cum  idea 
Dei  nobis  sit  insita  qua  summam  ejus  pulcjiri- 
tudinem  agnoscimus  et  aliarum  rerum  imper- 
fectio  et  indignitas  ab  attentis  facile  perspi- 
ciatur. 

Interim  fatendum  est  in  hao  infirmitale  et 
reluclalione  carnis  et  dij>tractionibus  variis  dif- 
ficile  esse  semper  conservare  puritatem  animi  , 
paucosque  adeo  a  pcccato  niortali  immunes 
vixisse,  a  venialibus  erratis,  rullum:  et  si 
Deus  cum  eo  ipso,  qui  peccati  mortaUs  expers 
post  renovationem  fuit,  in  Judicium  intraret , 
ne  is  quidem  tueri  se  posset,  nisi  opposita 
Christi  satisfactione:  saltem  enim  hujus  inluitu 
priorum  ei  gratia  facta  est  y  postea  autem  si 
sanctus  vixit,  cui  alt(  ri  hoc  debet  quam  divino 
auxiiio  per  Christum  iinpetrato?  Itaque  nemo 
nisi  in  Domino  gloriaii  debet  cum  quo  om- 
nia  possumus  et  cujus  potens  est  virtus  in  in- 
firmis. 


Explicata  hominis  r<  conciliatione  et  renova- 
tione,  novaeque  vitae  i,  uctibus  (quae  sunt  bo- 
na opera  a  lege  D.  i  praecepta)  videnduln 
etiam  erit  quaenam  Christus  instiluerit  praece- 


97 

üd)  machen  foUte,  fc^e  ic^  mcf)t  ein,  ba  mt  öurc^ 
öen  iinö  inwobncnbcu  ^c^riff  von  0ott  feine  fpöc^fle 
©d)6nf;cit  ernennen,  iinb  bic  Un^oUfominenf^eit  un^ 
SRie&rigfeit  bcr  übtigcn  X)'m^c  jebem  TCufmei-ffanien 
einleuchtet. 

UntcvbeJTcn  mu0  man  aud)  gej^e^en,  öag  eö  6et 
itnfrer  3c^tvac^f;eit,  bei  biefcm  ^iöibecftreben  beö  'Sk'u 
fd)eß  unb  ben  üerfcl^iebenen  3f»^j^t?««nvjen  fd)wer  ift, 
tmmerbar  bie  Üveinigfett  ber  ©eele  ju  hcvoal^vexi,  unb 
ba^  fe^r  wenige  frei  üon  ber  "itobfunbe  gelebt  ^aben, 
üon  ben  la^lidjen  (Bunben  aber  feiner;  unb  tüenit 
©Ott  benjenigen,  welcher  obne  ^obfunbe  nad)  feinei: 
(Erneuerung  gelebt  Ipat,  »or  0eric^t  fobern  würbe, 
fo  fonntc  fcgar  biefcr  nid)t  bcj^c^cn,  wenn  er  burc^ 
lbie©enugt|)uung  €bri|1i  nid)t  gefd)ü|t  rocire:  wenig? 
fleniS  ifl  i()m  in  53etrad)t  berfelben  \üv  feine  vorigen 
geiler  ©nabe  ert^eilt  werben;  unb  wenn  er  nad^ge^ 
^enbß  ^eilig  gelebt  f;at,  wem  §at  er  ta$  anberö  ju 
Derbanfen^  alö  bem  göttlichen  ^eiflanbe,  bcn  er 
burd)  (£^ri^lum  erbalt?  (So  foU  jtd;  ba^er  Qfiiemanb 
anberö  rühmen  als  in  bem  ^errn ,  mit  weld^em  wir 
atteß  »ermogci;  uub  bcffen  ^raft  mad;tig  ijl  in  bem 
(Bd)wad)en. 

9Rad)bem  wir  nun  beö^enfd^en^erfofpnung  uub 
?ö3icbergeburt  bcleud)tet  Ipaben,  roic  aud)  bie  Ji^i^tc 
teö  neuen  lebenö  (weld)e  bie  t>ou  bem  ©efe^e  V)orge; 
fd)riebeuen  guten  ?Ö3erfe  jinb),    fo  muffen  wir  auu) 


9S 

peritque ,  praeter  communem ,  naturalem  et 
perpetuam  Dei  legem.  Sciendum  ergo  est 
Christum  esse  non  tantum  mediatorem  noslrum 
qni  suo  merito  suaque  passione  nos  expiavit 
Deoque  reconciliavil ,  sed  et  esse  iegislatorcni 
qui  pro  data  sibi  omni  in  coelo  terrisque  po- 
testate  ,  praescribere  voluit  quae  sine  salutis 
periculo  sperni  non  possent  ,  servata  autem, 
plurimum  ad  salutem  prodessent. 


Huc  tarnen  ea  non  pertinent  quae  a  non- 
nullis  credunlur  ,  tit  quod  ferendae  sint  in- 
juriae,  quod  amandi  sint  inimici,  aJiaque  id 
genus:  nam  amare  inimicos  lex  moralis  du- 
dum  jubet  neque  ideo  minus  repellere  jnalos 
et  punire  licet,  dareque  operam  ,  ut  vfl  cor- 
rigantur  vel  carte  nocendi  facultate  priventur: 
mo  jubet  hoc  ipsa  Caritas  in  reliquos  ;  et  cum 
araare  debeamus  omnes,  ne  ininiicis  quidem  ex- 
ceptis,  beneficia  tarnen  nostra  proporlione  qua- 
dam  dispensare  debemus  ,  quando  alter  *)  al-. 
teri  obstat.  Hinc  quod  dictum  est ,  debere 
ferri   injurias ,     vel   consilium    est   tantum    pro 


*). Forte  legendum  est:  alterum.     Haec  adnotat.     Edi- 
tio  Farisina. 


99 

fcf)en,  wHd)c  (55c6ote  (S^rifltiö  cingcfe^t  wwb  voa^ 
er  ncbjl  bcm  allgemeinen,  naturlid)cn  unb  etvir 
(\en  @cfef3C  Öotieß,  befof;len  ^abe»  ^JJian  uui^  alfo 
wiffcn,  &a^  (Ef)ri|luö  ntci.t  nur  unfer  tÖtittler  fei), 
tt)etd)cr  biivd)  fein  ?35erbicnfl  uub  iciben  un6  erfauft 
unb  mit  ©Ott  »erfo^nt  §at ,  fonbern  c»uc^  ein  ©efc^s 
(jcber,  welcher  \)erm6gc  öer  0cn)a(t,  bie  i^m  im  v^im? 
mel  unb  anfärben  gegeben  ifl,  ?8orfcf;'nftcn  mad}ctt 
tvoUte ,  bie  man  obne  ©efatr  beö  ^cÜö  nid^t  "ocxadjt 
ten  barf,  beren  (E:i*füUung  aber  jnr  @cligfcit  f^ödjft 
crfprie^lid)  ift. 

J^ieber  gebort  feineßwcgS,  fo  tvie  (Einige  bafia* 
galten,  ba^  man  bie  Unbilben  ertragen,  [eine  ^«^inbc 
lieben  foHe,  unb  fonft  bergleid)en:  benn  bie  geinbe 
ju  lieben  befiehlt  fd)en  lange  baß  jTttlic^c  ©efcfr,  boc^ 
ijt  cö  barum  nic^t  weniger  erlaubt,  bie  ^ofen  ju  t)er; 
flößen  unb  ju  bejlrafen,  unb  ^c^  ju  beeifern,  auf 
baß  fie  entweber  gebeffert,  ober  unö  ju  fd)aben  außer 
@tanb  gefegt  werben:  ;a  bieö  befiehlt  fclbffc  bie  iiebe 
gegen  Tlnbere:  unb  wenn  wir  auc^  verpftid)tet  fin^ 
!J{lle  'jU  lieben,  bie  ?5^inbe  nid}t  auögenommen,  fo  muf; 
fen  wir  bod)  unfere  5Bo6ltf;aten  nad)  einem  gewij|eit 
ßbenmaß  auötbeilen,  wenn  (Siner  bcm  "Kubern  im 
?[ßege  jle§t»  ^enn  gefagt  worben ,  man  müj7e  bie 
Unbilben  ertragen,  fo  ifl  ba6  nur  ein  9tat^  für  ;ene, 
weldje  ein  \)om  0cfcbaftögetummet  abgefonbcrteö  icf 
ben  erwählen,  unb  vorjüglid^e  ^eifpielc  einer  erbabe.' 

7  " 


wo 

iis  qui  vitae  genus  eligunt  remotum  a  negotii» 
et  üingularia  patienliae  eminentis  docurnenta 
daturum,  vel  ;significat  magistralui  eliam  niulo 
non  esse  resistendum,  vel  tantum  vindictae  cii- 
piditatem  prohibet,  ut  quidquid  fit  contra  ma- 
lus ,  ex  sola  caritate  fieri  intelligatur.  Itaque 
valde  errant  anabaptistae  et  Immanam  societa- 
tem  cvertunt  qui  magitratu ,  hello  ,  armis  in- 
ferdicunt  humini  pio  •  quo  admisso  quis  non 
videt  deserta  a  honis  repuhlica  pessimum  quem- 
que  aut  quemvis  potentlssirmwi  jore  ?  "' ) 

Quaecunque  aulein  Christus  tanquain  legis- 
Jator  instituitj  consistunt  in  cultu  divino  cliris- 
tianis  peculiari  et  sacramenlis  novae  legis  :  de 
sacramentis  postea  :  cultus  divini  apud  chris- 
tianos  hoc  peculiare  est  ut  in  Christo  homine 
Deum  omnipotentem  et  aeternum  adoremus, 
Christum  tanquam  salutis  mediatorem  invoce- 
mus  ,  ipsique  Deo  juge  sacrificium  propitiatio- 
nis,  corpus  scilicet  et  sanguinem  Domini  sub 
specie  panis  et  vini  secundum  ordinem  Mel- 
CHiSEDECH  qui  Chfistum  aeternum  sacerdotem 
praefiguravit ,     offeramus    ( cujus    tractationem 


*)  Observat  Editio  paris,  haec  ultima  verba  lectu  fuisse 
perquam  difficilia. 

Editio  MoguBtijDa, 


101 

«cn  ©cftulb  gcScti  wottcti;  o^cr  e6  bc&cutet,  man 
burfe  fojjar  einer  fd)(ed)ten  ^crnja(tinic|  fid}  nid^t  tt)i; 
^erfe|en,  c&er  cö  untcrfagt  bloö  bic  3vad)fuc[)t,  ^amit 
alleß  ivaö  (jrgcn  bie  ^ofeu  (jefd;icfpt,  aUein  baö  ©e.- 
präg  ber  iicbe  an  jtd}  trage,  ^ie  ^icöertaufcr  ha 
trugen  fid)  alfo  groMid)  unb  untergraben  bie  menfd.ti; 
dje  (yefcüfd)aft,  wenn  fte  einem  frommen  5)iannc  bie 
obrigfeitIid)e  ^^Surbe,  ben  .^rieg  unb  bie  ^ÖSajfct;  un; 
terfagen,  5Ö3enn  biefcr  0runbfa|  angenommen  n?ür; 
be,  wer  fie^t  md)t  ha^  baeDtuber  b:6  (Btaatö  von  ben 
©Uten  w'idje  unb  in  bie  ^dnbe  ber  Q36fcn  verfiele. 

Olun  atleö  waö  Sfpriftus  a(5  ©efe^gcber  eingef^t 
Jat,  befte^t  in  ber  ben  (E^riften  eigenen  (55ottc6\}eccf^? 
rung  unb  in  ben  (Sakramenten  beö  neuen  0cfc|cö: 
von  ben  ^aframentcn  ^anbetn  wir  weiter  unten,  ^ec 
0otte6bienjt  bei  ben  (SOriflen  §at  biefe  (£'igen6cit,  ba^ 
wir  in  ber  5Jienfc^f;eit  (£6rijlt  ben  aUmdcI)ttgen  unb 
ewigen  ©ott  anbeten,  (Efpriflum  atö  ben  ^ermittlec 
beö  J^eitö  anrufen,  unb  ©Ott  felbflen  ein  immerwdf;? 
renbeö  ^erfof^nungöopfer,  ben  leib  unb  baö  ^lut  bc$ 
Jp)errn,  unter  ben  0eftatten  beß  5^robö  unb  ^einö, 
nad)  ber  Drbnung  5Jte(d}ifebed)6 ,  weld)cr  (S^rifcum 
—  ben  ewigen  Q^riefler  —  »orbitbete,  barbringen; 
(bie  ^bbanblung  ^icüon  bewahren  wir  hl$  jUr(Suc^a? 
riftie  auf).  JP>ier  mag  feinen  931a|  ftnben,  wc^6  bie 
^irc^e,  für  bie  Orbnung  unb  Qißürbe,  beigefügt  6at, 
wie  aud;  waö  juv  ^Öeref^vung  ber  ^i(ber  ber  »^eiliseii 


102 

diflr<M'cmus  ad  locum  de  Eucharisila ).  Quibus 
subji«  i  possunt  quae  ordinis  et  derori  rausa, 
addidit  Ecclesia  ,  tt  quae  ad  imaginum  sanc- 
torum  et  reliquiaruTii  vfiierationem  pertinent 
']uae  religiös!  culius  aliquid  in  se  liabent,  al- 
que  utililate  sua  iion  rarent,  f-i  a  superslilione 
et  abusu  .>int  purgata  ac  de  bis  nunc  dicemus 
distincte. 

Qiiod  rulfum  Salvaforis  nosfri  atlinf^t,  ex- 
presse  (iixit  PaüI/üs  in  nomine  Jesu  quidquid 
ubique  est ,  genufl'^rtere  debere  :  unde  omnes 
cbristinni,  ne  i>oiinianis  quidem  rxceplis,  con- 
senliunt  Chri.stum  esse  adorai.dam  :  verum 
Ecclesia  caiholica  rede  docet ,  ni*;!  Christus 
Deus  esset  sine  idololatria  adorari  non  posse, 
et  omniüo  divini  honores  ipsi  non  nisi  ob  di- 
vinitalem  debentur.  Manet  enim  illud  omni- 
potentis  et  zelotae  Dei  irrefragabile  verbum, 
ego  honorem  meum  alteri  non  dabo:  nee  pro- 
inde  eorum  sententiam  probare  possum ,  qui 
volunt  ipsi  per  se  liumanitati  Christi  commu- 
,nj,catum  esse  jus  divini  honoris.  Quod  non  so- 
ciniani  tantum  defendunt,  sed  et,  quod  mi- 
reris  ,  alii  a  sua  illa  communicatione  idioma- 
tum  seducti.  Verum  longe  prudentius  doctores 
catholici  statuunt,  ipsi  per  se  humanitati ,  nei 
que  proprietates  neque  honores  Divinitatis  com- 


103 

imb  &ci*  Dtcliquictt  gebort,  wcldjci  ctwc[^  'ocn  rctigicx 
fic  ^cre|)rung  au  ]id)  i^nt ,  unb  nid)t  obne  OTiuficn  ifi, 
liefern  mau  hzw  !J(bcri}(au6.u  uub  Me  ^tTiijjbvaud^e 
Wi?3fd}ncl&ct ;  unö  ^icrüou  ivoUcu  wir  '\%i  befonbcr^ 
baubchu 

5[ßaö  bic  SScre§rung  uufcrß  SrtiSfcrS  augeSet,  fo 
|at  &cr  §♦  ^au{u6  außbrucFlid)  gcfagt,  c6  niufi'e  ^ille*J 
im  9"Jamctt  ^f^fu,  aüer  Orteu,  bie  ^nie  beugeu:  ^Q^i 
fcr  flimmeu  alle  (E^riftcu,  bie  Sociuiauer  ntu)t  ein/ 
mal  auögencmmeu,  überciu,  mau  mujTe  C^viflum  am 
b;fen:  allein  bie  fat|)oIifü)e  ^ii*d}e  Icfprt  mit  9vcd)t, 
ba^  tt)eun  CEbrijluö  nid)t  ©Ott  njdve,  fo  fonnte  man 
ijn  o|)ne  ^6()6tterei  uid}t  anbeten,  «nb  bie  gottlid^e 
^crcj^rung  i^ebüf^re  i^m  burc^auö  nur  wegen  bec 
Öottl^cit»  ^enn  unei*j"d)Ü£terlic^  Oleibt  jeuer  Hw^i 
fpvud)  bcö  allmdd)tigeu  unb  eifcvfud)tigeu©ottcö:  ic^ 
werbe  meine  (S&re  feinem  ^(nbern  geben: 
unb  barum  fann  ic^  ^xa.  ^^Oieinung  berjenigen  nid)t  bil^ 
ligen ,  welche  be|>anpten ,  \>i^^  fogar  ber  5)^eufc^bcit 
(Elprifii,  für  jic^  betrad)tet/  ^^^^  9{ed)t  ber  g6ttlid)ett 
(Ef^rc  mitget^eilt  worbeu  fet).  !^ie$  tjertf^eibigen  nic^t 
nur  bie  @ocinianer,  fonbern  and),  wad  jum  erj^au^ 
neu  ip,  nod)7fnbere,  burd)  i^re^iitt^eilung  ber^bior 
men  irregeleitet.  7(llcin  m\i  vernünftiger  neunten  ^\t 
fat&olifc^en  *X^eologen  an ,  ber  SOteufc^^eit,  für  fic^ 
tetrad)tet,  fommen  webec  bie  Sigenfdjaftcn,  noc^  ^\z 
Cr&rcnerweifungen  ber  0c»tt§eit  \\x,  obfc^on  i§r  ^\t 


104 

petere ,  licet  summa  pprfectio  ^ummusque  ho- 
iior  qiii  in  creaturam  cadit,  ei  sit  a  Divinitate 
datii.s. 

Hoc  aufem  ,  etiam  praxeos  causa ,  notan- 
dum  est  ne  animi  iiominum  a  summi  illius  at- 
que  aeterni  boni  con^icleratione  ad  antliropola- 
triam  vrrtantur,  judneique  et  mahumttani  in 
falsa  sua  de  nobis  concepta  opinione  corßrmen- 
tnr ,  tanqnam  nos  aliquid  aliud  quam  unum 
omnipotentem  Deum  adoremus.  Hinc  nata  illa 
fabula  de  Deo  chrislianorum  in  hostia  cuidam 
sultano  Apgvpti  oppigperato,  acerbumque  nes- 
cio  cuJLisdam  plüloäoplii  arabis  dicterium  qui 
multas  ridiculas  religiones  sibi  visas  auditasque 
aiebat  ,  nullam  autem  ineptiorem  christiana 
quae  suum  Deum  comedi  juberet ;  quae  ca- 
Jumnia  sive  ex  illorum  odio  ,  sive  ex  nostro- 
Tum  imprudentia  nata  est. 

Sed  nee  periculo  vacat  plebem  in  hoc  ge- 
nere  negligentia  docentium  minus  instrui ;  cum 
enim  summus  actus  pietatis  sit  amor  Dei  super 
omnia  ,  natus  ex  consideralione  perfectionis, 
bonitatis ,  ac  pulchritudinis  divinae  ,  in  cujus 
possessione  verum  summum  bonum  mentis 
consistit ,  cavendum  est  ne  dum  actum  contriu 
tionis   atqu»  amoris    divini    elicere   nos    credi- 


105 

^oc^fte  ^oUfommenkit  unb  größte  S&re,  welcher  ein 
©cfc^opf  t§eil6afti3  ivcvbni  tann,  von  bec  ©ott^eie 
mitgetScitt  werben. 

'JOodj  mu^  man  \id)  &er  ^van$  falber  inlfc^t  ncfy 
men,  bamit  bie  3Jienfcf)cn ,  burc^  bie  QSetradjtnng 
jcneö  boc^ftcn  unb  ewigen  Öuteö  nidjt  in  bie  "Knt^rc 
polatrie  fallen,  unb  bie  3uben  unb  5Ho§ametaner  in 
i^rcr  falfc^en  üon  unö  gefaxten  ?0^einung  nic^t  6e; 
fldrft  werben ,  al6  bvitcn  wir  namlic^  etwaö  anberö 
als  ben  ^injigen  allmächtigen  0ott  an*  !t)ar;er  ent? 
flanb  jene  ^abcl  üon  bem  ©Ott  ber  (E^rijlen,  ber  in 
einer  ^o^lie  einem  Sultane  au6  7(egt}pten  t»erpfan; 
bet  werben  fei)n  foU ,  unb  jene  bittere  @cl)md§nng  »en 
ic^  wei^  uic^t  welchem  arabifc^en  ^^iiofepfxn ,  bec 
fagte,  er  ^abe  viele  lächerliche  Üteligionen  gefe§en  unt) 
gebort,  eö  fdme  i^m  aber  feine  fo  abgefc^macft  vor 
alö  bie  cl)rifilic^e,  welche  i^ren  Öott  ju  effen  befehle; 
welche  ^erldumbung  entweber  au6  ibrem  t^aj]e  ober 
au6  unfrer  Unflug^eit  cntftanben  ifl. 

!Kllein  e6  i|t  aucl)  ju  befiirc^ten,  bie  leßrer  moc^; 
ten  au6  fTiac^ld^igfeit  ta^  ^elf  ^ierin  nic^t  ge&orig 
unterweifen:  benn  ba  bie  cr§aben|le  J^anblung  bec 
^rcmmigfeit  bie  iiebe  0etteö  über  alleö  i|^,  welche 
aaö  ber  Q5ctrac^tung  ber  göttlichen  ^ollfommen^eit, 
öute  unb@c^6n^eit  entfielet,  beren^e|T|  ta^  wabre 
i)od)^c  ©nt  beö  SSerflanbeö  anömac^t:  fo  mu^  man 
fic^  in  7id)t  nehmen/  bamit  wir  nic^t,  inbem  wir  i>lt 


jnus ,  tanliim  in  huinanitatis  Christi  aiiiore  at- 
que  veneratione  consistamus:  cujus  consideratio 
etsi  efficacissima  sit  super  omnium  aliarum 
crealurarum  contemplationem  ad  excitandam 
inentem  ,  quo  niagis  ea  divinani  sapientiani , 
justitiam  et  bonitalcni  in  Christo  manifestatam 
agnoscat,  tarnen  gradus  tantum ,  non  fastigii 
Ultimi  in  colendo  Deo  rationem  habere  debet; 
et  lamen  in  Iioc  passim  a  nonnullis  peccari  vi- 
demus,  qui  devotioncm  populi  voce  aut  scrip- 
tis  accendrre  contendunt,  potius  imaginationi 
et  sensuali  ruidam  alTectui  homluum  carnalia 
sapientum  servientes,  quam  adorationi  sluden- 
tes  invisibihs  Divinitalis,  qnae  in  spiritu  et  ve- 
ritate  consistit  ,  atque  in  cultu  nostro  ,  uUimum 
supremumque  est  Interea  tum  totus  Christus 
Deus  et  homo  adorelur  et  sanctissimam  ejus 
animam  et  ipsam  sacratijsiniara  carnem  adorari 
non  per  se  quidem  sed  ob  unionem  cum  divi- 
nitate,  et  qualenus  in  Divinitatem  ratio  hono- 
randi  resolvilur,  dubium  nulluni  est  *),  ut  rem 
paucis  compleclar,  cum  honor  sit  personae , 
dirigitur  adoratio  in  personam  Christi  neque 
duae  adoraliones  fing.ndae  äunt,     sed  una  to- 


*)  Scripsit  Leibnitids   ut  Lic   Icgitur,     Melius  lamö« 
le^reretur  dubium  jiuilum  üt.  Edilio  Paris. 


107 

Oteu?  o^cr  cjottdc^c  iiehc  ju  erwerfcn  gtaube«,  6(06 
«uf  öie  ikhe  unb  ^cuc^rung  &eu  iÖIen[d)^eit  (Sbtifii 
uns  bcfd)ranfcu :  benit  ot^fc^on  biefe  ?5etrad)tun(j 
fi'viftiijcr  ift  ab  bie  2(nfc{}aium3  aücv  aubercn  ©cfc^o; 
pfe,  um  bcu  0ei|l  aujupammen,  bamit  er  bie  in 
i^6vi)lo  geoffcnparte  ^dö&cit ,  ©crcd)tt(]feit  unb 
&üte  bcftü  bcutlic^cr  einfe^^c:  fo  barf  jie  bod)  nur  eine 
Stufe  jur  SSerebrung  ©ettcö,  nic^t  aber  ber  ^6d)fic 
'Svab  fei)n»  ^emun(^cad)tet  verfehlen  jtc^  'juweiten 
bieri»  SKanoV,  tt)eld}e  bic7inbad)t  beö  ^olfeß  burc^ 
ÜCeben  unb  (Schriften  beleben  woüen,  inbem  jie  vieO 
mefpr  ber  (£inbilbun(}6fraft  v.nb  einem  gewiffen  itnnli- 
d)en  0efu^le  ber  nad)  j^t^Jf^)ii<^fi"  lüfterncn  Sfflcm 
fd)cn  froljnen ,  at6  ba|?  fie  bebac^t  ^nb  auf  bie  ^l'nbe? 
tung  ber  un<id)tbaren  0ott|>eit,  tvelc^e  im  Q>eijt  unb 
in  ber  ^a^rbeit  bejlebt,  unb  in  unfrer  ^^erebruufj 
baö  ie^te  unb  ^6'd)^c  ifr.  ^a  inbe^  ber  ganje  (Sfpri-- 
fluö  —  ©Ott  unb  ÜO^cnfc^  —  angebeteu  ivirb,  unb 
au^er  allem  Sweifel  i|l,  ba^  feine  allerbetli^flc  Seele 
unb  felbjl  fein  gezeitigter  ^erper  nic^t  burc^  fid)  strar 
angebeten  wirb,  fonbera  wegen  ber  Bereinigung  mit 
ber  ©ott^eit,  unb  inwicferne  bie  ^Bere^rung  fid) 
auf  bie  ©ottbeit  bejie.^t;  htrj  ba  bk  0)U  für  bie 
^)erfon  ifi,  fo  bejiefpt  jTc^  bie  2(nbetung  auf  bi?  ^^er; 
fon  Sbrifti ,  unb  man  foU  fic^  feine  jwei  "JCnbetungeu 
benfcn,  fonbcrn  (Sine  beö  ganzen  ^errn;  bie  leiste 
Urfad)c  ba\)on  liegt  jeboc^  immer  in  ber  gottlid^en  Of^iv 


10» 

tius  Doniini ,  cujus  tarnen  ratio  ultima  a  na- 
tura divina  petenda  est.  Unde  Ephesinum 
quoque  concilium  cap.  8  decrevit  una  suppli- 
catione  venerandum  Emmanuel,  unamque  ei 
glorili(  ationem  dependendam. 

Non  tarnen  illis  a«scntior  qui  praetextu  ado- 
rationis  in  spiritu  et  veritate ,  rejiciunt  in  di- 
vino  cultu  quidquid  in  sensus  incurrit  et  ima- 
ginationera  excitat ,  parum  memore.s  infirmita- 
tis  humanae  :  nam  qui  naturam  mentis  nostrae 
qualis  in  hoc  corpore  est ,  considerabit  dili- 
gentius ,  is  facile  agnoscet,  etiamsi  ideas  re- 
rum  a  sensibus  remotarura  intus  habeamus , 
non  posse  nos  tarnen  in  iis  cogitationem  defi- 
gere  atque  immorari  cum  attentione  ,  nisi  no- 
tae  quaedam  sensibiles  accedant,  ut  vocabula , 
characteres  ,  repraesentationes  ,  similitudines , 
exempla ,  connexa ,  efFectus ,  quae  quidem 
notae  atque  admonitiones  quo  sunt  signiiican- 
tiores ,  pluresque  rei  consideratae  proprietates 
repraesenlant ,  eo  sunt  utiliores  ,  praesertim  si 
sint  extantes  et  insignes  j  quin  et  proderit ,  si 
per  se  sint  gvatae :  debent  tarnen  exui  super- 
fluis  quihusdam  ornaiuentis  et  quae  inenteni  po- 
tius  distrahunt  quam  juvant :  quae  omnia  si- 
militudine  scripturae  alicujus  legendae  ilJustrari 
possunt  ac  locum  habent,    sive  diceiidi  genus 


^'^l 


109 

(UV*  ^a^cc  auct;  öerÄirJ}enrat^  ju  Sp^uß  (8^ap.) 
bcfc^to^ ,  man  foüc  bcn  (gmnianucl  öucc^  (Sine  ^ittc 
\)erc^rcn  tinb  if;m  ^ine  SSerJevrlid^ung  abftatten» 

Äcincöwcgö  jcbod)  bin  id)  &er  ^SKcinung  bcrjcnt; 
gen,  bic  unter  fcem  ^^orwnnbe  ^et  ^(nbetung  tm0ei|l 
nnb  in  öer  ^^a6r§cit,  alleö  in  öem  ©otteö^ienjlc  üer. 
«)erfcn,  waö  untci*  bic  (ginne  fdUt  unb  bie  (^iwbiU 
bnni^efraft  aufreget  /  uneinjjc&en!  bec  menfc^ liefen 
(Sd}wad)|)cit:  benn  wer  bie  ^efc^affcn^eit  unfereQjei^ 
ficö,  fo  wie  er  biefem  Äorper  inwo^net,  etwaö  ge^ 
itauer  betrad^tet,  ber  wirb  leidet  einfef^en,  ba^  wenn 
wir  aud)  innerlich  ^Segriffe  »on  ben  unfern  ©innen 
»erberjjenen  ©egenjlanben  fpaben,  wir  boc^  nic^t  im 
(Staube  finb,  unfere  ©ebanfen  auf  biefclben  ju  fyeften, 
wnb  barauf  ju  beharren  mit  5fufmerf famfeit ,  wenn 
nid)t  einige  jic^tbare  "iS^crfmate  (;injufommen,  al6  wie 
5S>orte,  5Sud}j^abcn,  ^orflellungen,  (55Ieic^nij|e , 
55eifpie(e,  Umfldnbe,  ^Birfungen;  unb  je  auöbrucfö; 
i)OÖer  biefe  ^JKerfmale  unb  (Erinnerungen  finb,  unb 
je  me^r  (£igenfd)aften  beö  betrachteten  ©egenflanbeö 
jie  vorjiellen,  be(lo  me^r  Qflu^en  ^abcn  jTe,  befonbers 
wenn  fie  red)t  ^ert»orj^ec^en  unb  fenntlid)  finb.  (Jö 
wirb  aud)  nü|Iid)  fct)n,  wenn  jie  angenehme  (Smpftn^ 
bungen  erregen:  jTe  mufj'cn  aber  o{)ne  gewijfe  über.- 
flüfilge  ^wxtM^m  fei^n ,  tik  ben  dieifl  e^er  jerflrcucn 
ab  unterj^ü|en:  bieö  alle«  fann  man  burc^  baö  ©(eic^? 
ni^  eineö  ^ÖSerfeö,  baö  man  lefen  will,  verbeutlidyen. 


110 

autoris ,  nlve  cliaracterem  scribae  inspicere 
placeat.  Nam  ab  autore ,  praeter  accuralam 
rei  de  qua  agilur  expressionem  et  hypolypo- 
sin  *)  ,  siniilitudines,  exeinpla ,  acute  dicta, 
nunieri  ipsi  atque  cum  harmonia  quadam  ca- 
dentia  verba ,  non  sine  fructu  et  eloquentiae 
laude  adliibenlur :  ampullae  tarnen  et  sesqui- 
pedalia  verba  et  pro  rumeris  rbytiimi,  omnis- 
que  alTectalio  ,  et  quidquid  denique  non  insen- 
sibili  jucunditate  mulcet  sed  mentem  a  cogita- 
tione  rei  de  qua  agitur  ad  ipsa  illa  parerga  at- 
tentiiis  consideranda  averlit  ,  non  oratoris  est 
persuasionem  auditorum  lectorumve  quaer^ntis 
sed  rhf  toris  umbratici  in  scliola  otiose  ad  au- 
rium  voluptatem  declamantis  ,  qui  non  effica- 
cia  dixisse  ,  sed  doctas  posuisse  figuras  lauda- 
tur.  A  scriba  quoque  et  typograplio  exigimus 
cliartam  niundam  et  elegantem ,  atramentum 
non  palescens  ,  litteras  probe  distinctas ,  bene 
forniatas  **)  et  cum  quadam  facilitatis  iniagi- 
ne  profluentes  :  sed  noluimus  cliartam  pictu- 
ratam  ei  varios  pro    atramento    colores   prae« 


*)  In   original!  Edit.  legitur  post  hjyotj'posm  hacc  vox 
posui ;    quid  autem  signiiicet  prcrsus  ignoro.         ^ 

Editio  Moguntina. 
**)  In  aulograplio  legitur,    eI  failar,    fomalas. 


111 

mi&  eö  ftn&et  mä)  tt)ivf(id)  M^ci  (!aft,  man  mag  5ic 
Cd)reibavt  öeö  ^crfafferö,  ober  bie  ^ud)ftabcn  bc5 
7(bfc^vciberö  in  ^etvad)t  jie^eiu  ^enn  öci:  ^crfaf; 
fcr  fann ,  nebfc  bcm  bcf^immten  7fuö&ni(f  imb  ber  (c6; 
^aftcn  X)arftc(hing  beö  @cgcn]lan&e6 ,  hcn  er  ab^an? 
bclt,  aud}0(cic^mffe,  ^cifpiele,  wilige  @e6anfen, 
einen  abgemeflencn  CRcbcf lang  fogar,  unb  mit  einem 
gcwiiJeu  ?lBoOltaute  babini3lcitenbe5[6orte,  nic^t  o^ne 
gvud)t  unb  vebncrifd}cm  io6cgcl^raud)en:  allein  f;oc^; 
tuabenbe  Dieben  unb  ad)t§aU>joUige  *)  ^orte,  ein  aiU 
ju  fc^lic^tcö  ^tangma^,  unb  jebe  ^unjlelei,  unb  alleö 
wae  nid)t  bucc^  ungejivunciene'^lnmut^  bieDJrenergo? 
^et/  fonbevn  ben  (^eijl  von  bei*  ^^ettad)tung  ber  (Sa? 
c^e^  von  ttjcld)cr  ge^anbelt  wirb,  al^Ienfenb  an  JTtcben? 
fad)en  ^eftet ,  i]!  nid)t  würbig  cine5  SKebnerß ,  ber  bie 
3u|)6rer  unb  iefer  ju  überjcugen  fud}t,  wo^i  aber  eineö 
lid}tfd)euen  tKl^etorö,  welcher  vom  ^at^eber  bis  Öft- 
ren fofenb,  in  müßigem  ^^runfgerebe  fperabcifert,  unb 
nic^t  weil  er  mit  Dluftcn  gefprod}cn,  fonbern  gelehrte 
Verzierungen  angebracht  ^at,  betobet  wirb»  Vom 
'2Cbfd}reiber  unb  ^rucfer  fobern  wir  ein  rcince  unb 
uetteö  9^apier,  *^inte,  bie  nicht  bla^  fct),  gan',  bsin- 
lid)e ,  wobt  geformte ,  unb  mit  anfprec^enben  dldim 
bal^ingleitenbc  iettern:  wir  mögen  aber  fein  bunteß 
9)apier,  feine  Verfchieben^eit  in  ber  "^inte,  fein  ab; 

*)  Voss. 


112 

ter  rem  et  nescio  quos  inanium  • ) ulbi- 

que  se  ingerentes  labyrinthos:  liaec  enim  le- 
gentem  perturbant  et  avertunt.  Ita,  in  sacris, 
quiclquid  mentem  ad  cogitationem  divinae  inag- 
nitudinis  et  bonitatis  quam  efficacissime  ducit, 
quidquid  atlenlionem  nostrani  excitat,  quid- 
qiiid  affectus  pios  ingenerat ,  inio  quidquid 
devotionem  dulcem  et  gratam  reddit,  proban- 
bandum  est:  '  sed  si  ap])areant  "*)  periorgia , 
si  auditores  magis  ad  puritatem  dictionis ,  ele- 
ganliam  gestus,  eruditionemque  concionatoris 
iaudandam,  quam  Deum  amandum ,  peccata 
agnoscenda,  vitam  emendandam  rapiantur;  si 
potius  orator  quam  Christus  menti  obvertatur: 
si  decor  sacrorum  in  pompam  tbeatralem  ver- 
tatur:  si  musica  sacra  aurium  potius  volupta- 
tem  quam  pia  desideria  efficiat,  jam  corrum- 
pitur  sincera  devolio  profanis  ornamentis. 

Itaque  nee  Organa  musica,  nee  suaves 
concentus,  nee  hymnos  pulchros,  nee  sacram 
eloquentiam,  nee  lumina,  nee  suffitus,  nee 
pretiosas  vestes,  vasa  gemmata,  aliave  dona- 
ria,    nee   statuas   aut   imagines    pietatis  incita- 


*)  Vox  liic  omissa  videfur  esse  ductuumf     reclius  ly- 
phramm. 

**)  Apparkaf-, 


113 

gcfc^macf tc3  unb  überaü  angc6rac^tcö  3rcgcfd)(dngc( 
tjoii  unnu^cu  ^c^norfcfn:  öcnn  ba^  vetwint  ben  ic^ 
fer,  unb  jcrftrciu  i6n.  @o  auc^  roas  in  ber  tjclflti; 
d)cn^ereb|amfeit  beu  0eifi  jili:Q3etrac^tung  bcr  gctt;; 
ltd)cn  ©to^e  unb  ©ute  mad^tig  em^jor^ebt/  «jae  un; 
fere  ^fuimerffamfcit  rc^e  mad)t,  waö  in  un6  fromme 
©d)tt)ünge  crjcugt,  ja  aücö  tuaö  bie  ?(nbac^t  füf  unb 
«ngcnetnn  mac^t,  *?crbicnt  unfern  Beifall:  wenn  a&ec 
ein  ^^ombaft  bervorfc^ivillt ,  wenn  bie  3u66rec  me6u 
tie  geile  ber  (5d)reibart/  bk  3ierlic^feit  ber  &ehcti 
ben,  bk  ©elc^rfamfeit  beß  JKebnerß  ju  loben  binge-- 
riffen  werben,  alö  jur  iiebe  ©otteö,  jur  Srfenntnii? 
ber  @vinbe,  unb  ^efferung  be6  iebene;  wenn  me§c 
berüvebner,  alßCEbriftrö  bemÖcifle  i?orfd)webt;  wenn 
bie  ^cr'jicrung  beö  ^eiligtbumö  in  eiu'X&eatergcpran; 
ge  umgcwanbelt  wirb ;  wenn  bie  Jeilige  OJ^ujlf  mcfpc 
bie  D^ren  lüftern  mad)t  a(5  fromme  ©emütb6er|)ebuni 
gen  berüorbrinqt,  fo  üerbirbt  man  bie  wabre  ^(nbac^c 
öurc^  biefen  profanen  9^runf, 

^cmungeac^tet  glaube  idj,  ba^  ©ott  ba$  ^lang; 
fpiel,  bie  fc^mef^enben  Harmonien,  bie  pracb^^oUett 
»^od)gcfdnge,  bk  geiftlic^e  ^crebfamfeit,  bii6  0e> 
Jeud)t,  bck^  9taud)werf,  bie  foj^baren  .Kleiber,  bk 
»on  Sbeljleinen  funfelnben  ©efdf  e,  ober  bie  fonfiigctt 
©efd)cnfe,  bie©tatueu  unb  Silber,  welche  bie  S'^önu 
migfeit  erwecfen,  bie  üicgeln  ber  2l'rd)iteftur  unb  ^ev^ 
fpcftiv,  bk  6ftent(id}eu  ^^rojefjiionen,  ben  (Bibc^ü  beu 


il4 

trices,  nee  «rchilerturae  aut  perspectivae  ar- 
tis  leg^s,  nee  viscndas  in  ])ublicum  processio- 
nes,  et  campanarum  sonilus  et  stratas  tapeti- 
bus  vias ,  et  quidquid  aliud  bonori  divino  ef- 
fusa  populoruni  pietas  invenit,  et  morosa  quo- 
rumdam  fastidit  simplicitas,  dedignari  Deum 
arbilror.  Idque  rationes  parlier  et  exempla 
firmant.  Omnium  enim  rerum  atque  artium 
primitiae  atque,  ut  ita  dicani,  flos  delibatus, 
Deo  debentur  :  et  totius  poeseos  quae  quasi 
divinior  quaedam  eloquentia  est,  et  velut  lingua 
angelorum,  non  alius  usus  potior  et  olim  cre- 
ditus  fuit  inter  ipsa  artis  incunabula,  et  nunc 
quoque  videri  debet,  quam  bymnos  canere  et 
Dei  laudes  quam  exquisitissime  celebrare.  Idem 
de  mu%ica  judicari  debet,  quae  poeseos  soror 
gemeila  estj  et  non  alia  in  re  excellentes  ar- 
chitecti  artem  suam,  principes  magnificentiam 
reclius  ostentant  quam  in  templis  aut  basilicis 
aliisque  operibus  quae  ad  lionorem  Dei  et  pias 
causas  destinentur,  construendis  atque  procu- 
randis.  Habemus  in  Scriptura  Sacra  praeeun- 
tem  Deum  cujus  mandatis  Moses  in  taberna- 
culo,  Salomoa  in  templo  satisfecerunt ;  ]egi- 
mu.sque  concentus  et  hymnos  et  orgaiia  et 
cymbala  a  Davide  in  laudibus  divinis  usur- 
pataj    sie,    licet  nullum  dignius  Deo  templum 


115 

©locfcn,  &ic  mit  ^t'ppic^cn  Sc^ccFlCn  ©tra^^en,  m\b 
tvaö  fonjl  bk  fromme  (Srgicf  img  &eö  SBolPcö  für  öie 
Sbre  ©ottcß  crfanO,  iinb  von  (Einigen  in  ibrer  ftn; 
l^crn  €infad)6cit  verachtet  io'ivb,  fcincfiiwtegö  \?crfdjma-' 
^e,    ^ieß  wirö  burc^  ble  5öernunft,  tvie  aud)  biirc^ 
&ie  (Srfa^rung  bcflatigt,  !X)enn  bie  (SrfHingc  »on  alleit 
fingen  uub  fünften,  unö  um  mid)  fo  cm6jubrü(fcn, 
Me  afgepjTücfte  Q31um.c,  geSeret  0ott  511:  unö  Me 
ganje  ^id}thin[l ,   ivcld)c  glcid)fam  eine  96ttlid}en! 
5Sere&famfeit ,  unb  bie  ©pradie  ber  (5ni]cl  ifl,  fanit 
nic^t  Keffer  angetüanbt  werben,  —  tvie  eö  benn  aud) 
cinfl  bei  i^rer(£ntj^e6ung  geglaubt  warb,  unb  i^t  nod> 
fepn  foll,  —  alö  wenn  |Te  im  ^oc^gefange  ftd;  ergebt, 
unb  ©ottcö  iob  mit  ^cd)fl  möglid^er  ^ürbe  befingt» 
^aö  ndmlid^e  Urtf;eit  foö  t?on  bcr  ^?j(ufif  gefaßt  wcr? 
ben,    tt)eld)e  ber  l^ic^tfunft  3i»iö>"!3öfd}n>efler   i|1; 
unb  nirgcnbwo  jeigeu   bie  beriibmtcjien  ^(rc^itefteit 
i§re  ^unfl,  unb  bk  gurtlen  i^re  ^iwdjt  paffenbcc 
(il6  bei  bem  ^an  ber  'Tempel,  unb  :^ome  unb  anbe: 
ver  X)enfmatcr,  n)eU-l)c  jur  <£vre  ©otteß  unb  ju  froms 
men  3wccfeu  errid)tct  werben»    ?I8ir  ^aben  in  ber  ^eU 
ligcn  @d)rift  0otte3  Q5eifpiel  felbft,   auf  bejfen  ^e.- 
fe^le  i)3^ofe6  bie  (gtiftö^ütte,  unb  (Baloinon  ben*tem<: 
pel  bauen  tiefen ;  unb  wir  lefen ,  bci'$  '^wib  ©efang,. 
t§t)mncn,  ^arft^n  unb  3t)i^^<^tn  baö  tob  0otteö  ju 
bedingen  gcbraud)te;    unb  obfcpon  eö  fein  goiigefab 
ligcrer  Xempel  gibt  alö  ein  reines  ^er,/  feine  a^^^cr 


llf) 

sit  pnra  nipnle,  nee  suavior  musica  devola 
prece,  nee  gratior  suffitus  odore  sanctitalis , 
nee  ampliora  *)  donaiia  eleeniosynis  ,  et  pro 
auro  in  sacris  compositum  jus  fasque  animi 
etiam  a  profano  scriptore  commendetur;  ron 
ideo  tarnen  negligenda  sunt  exteriora  quia  in- 
ternis  post  habenda:  quemadmodum  et  ami- 
cos  et  principes  non  tanluni  rebus  et  factis 
sed  et  verbis  et  gestibus  et  omni  signiticatione 
amoris  et  honoris  colere  et  prosequi  ipsa  in- 
sita  ratio  jubet :  reprehenditque  eos  Dominus 
qui  vas  pretioso  unguento  plenum  effundi  in 
Jionorem  ejus  indignabantur ,  quasi  pretium 
in  usus  pauperum  rectius  versum  fuisset.  Satis 
enim  opum  mortalibus  suppeditavit  Deus,  ut 
iilrique  officio  satisfacere  possint:  et  sapienter 
pia  antiquitas  conslituit  ut  pars  proventuum 
sacrorum  (post  sustentationem  cleri)  in  pau- 
peres  et  caritatis  opera,  pars  in  structuras  ba- 
äiJicarum  aliasque  ejus  generis  impensas  ero- 
garetur. 

Gravior  quaestio  est  de  cultu  imaginum, 
quatenus  uti  illis  in  sacris  et  earum  intuitu 
honorem  exhibere  prototypo  liceat.     Nam  Deus 


*)  Loco  hujus  vocis,    melius  legeretur  acceptiora,    at- 
que  ita  scripsi&se  videtur  Lbi^mxids.    £dit»  Far, 


117 

x\efy\me  ^ujif  ciB  ein  brunfti^cö  ©eSct,  fein  öuf; 
tcn&eueö  fKauc(}Wcvf  a(ö  bcv  &cn\d)  bcr  Spc\{\(^fdt, 
feine  i^etbienfiüollete  ©efc^enfe  atö  ^Hmofen,  unb  fclbjl: 
ein  profaner  @d)riftflcl(er  ftatt  ©olbö  im  ^eiligt^ume 
©erec^tißfcit  unb  0erab{)eit  bc3  ^erjenö  üorjiejt: 
fo  burfte  bod)  6lo6  barum  ba^  ^(cu^erlic^e  nic^t  V)er; 
nachli^lgt  werben,  weil  eö  bcm  ^unrrn  nad)f^e^ert 
mit^:  gleichwie  bie  unö  inwobnenbe  Vernunft  un5 
lefprt,  5<^^wn&e  unb  gurften  nid)t  nur  burc^  %t)af 
tcn  unb  ^^anblungen,  fonbern  mit  ^Borten,  unb  &cf 
Serben  unb  allen  iiebeö ;  unb  (l*§ren6ejeugun;]en  ju 
überlaufen :  ba§er  tjenveifet  e6  ber  ^err  benjeni^en, 
welche  ba6  t)on  einer  !6|\tic^en  (Salbe  angefüllte  ©efa^ 
ju  feiner  (i^re  nid)t  auögefc^üttet  ^c^b^w  wollten,  alö 
tvdre  ber5Ö3ert§5umQ3eflcn  berQfrmen  v>iel  fd)i(f lid)ec 
verwenbet  roorbem  ^enn  ©Ott  |)at  ben  ©terblid^ett 
genug  Oteic^t^ümer  gefpenbet,  ba^  jie  biefer  jweifa? 
d)en  9^flid)t  ©euüge  leij^en  f onnen :  unb  fe^r  weiölic^ 
^at  baö  fromme  "^(Itert^yurn  beflimmt,  bc^^  ein  %^c\i 
ber  firc^lic^en  (Sinfünfte  (nac^  bem  Unterbalte  be$ 
i^leruß)  für  bie  ^(rmen  unb  iiebeöwerfe,  ber  anbere 
jur  Srric^tung  berX)ome  unb  ?Beflccitung  anbrerltn/ 
foflen  folc^er  lin  bienen  follte» 

Schwieriger  ijl  bie  ?5rage  üon  bec  ^Bilber^ere^^ 
rung,  in  wie  weit  ndmlic^  erlaubt  fei),  biefelben  in 
rcügiofer  ^.^injTc^t  ju  gebrauchen,  unb  ob  man  burc^ 
(ic  bem  ^rototi^p  C^&re  «rweifen  fonne»     ^enn  ©Ott 


HS 

utique  populo  suo  non  sine  gravi  ratione  omni 
usu  sculptiliuiTi  interdixisse  et  similitudines 
rerum  fitri  noluisse  censelur,  ne  pro  idolis 
usurpari  possent :  et  vctus  Eoclesia,  primis 
tempoiibus  queiTiadmodum  ex  Illiberino  con- 
cilio  aliiöque  veterum  locis,  discimus ,  ima- 
gines  in  oratorio  *)  non  admisit,  aut  cerle 
non  sine  diificultate j  deinde  episcopi  Galliae 
et  Gerinauiae  in  synodo  Francofordieusi  sub 
Carolo  Magno  habita,  aoriter  in  Orienlales 
iniaginum  cuitores  et  synodum  Nicaenam  se- 
cundam  invecti  sunt:  et  sane  haec  contro- 
versia  multis  caedibus,  tumulübus  et  rerum 
conversionibus  in  Oriente  occai.ionem  praebuit, 
nee  minima  causa  est  A^iae  amissae.  Judaei 
autem  et  Sarraceni  inter  alias  sui  in  Ciiiistia- 
nos  odii  rationes,  eiiam  imaginum  voneratio- 
nem  habuerej  negarique  non  potest  magnos 
in  cultu  divino  abusus  in  plebe  jara  tum  in- 
\aluisse,  et  vel  ideo  Mahumetem  ejusque  sec- 
tatores  tantum  applausum  invenisse,  quod  unius 
Dei  honorem  a  se  restitui  jactitarent.  Supe- 
riore  quoque  saeculo,  reformationis  vendita- 
tores  magna m  coeptis  suis  specieni  in  hac  ipsa 
maleria  invenere. 

*)  la  oratcria ,    ?Js. 


119 

^at  vjcwi^  n\d)t  o^nc  ivic^tige  Urfacfje  feinem  ^olh 
jebm  &cbxm'i)  bcr  gcfc^nifetcu  ^^i(ber  untci'fa3t,  unb 
man  glaubt  cc  f;abe  /cbeö  S6en6i(b  tjerOotcn/  bamit 
man  jTc^  nid^t  berfcf&cn  alö  ©6f3cn  be&ienen  m6d)tc; 
un&  bie  alte  Äird)e  f^at  in  bcn  evften  3*^^^^^/  f*^  ^^^ 
tvii*  auö  tcm  ^ird)curat§c  tjon  (Süüir  unb  aubent 
Stellen  bcö  2(ltert)^umö  i^ernebmcn,  feine  ^ilbnijfe 
in  bie  S3et§dufei:  aufgenommen,  ober  gevüitjlic^  nic^t 
of;ne  (Sd}tt)tengfeit:  fernach  ^aben  bie  ^ifd)cfe  v?on 
(5>a(Iien  unb  Germanien  in  ber  @t)nobe  »cn  ^ranf? 
fürt,  unter  ^arl  bem  0ro^en  gehalten,  i)c\tiq  gcgett 
bie  morgenldnbifc^en  ^i(bcrüere6rer,  unb  bie  jweitc 
ni'^difd)e  ^ird}en\?crfamm[ung  geeifert:  unb  in  ber 
Xl^at  Qah  biefer  (Btreit  ju  vielem  ^Slutüergie^en,  ju 
großen  (Stürmen  unbllraivaljungen  im  Orient  2U\U\^, 
unb  ifl  nid}t  bie  geringfte  Urfac^e  beö  ^ertuflö  von 
2(fien»  X>ic  ^n^zn  inbe§  unb  bie  (Sarrajeneu  rec^? 
neten  unter  bk  übrigen  Uvfad)en  i6reö  .^ajfcö  gegen  bie 
S^riflen  aucf>  bie  ^cre^mng  ber  Silber;  auc^  fanii 
eö  nic^t  geldugnet  werben,  ba^  fc^on  bamalö  int 
©otteöbienfle  gro^e  ?0]i§6rduc^e  bei  bem  ^olfe  überx 
Janb  genommen,  unb^Jta&omet  unb  feine  2(n^dngec 
nur  beö^alb  fo  meten  ^tifaU  erhielten,  weit  jTe  ji;-^ 
rübmten,  bie  123ere6rung  beö  einjigen  ©otteö  wiebec 
()erjuftc((en*  livid)  im  vorigen  ;3a§r^unbert  §abeii 
bie  SKeformationöpraf^ler  eine  treffliche  ^efd}6nigun3 
t^reö  Unternehmens  in  eben  biefer  9J^aterie  gefunben« 


a20 

Ab  altera  parte  pro  imaglnum  u«u  in  sa- 
cris  manifcsta  utilitas  et  ratio  stare  videtur. 
Quam  enim  aliam  ob  causam  legimus  vel  au- 
dimus  liistorias,  quam  ut  imagines  earum  in 
memoria  nostra  depingantur,  «ed  eae,  cum 
admodum  fluxae  sint,  nee  semper  distinclae 
satis  et  liicidae,  pro  magno  Dei  munere,  ars 
pingendi  srulpendique,  habenda  e^t,  qua  ima- 
gines durabiles  nanciscimur,  quibus  reu  accu- 
ratissime  et  vivacissime,  adde  et  pulcherrime 
exprimuntur,  quarum  inspectione  (cum  origi- 
xialia  semper  consulere  non  liceat)  imagines 
internae  renov«-ntur,  et,  quasi  sigillo  cerae 
applicato,  profundius  menti  imprimantur,  et 
cum  tam  excelleDs  sit  usus  imaginum  ,  ubi- 
ram  ,  quaeso,  rectius  adhibebitur  quam  ubi 
maxime  utile  est  imagines  memoriae  nostrae 
durabilissimas  atque  efficacishimas  esse,  hoc 
est,  in  negotio  pietatis,  ac  divini  amoris? 
Praesertim  cum  supra  monuerimus  omnium 
artium  et  scientiarum  ( adeoque  et  picturae) 
usum  in  colendo  Deo  potissimum  elucere  de- 
bere. 

Haec  consideranti  dubium  nuHum  est  quin 
rem  per  se  innoxiam ,  imo  perutilem ,  si  caste' 
iractetur ,  divina  tarnen  lex  et  sancti  viri  ideo 


121 

Huf  bct  (xnbcm  Seite  fd)cinf  fiit  bctt  trctigicfen 
©cbraud)  bcr  Silber  öcr  cffcnbare  QRu^en  unb  bie 
fBernunft  ju  jlvcitctt.  2)cuii  «uö  welchem  anbent 
Öambe  lofcu  unb  §6ren  wir  bie  ©efc^;d}ten,  aB  um 
unö  bie  ^Übcr  bcrfclbcn  iuö  0cbdd)tnig  einzuprägen: 
bn  bicKlbcn  aber  fc6r  |Iüd)iig,  unb  nic^t  immer  be? 
f^immt  (jcnui)  unb  lid)te  finb,  fo  mu^  bie  ?Okler;  unb 
Q3ilb^aucrfunj^  alö  eine  grofe  ^of;lt§at  ©otteö  an-' 
gefc^cn  werben ,  weil  wir  burc^  jle  bauerf^afte  ^bbil.' 
bungcn  crfpatten ,  bie  0egcnftdnbe  fe^r  beutlid)  unb 
lebhaft  nnb  baju  noc^  du^erft  fc^on  auögebrudt  wer? 
ben,  bei  bcrcn  '^(nblicf  {ba  eö  uic^t  immer  vergönnt 
ifi,  baö  Urbilb  felbfl  ju  fd)auen),  bie  innern  Q3ilbev 
erneuert  werben,  unb  fid),  wie  ein  auf  ^ac^6  gebrucf? 
teß  ^etfd)aft,  tiefer  in  ben  ©eifl  einprägen:  wenn 
alfo  bie  Silber  einen  fo  ttortrefflid)en  ^ienjl  Qewä^i 
ren ,  wo  fcnnten  jie  wof^t,  frage  ic^ ,  beffer  gebraucht 
werben  atö  wo  eö  fc6r  nu|lic^  ift,  unferm  ©ebad^t^ 
niffe  bie  bauer^afteften  unb  ftdrfflen  2(bbilbungen  ein; 
jugraben,  —  ic^  meine  in  ^Betreff  ber  ^tommigfeit 
unb  göttlichen  iiebe?  ^efonbcrö  ba  id)  oben  erinnert 
^ahe,  ba^  alle  fünfte  unb  ^ifienfc^aftcn  (alfo  auc^ 
bie  9JiaIerei)  bei  ber  0otteöt>ere^rung  am  vorjügtid)? 
j^en  Jerüorglanjcn  foUen, 

dlad)  biefer  Srwdgung  waltet  fein  S^^f'f^^  ^^^^  ^^^^ 
Va^  ba$  g6ttlid)e  ©efe^  unb  weife  5)Zdnner  eine  an  jTd) 
unfd}dblid;e ,    ja  fogar  febr  nu^lic^c  (Bac^e,    wenn 


122 

tantum  certis  temporibus  locisquc  prolilbere 
maluerint,  quod  graves  abusus  parere  posset ; 
contra  quos  tunc  cautio  erat  difficilis :  viden- 
dum  ergo  in  quo  con^islant  potissimum  abusus 
illi.  Primum  igitur  cum  nulla  adhuc  scripta 
lex  a  Deo  promulgata  esset,  verusque  Dei  cul- 
tus  sola  senioruin  traditione  propagaretur,  lio- 
mines  multi  unius  omnium  rerum  Creatoris  infi- 
nili  atque  invisibilis  obliti ,  ad  res  imaginatioiii 
subjectas  ,  solein  ,  lunam  ,  Stellas  ,  coelurn  ele- 
menta  ,  coh  nda  delapsi  sunt.  Paulatim  ambi- 
tione  tyrannorum  vel  etiani  veneratione  homi- 
num  bene  meritorum  factum  est  ut  niortalcs 
Dil  consecrarentur  :  et  quanquam  aliqui  Deum 
quemdam  caeteris  supei-iorem  colerent ,  tarnen 
non  infinito  ab  aliis  iiitervallo  reniotum ,  sed 
tantum  ut  hominem  inter  horaines  excellenlio- 
rem  cogitabant.  Plurimum  autem  imagines  et 
statuae  perversum  hunc  cultum  auxerunt.  Ita 
enim  pravae  atque  paulatim  inolitae  *)  inclina- 
tionis  perpelua  incitamenta  ante  oculos  habe- 
bant  et  mortuos  sibi  tanquam  vivos  exhibentes 
falsissimam    Divinitatis    imaginationem    adjuva- 


•)  In  originali  Editione  Icgitnr,    incolitae  quod  aperle 
xnendum  est, 

Editio  Mo^untioa. 


123 

jie  in  bcn  ge^-rigen  (Sc^ranfeti  hU'ibt,  nui*  in  3ewi|]":n 
Seiten  unb  Orten  lieber  »erbieten  sollten,  iveil  fic 
gro^e  i>Jiipbrduc^c  erjeiigcn  fönnte ,  gecjcn  welche  cö 
t>aiiiat5  fic^  fd>wec  ju  »erwa^ren  genjefen:  fe^en  wir 
alfo  worin  üorjugtii"^  bicfe  ?9^ifbrduc^e  beftanben» 
^m  'Jtafange,  ba  noi)  fein  gefd^ricbeneß  ©c|e|  üon 
^ütt  \jcrfunbetix>orbcn,  unb  bie  wa^rc  ÖJotteöüeref;; 
runij  allein  bur.-^  bie  Ueberlieferling  ber  2fcltern  fort; 
gepjTanjt  rourb?,  t>er(jaf  en  üiele  5Uenfc^en  bt'n  ein^i^ 
unenbl;d)cn  unb  un|id)tbaren  (Schöpfer  aller  !5)inge  unb 
fanfen  bi^  juc  ^cre^tung  ber  ©egenfldnbe ,  iveld>e 
i^re  (Sinne  fd}auten,  al6  ber  Sonne,  beß  ÜOlonbcS, 
ber  (Sterne,  bc^  ^immclö,  ber  (Elemente  berab» 
iSalb  au6  (Slprgeij  ber  "itprannen  ,  ober  auc^  a\\$ 
Jpjoc^ad/tung  für  tjerbienftvolle  ^DJIdnner  gefc^ab  eö, 
ba^  (Sterblid)e  ju  ©Ottern  crJ)oben  würben:  unb  ob? 
fc^on  (Einige  einen  gewiffen ,  über  alle  übrige  er{)abe; 
nen,  &ott  verebrtcn,  fo  backten  fie  ftd)  benfelben 
boc^  nic^t  entfernt  von  ben  7(nbern  burd)  einen  unend- 
lichen Dvaum,  fonbern  nur  einem  ?92enfd}en  glcid), 
ber  unt:r  feineö  0lcic^en  ber  ttornebmfle  njdre. 
)flnn  aber  verjtdrften  bie  Silber  unb  (Statuen  bicim 
»erfejrten  (Eultu6  wunberbar.  ^enn  fo  batten  jte  bcf 
^dnbig  einen  fKeij  -jU  biefem  ücrfe^rten  unb  balb  einge; 
njurjelten  «^ange  »or  ^ugen,  unb  inbem  jTe  fic^  bie 
Xobten  lebenbig  tJorjleUten,  würben  baburd)  i§re  i^U 
fc^en  begriffe  üon  ber  (äott§eit  begünfiigt»    111$  nun 


524 

bant.  Et  rum  »uperstitio  paulatim  nescio  quao 
oslenta  aut  ftiam  auxiiia  Deorum  apud  statuas 
sibi  fiiixisset,  vel  notare  visa  esset,  quae  sacri- 
fici  lucri  cupidii  e  spargebant  vel  augebant,  inde 
Visa  est  ijisis  statuis  peculiaris  quaedam  inesse 
Tirtps  Divipitalis, 

Hi- gentium  corrupti*)  patriarcliae,  invisibilis 
substantiae  cultores,  sese  fortiter  opposuerunt. 
Quos  inJer  Abrahamus  peculiari  se  foedere  Deo 
vero  obstrinxit ,  eaque  religione  ])osteros  feli- 
citer  devinxit.  Gerte  ab  illis  maxime  populis 
qui  Abramidae  habenlur,  servata  est  unius  Dei 
religio  et  in  reliquas  itenim  gentes  paulatim 
diffusa;  et  cum  Israel  Abrami  nepos  annonae 
caritate  compulsus  in  Aegyptura  descendisset, 
ibique  Israelitae  mulliplicati  fuissent,  visum  est 
Deo  ne  paulatim  ilioium  constantia,  supersti-^ 
tiosissimae  nationis  contagio  labasceret,  gentem 
sibi  delectam  manu  forli  ex  Servitute  Pharao- 
nis  educere,  et  leges  iiovas  illi  per  Mosem 
dare,  quarum  una  usu  simulacrorum  vel  omni 
vel    certe    sacro ,    ipsis    interdixit,     quo    magis 


*)  Ita  sonat  in  Ediiloue  parJsina,  Forte  legendum 
est :  corruptelU  aut  siinile  nomen ,  quod  exigere 
videtur  seosus« 

Edillo  Mogunflna. 


125 

^er  TfberglauOe  halb  tcf)  xoci^  mdjt  welche  ?SBunberbtn? 
ge  ober  and)  ^ottl.djs  öunfibejcugungen  bei  ben^Btat 
tuen  fid)  eri>id)tctc,  ober  njaSrjuncbmcn  glaubte,  wsb 
c^eö  bic  Dpfcrprief^er  au6  ©elbgicr  auöpofaunten  ober 
tjergro^erten ,  ta  glaubte  man  c3  n)dre  in  ben  (Btatuen 
felbft  eine  gewiffe  befonbece  ^raft  ber  ©ott^eit» 

tiefem  ^erberbniffe  bec  Reiben  festen  <Tc^  b'xe 
Patriarchen,  7(nbcter  ber  un|ld}tbaren  ^efen^eit, 
uidnnlid)  entgegen.  Unter  benfetben  fd)tof  fic^  7{bra.' 
^am  burd)  einen  befonbern^unb  an  bcn  wahren ©ott, 
unb  ben  ndmlid)en©otteöbienft  übertrug  er  glucflid)ec 
$Ö5eife  auf  bie  ITlac^fommenfd^aft,  So  warb  getüig 
y?on  jenen  Golfern  üorjügtic^,  welche  für  "KbrabamS 
^Kbfömmlinge  gehalten  werben,  bie  ^Serebrung  (Eineö 
©otteö  fortbewa^ret  unb  lieber  allmdlig  unter  bie 
übrigen  ?ö6lferfd)aften  auögebreitet;  unb  alö  2>Kaef, 
2(bra§am6  (Snfel,  burc^  bie  *^|)eurung  ber  S^'^c^te 
genotbigt,  gen  "JCegi^pten  gejogen  unb  jtd)  ba  bie^frae; 
liten  üermefprt  Ratten,  fo  gefiel  eö  ©Ott,  auf  ba^ 
nid^t  nac^  unb  nac^  i§rc  ©tanb^aftigfeit  burc^  bm 
Umgang  mit  einer  du^er(l  abergtdubifc^en  Station  er; 
fd)üttert  tverben  möchte,  fein  auöerrodblteö  ^olf  burc^ 
feinen  flarfen  ^(rm  aus  ber  X^ienftbarfcit  ?)§araoö 
ju  befreien,  unb  ifpm  neue  0efe|e  burc^  9JZofe6  ju  gel- 
ben, bercr  eineö  entweber  ben  unbefc^rdnften  ober 
boc^  wenigflenß  ben  religiofen  ©ebrauc^  ber  ^ilbni|]e 
verbot,  bamit  jie  von  bem  ©o^cnöienper  ^^^  bmmli 


126 

ab  idolorum  culfu,  quo  nihil  tum  erat  recep- 
tius ,  puri  conservarentur.  Eadtm  ralio  for- 
tasse  durabat  sub  primis  christianis,  tutiusque 
et  Deo  et  Sanctis  tum  viris  visum  est  in  ron- 
trariam  partem  decliuare  et  re  p«-r  se  bona 
atque  utili ,  sed  adiayjlifria  tamrn  ,  rarere, 
quam  tcneros  adhuc  animos  parumqne  firma- 
tos periculo  objicere.  Jtaque  si  magna  ratio 
cautionis  adesset  atque  idololatriae  metus,  non 
dubito  recte  fieri  posse  de  imaginibus  quod 
serpenti  aeneo  fecit  Ezechias,  qui  tamen  ip- 
sius  Dei  jus.su  fuerat  erectus.  Ab>>tinere  quo- 
que  iisdem  consultum  foret  apud  populum  qui 
forte  odio  imaginuni  a  christiana  Fide  amplec- 
tenda  absterrcrelur,  quod  ab'quando  apud 
Arabes ,  et  Persas  et  Scytha.s  et  alios  Ori- 
entis  populos  usu  venire  posset  ,  Deo  cliristi- 
anorum  arrais  vel  potius  praedicaJionibus  fa- 
vente,  cum  fatalis  aderit  mahpmelicae  tyran- 
nidis  dies. 


Nunc  autem  omnibus  accurate  expensis, 
lex  Dei,  si  qua  fuit,  contra  imagines  ipsum- 
que  earum  cultum  ,  in  quantum  illae  nihil  di- 
vino  honori  adversum  continent,  non  nisi  ce-i 
remonialis  fuisse  judicanda  est,  et  pro  tem- 
pore  condita    et   a  primis   christianis  forte  ob 


127 

alfcjcmcin  |)errfc^te,  rein  verwahrt  tviköem  ^ie  nam? 
M)e  iU^ad)c  incUcid)t  rodfprte  and)  hei  5en  crftcn  (£6n; 
ftcn  fort,  un&  c6  fc^icn  ©Ott  «n6  5en  ^eiligen  9Jtan^ 
ncrn  ftc^ercr ,  öiif  bie  entgegengefe^te  ©eite  ftd}  ju  neu 
gen,  unb  eine  an  ftd)  gnte  unb  nü|lic^e,  akr  boc^ 
g(eid)gultige  ©ac^e,  ju  »ermij|"cn,  ai6  noc^  jarte  un5 
unbcfefligtc  ©cmüt^ev  bcr©cfaf;r  auöjufe^en.  ^enn 
alfo  ein  flavfer  ^cwcggninb  &er  ^ orfic^tigf eit  vor; 
(mnben  wäre,  ober  eine  5uud)t  vor  2(t>g6ttcrci,  fo 
jweijTe  id)  nic^t,  M^  gan^  gut  mit  ben  ^ilbniffen  ge.' 
fc^eben  f onne,  waö  (Sjec^iaö  mit  ber  af^ernen  ©c^Ian? 
ge  gctban,  weld)e  boc^  fef&ft  auf  ©otteß  ^efe&l  auf; 
gerid)tet  werben  war,  (£ß  wdre  cbenfaHö  ratf^fam 
fid)  berfelben  bei  einem  ^olfe  ju  enthalten,  bas  etwa 
ciuö  ^a^  g<^g^"  ^i^  Silber  von  ber  ^nna^me  beö 
c^riftlid^en  ©laubene  abgefd)recft  wirb ,  welc^cö  ber; 
einfl  bei  ben  "Hrabern,  Q^crfcrn  nnb  ©cpt^en,  unb 
aiibern  Golfern  beß  Drientö  ber  ?5aU  fepn  fountc, 
wann  ©Ott  bie  Waffen  ber  (E|>rij"ien,  ober  e§er  i()re 
^rebigten  begünfligen,  unb  ber  cnblid)e  "itag  bztXxjt 
rannei  be6  DJ^af;ometö  anfommen  wirb,  - 

fJlad)  bicfer  genauen  Erörterung  folgt  nun  öcr 
©d;lu^,  ba^  ba6  (3c\c^  ©otteß,  wenn  (Sineß  vor; 
Rauben  xoax ,  gegen  bie  Silber  unb  felbji  gegen  i^re 
"^Bere^vung ,  infofern  bicfdbc  nic{)t6  gegen  bie  (E'f^re 
©otteß  enthalt,  alß  ein  blofeß  (Etremonia(gefe|  ju  be; 
ad}ten  fei),  weld)c3  nur  für  eine  gewiflfe  ^cit  beftimnu 
unb  von  ben  erj^eu  iibri^'ien  vietteid)t  awß  wid^tigen 


■• 


12S 

graves  causas  aliquandiu  retenta ,  quemac^mo- 
dum  illa  de  die  sabbati,  itern  illa  de  sanguine 
et  sblTocato,  qnae  multo  expressiorem  novi 
testamcnli  locum  habet  *),  nee  ideo  minus  ta- 
rnen apiid  maxiraam  cbristianorum  partem  anti- 
quata  est,    cum  ratio  servandi  cessaret. 

Sane  apud  Judaeos  dispen.sationi  locum 
fuisse  constat  exemplis :  nam  etsi  simulacra 
et  sculptilia  penitus  vetita  videantur,  tarnen, 
ut  similitudines  rernm  inanimarnm  taceam , 
certe  cherubini  aurei,  et  serpens  Mosis  item- 
que  alii  cherubini  et  boves  et  leones  Salomonis, 
plerique  etiam  in  ]oco  sacro  positi,  partim 
jus:i,  partim  probati  leguntur.  Et  quanquam 
sub  initio  christianismi,  auf  nullas  aut  perra- 
ras  in  oratoriis  fuisse  imagines  probabiliiis  vi- 
deatur ,  unius  enim  imaginis  Christi  sab  ha- 
bitu  boni  pastoris  ovem  errantem  requirenlis 
sacris  calicibus  insculpti  rnf  nlio  reperitur  apud 
TertuUianum,  paulalim  tarnen  fuisse  j-eceptas, 
negari  non  potest,  et  apud  sanctum  Grego- 
rium  Nyssae  episcopum  describitur  pictura 
laborum  martyris  cujusdam  in  pariete  teinpli 
artificiose  expressa,  ut  aha  nune  loca  non 
altingam. 

*)  Actor.  XV,   ao. 


120 

llcfacf)eu  eiueB^ift^ttg  beibehalten  WMb,  atö  wie  jenes 
von  bem(Babbattagc  unb  jeneö  von  bem  ^(ute  unb  er; 
f^icftcn  5lcil*d)c,  nod;  viel  beutiid;er  auö^ebrucft  int 
neuen  '^cftanientc ,  unb  boc^  bainim  nid)t  minber  bei 
bem  größten  Xbcife  bei*  (Sfprificnbeit  veraltet,  ba  bie 
Urjad^e,  bajjclbe  bei^ubef^aUen,  aufborte* 

^ap  fogai-  bei  bcw  ^nbcn  eine  (Srlaffung  ftatt 
fanb,  er{)e((et  auö  ^cifpielen:   benn  obfd)on  bie  ge? 
inalten  unb  (jefd}ni^ten  Silber  burc^auö  \jecboten  wa^ 
ren,  fo  würben  boc^,  um  ber  ^orfteKungen  leblofcu 
!5)inge  ju  gcfc^weigen ,    gewi|j  golbene  (Eberubineit 
unb  bk  <Bd)U\n(^c  von  ^rOiofeö,  wie  aud)  anbete  di^cf 
rubinen,  unb  Od}fcn  unb  iowen  tjon  Salomo,  bii 
aud)  meiflenö  im  J^eiligt^ume  aufgeflellt  waren,  tfpeilö 
üorgefd)rieben,  tbeilß  gebilligt,  wie  ju  tefen  i'jl»    llni> 
obwohl  im  beginne  bc^  (Sf^riftent|)um$  wa^rfd^einli^ 
d)ec  feine  ober  fe^u*  wenige  Q5i(bni|]'e  in  bcn  )^cthcini 
fern  ftanben  (benn  nur  von  bem  ^ilbniffe  (li^n\iir 
welcher  unter  ber  ©ejtalt  beö  guten  Jpirten  bni>  \)cri 
irrte  ©d)af(ein  fud)t ,  unb  auf  bcn  fpeiligcn  ©efa^eit 
eingegraben  war,  gefc^ie{)t  iÖ^clbung  bei  XevtnUian)^ 
fo  fann  bod)  i^rc  alhndlige  "^Cufna^me  nic^t  in  ^(6r2be 
gebracht  werben;   unb  bei  bem  l^eiligen  G)regoriuö, 
^ifd)of  von  SRoifa,   wirb  ba6  ©emalbc  ber  ieibett 
eines  gcwijfcn  tOidrtt^rcrö  befd}rieben,  weld;c6  au  ber 
^JZauer  eincö  tempelö  funjjlid)  angebrad;t  xon^:,  um 
«nbrer  (Stellen  jef^t  nod;  nic^t  ju  erwähnen» 

9 


130 

Quod  vero  allinet  ipsam  vencralionem  inia- 
ginum,  negari  non  potest  iiielu  superstilio- 
nis  diu  inde  abitinuisse  cliristianos,  praeser- 
tim  cum  adliuc  passini  pagani  mixti  essent. 
Tandem  ubi  in  maxima  noti  cultique  orbis 
parte,  daemonum  cultus  profligatus  fuit,  nee 
jam  amplius  Dii  nisi  per  jocum  inemorantur, 
Dulla  amplius  causa  gravibus  etiam  viris  visa 
est  cur  imagines  ,  alphabetum  idiotarum  ma- 
gnumque  rudis  populi  ad  pietalera  incitamen- 
tum,  a  divino  *)  cultu  exciuderentur:  lluc- 
tuatum  tamen  diu  fuisse  monstrant  certamina 
Orienlis  iconoclastica  et  opposiliones  franco- 
fordieusium  patrum  ,  quia  ''"')  et  bis  vetustior 
sanclus  Gregorius  cognomcnto  Magnus  ro- 
manae  ecclesiae  pontifex  ,  variasse  visus  est, 
Ivani,  in  epistola  ad  Serenum  massilienseui 
episcopum,  probat  quod  hie  imagines  ado- 
rari  vetuisset,  reptthendit  quod  iregisset. 
Et  idem  tarnen  ad  Secundinura  quemdam  scri- 
bens  cui  imaginem  Salvatoris  miserat :  dos 
quidem,  inquit,  non  quasi  ante  Divinitateni, 
ante  iliam  prostemimur  sed  ilium  adoraraus 
quem    per    imaginem    aut   natum    aut  passum, 

*)  Vocem  divino  jam  ?   ?e  :crjp(im  rlclr\I'  LriENnui. 
**)  Quin. 


131 

2Ö3aö  aber  hie  ^erc^nm^  )'db^  &ct  Silber  hc; 
tcijft,  fo  fann  nic^t  gcldugnet  werben,  &a^  am  Jurc^t 
beß  7(bcrq(auben0  bic  S^rifteu  jlc^  lange  ba\?on  ewti 
f^icUcn,  bcfonbcrö  d6  jie  norf)  m  üerfdjicbencn  Drteit 
mit  beix  Reiben  »ermifc^t  lebten,  (Snblic^,  ba  in  bem 
größten  Xbcil  ber  befannten  unb  gefitteten  ^clt  bie 
^ere^rung  ber  X)amonen  anögctilgt  tDcrben,  unb  'oon 
t>en  ©Ottern  nur  ncd)  fpottiveife(Srwa^nun3  9efcf)ie§tr 
fo  fd)ien  and;  cbrnjurbigcn  9J2annern  feine  Urfac^e  mebc 
objuitjalten,  warum  man  bie  Q5ifber  —  ein  "Ulp^abet 
ber  (Einfältigen  unb  ein  mächtiger  ^Kntrieb  jur  ^mm 
migfeit  für  baö  ^olf,  üon  bem©otteöbienfte  außfcfiltes 
^en  foüte:  ba^  man  aber  lange  unentfc^loffen  gewefen^ 
beweifen  bie  (Btreitigfeitcn  ber  ^itberftilrmer  im  Orient 
unb  bie  ^35iberjl:rebung  ber  ^ater  ju  ^r^^nf fürt,  unb  fo^ 
gar  ein  Tfelterer  al6  bicfe,  ber  ^eilige  ©regoriuö,  bec 
©ro§c  genannt,  ber  romifc^en  ^irc^e  ^ifd}of,  fd)eine 
hierin  nic^t  immer  auf  ber  nämlichen  ^O^einung  geblie^ 
ben  5U  fei)n,  ^enn  in  bem  Briefe  an  ben  ©erenuß, 
^ifc^of  üon^arfcille,  billigt  er,  ba^  biefer  üerboteu 
bic  Silber  anjubctcn,  unb  tabelt  i^n,  ba|i  er  jte  jerr 
trummcrt  ^c^hc.  Unb  eben  bcrfelbe  fagt  in  einem  Schrei? 
ben  an  einen  gen)iiTcn@ecunbinuö,  bem  er  ein^ilb  be5 
(rrloferö  jugefd}icft  ^^atte:  2Ric^t  me  t>or  ber  ©ottbeit 
v^crfen  wir  unö  »or  baifclbc  fpin ,  fonbern  jenen  bnm 
wir  an,  ben  wir  uns  burc^  baö  Q3ilbnij}  in  feiner ©e; 
burt  ober  in  feinen  iciben ,  i^t  in  ber  Jjerrlic^feit  t^ro^- 

9  ^' 


132 

sed  in  tlirono  sedentem  rerordamur.  Quae 
quidtni  non  obscurc  ostendimt  Gregorium  co- 
ram  imagine  sive  obversum  imagini  solitum 
fuisse  Christum  adorare.  Et  revera  idipsum 
est  quod  alii  imagines  adorare  nppellant ,  ut 
postea  dicam  :  et  videtur  Gregorius  in  re 
quam  per  se  adiaphoram  putabat,  scandali  vi- 
tandi  causa  srse  accommodasse  iis  ad  quos  scri- 
bebat.  In  Gallia  enijn  tardius  invaluit  iraagi- 
num  veneratio  ,  multo  ante  in  Oriente  et  Ita- 
lia :  et  Claudius  quidam  presbyler  a  Ludo- 
vico  Pio  ex  Gallia  ad  Italos  niissus  atque  ob 
doctrinam  factus  taurinensis  cpiscopus  narrat 
se  in  periculo  fuisse ,  quod  imaginura  cultui 
reslitisset ,  queraadmodum  apparet  ex  refuta- 
tore  ejus  Jona  aurelianensi.  Cujus  rei  peten- 
dam  ralionem  arbitror  ex  geiiio  populorum  j 
semper  enim  ilJarum  regionum  incolae  vivacio- 
ris  imaginationis  fuere  rt  proinde  in  rilibus  ex- 
artiores.  Unde  staluis  quoque  imperatorum  et 
regum  habiti  honores  ,  quasi  principi  praesen- 
ti ,  quod  Gallia  et  Germania  fere  ignorant. 
Itaque  non  mirum  cohorrescere  illas  gentes  qua- 
si sa'rilegia,  cum  honorem  Christi  et  Sancto- 
rum  imaginibus  qualeni  ipsi  exliibent ,  alicubi 
negari  intelligunt  (quod  tarnen  aliquando  bono 
zelo  et  laudando  fieri  potuil) ,    nara  ipsi  quasi 


133 

nenb  vorpeffcit»  ^eUi)C$  bcmlxd)  6eiveift,  ^ag  &ye. 
goriuö  vor  bcm  ^i(bni)Te  o&cr  gegen  baj^clbc  ^ingc; 
WMiit  (£&nftum  anjuOeten  pjTegtc*  Utib  bk$  i)^  c6 
tt)irf(id),  tvaö  Einige  2(nüctung  bcv  ^ilöcr  nennen, 
tt)ic  ic^  weiter  unten  öart^un  werbe:  aucf)  fc^cint  eö, 
©regoriuö  {m(>e  in  einer  ©ad)e,  bic  er  für  gleid^gul; 
tig  [Mcft,  um  ben  ©faubal  ju  üev^MUen,  jTc^  nad}  fc: 
neu  gcrid)tet,  an  bk  er  fd)rteb,  ^cnn  in  0aUicn 
fanb  bie  ^ilbcryere^rnnq  fpatcr  2(ufna6me;  lange 
üor^er  ^atte  ftc  fc^on  im  Orient  ftatt  unb  in  Italien: 
unb  ein  gcwijTer  ^rieflcr,  mit  O'Jamen  Slaubiuö, 
t)on  lubnjij;  bcm  ?^rommen  auö  ©aUicu  nac^  Italien 
gcfc^icft  unb,  wegen  fcincr-icr^vc,  jnm^ifdiof  von'^tt; 
rin  ernannt,  crjd^lt,  ba^  er  in  ber  Öefafpr  gcwefcu 
fei),  weil  er  fidj  ber  Q5ilbcröere§rung  entgcgenf:^te, 
fo  wk  cr^^ellet  auö  feinem  ^iberteger  ^c^^'^ö  üon 
Drieanö.  5Die  Urfac^e  biefer  ^crfc^ieN?n§eit  mn^, 
wie  ic^  glaube,  auö  bem  Öeniuö  ber  Golfer  §erge(ci? 
tet  werben;  weil  immerbar  bie  (E'inwo6ner  jener  iiv.: 
ber  von  einer  U'M;a[tern  Sinbilbungöfrafr  acxt^cfcn  unb 
alfo  fcfter  an  bem  dujiorn  ©cprdnge  hafteten,  ^a6er 
warb  auc^  ben  ©tatucn  ber  ^aifer  unb  Könige  (£*6re 
gejoUt,  al6  wie  ber  QDerfon  beö  Jiirj^en;  xoa$  in  (3ah 
Uen  unb  0crmauien  \a\\.  uubcuvinit  ijl.  (^$  ijl  bcms 
wckd)  nid)t  ju  vcrwunbern,  ba^  jene  Golfer  e6  alö  cmcn 
©otteöraub  vcrabfd)euten,  wann  fte  erfu.^rcn,  bn^  man 
b<in  ^^ilbni)Ten  (Ef^rifii  unb  ben  .^eiligen  bie  (£^re,  fo 


/ 


134 

praesens  in  illis  prototypon  inluentur  j  re- 
Tum  enim  connexiones  longius  eiitendunt  inge- 
nio  ,  ideoque  niagis  delicati  sunt  atqiie  exqui- 
siti.  (^)uanquam  eaedem  geules ,  iibi  contraria, 
opi/iione  imbatae  sunt,  in  alteram  parlem  ni- 
xniae  esse  possent ,  quemadmoduni  mahumeta- 
nos  videmus  ne  piclui  as  quidem  rerum  anima- 
taruni  in  profano  usu  ferre  posse.  Paulatim 
autem  Orieutem  et  Italiam,  Gallia  quoque  el 
Germania  et  totus  pene  christianus  orbis  se- 
cutus  est,  usque  ad  superioris  saeculi  muta« 
tiones. 


Antcquam  autem  definiamns  quid  de  cuitu 
imaginum  recepto  sit  senticndum ,  videndum 
in  quo  ille  consistit ,  quod  non  aliande  rectius 
discemus  quam  ex  verbis  concilii  lildentini 
quae  ita  habent,  yilinagines  porro  Christi^ 
Deiparae  Virginia  et  aliorum  Sanctorum  in 
iemplis  praesertim  hahendas  et  retinendas  ^ 
ei&que  debltum  honorem  et  venerationem  im- 
pertiendam  ,  non  quod  credaiur  inosse  aliqua 
in  eis  diviniias  vel  virtus  propter  quam  sint 
colendae.  Fei  quod  ab  eis  aliquid  sit  peten^ 
dwn^     i-'el    quod  jiducict    in    imaginihus    sit 


135 

wie  jic  biefclOc  cnvicfon ,  mibcmrltig  t^cvfagc  (we(d)e5 
nic()t6bcf^ou>cni(^er  juivcilcn  auö  einem  guten  unb  k: 
6cn6ivurbigcu  S'ifer  (jefd)c§cn  fonntc),  weil  fie  ftd) 
darunter  ba5  Xlvbilb  üergegenwdrtigten:  bcnn  fte  er? 
weitevten  bie  ^^er^dltnifte  bcr  ^inge,  unb  bariim  ftnb 
jie  caid)  cinpfmb(id}cr  unb  javtfuJ;Ienber:  oOfd)on  tie 
tidmlid)en  Golfer,  tvenn  \ic  von  ber  cntgegengefcfetcn 
9JJeinun.(]  eingenommen  ^iixb,  ju  fejc  in  baö  anbcrc 
S>-trem  fallen  fönnen ;  fö  wie  wir  cö  bei  ben  S^Hla^ot 
inetanetn  fcben,  tvclQ)e  nic^t  einmal  bie  SSorfleüun; 
gen  lebenbigci*  ^inge  im  profanen  ausfielen  fonnen» 
7((Imdli3  aber  ift  bem  Oriente  imb  ^taiien  and)  ©afs 
lien  unb  (Germanien  unb  faft  hl:  ßanje  d)rifllic^e50BeIt 
beigetreten,  biß  bie  ?53ei'dnbcrungen  beö  vorigen 3a|>r.- 
Junberts  begannen* 

iÖevor  wir  aber  cntfc^eibcn,  was  von  ber  nun 
ferrfc^enben  ^ilberverc^nning  ju  6alten  fei),  wollen 
wir  fe^en,  worin  biefeibe  beftef^e,  wel<i}Q6  wir  nirr 
genbwo  beffer  erfahren  fonnen  alö  aus  ben  Porten 
ber  ^irdjenvcrfammlung  von  Orient,  welche  alfo  [am 
ten:  ,/^ie  ^ilbni|]e  C^^rifli,  ber  iungfrdulid?en  ©ot; 
teögebdbrerin  unb  anbrer  .^eiligen  foU  man  vorjüglid; 
in  ben  "Stempeln  f;abcn  unb  beibehalten ,  ifpnen  bie  ge.- 
bu&renbe  ^fpre  unb  (S&rcrbietij^feit  erweifen :  nic^>t 
alö  glaube  man,  e6  wo^ne  in  i^nen  bieöottjeit,  ober 
eine  ^raft,  wcsf^alb  jle  foUcn  verehrt  werben;  ober 
<\l6  foUte  man  etwaö  von  ibncn  erbitten,  ober  fcin^Jcr,- 


136 

fifrenda  ;    vpluti  cllm  fiehat  a  gfntihns  rjuao  In 
idülis   spem   suam   colLocabant  ;     sed  quoniam 
Jiorios   qin   eis   exliihetur ,     rpfertur   ad  proto- 
iypu  (luae  illae  j'cpraespntant  ;  ita  ut  per  inia- 
gim  -f    qudff   oscidainiir    et  coraw   quibus  caput 
aperlmus    et  prncujnhiwiis',     Christum    adore- 
rnns    et    Sujirtos    quoruni    illae    similitudinem 
gerunt  ,     venereniur  ;     et    mox  ,    per  hlatorlas 
TTiyateriorum  nostrae  redemptionis  pictiiris  vel 
aliis  similitudinibiis  expressas ,    erudiri  et  cnn~ 
firmari  populum   in    articulis  fidei  cornmemn- 
rujidis ,     et   aasiduae  recolendis ;     tum  vero   ex 
Omnibus    sacris    imaginibus   magnurn  JriLctiiin 
percipi ,     non  solum  quia   admonetur  populus 
benefieiorum    et  munerum.  quae  a   Christo  sibi 
collata  sunt  ;     sed  etiam  quia  Del  per  Sanc~ 
tos  miraeula  et  sulutaria  exempla  oculis  fide^ 
linm    subjlciiintur  :      ut    pro    iis    De.o    gratias 
agant  ad  Sanctorumque  imitationem  vitam  mo- 
resque  componant ,     excitenturque  ad  adoran-. 
dum  ac  diligendam  Deum  et  ad  pictatem  co^ 
lendam.  *)     In  quibus  conc  ilii  verbis  non  video 
quid  rrprehcndi    possit.     Et   postea    subjicitur, 
abusus    qui   irrepserint   aboleri   sanctam   syno- 
dum  vehementer  cupere. 

*)  Sess.  XXV, 


137 

ttancrx  auf  &ic  Q^u&uiiJc  heften,  v^ie  ci  fcnft  6ci  bcn 
«Reiben  (5cfd)a6,  rocld}c  auf  bic06f^en  iStc  ^^ojif:uTn(5 
festen:  fcnbcru  weil  bie  Sf^re,  wcld)C  bcnfetbcn  er;? 
wiefen  tvivb,  mf  bic  Urbilber,  tvcld)c  fie  üocflelkn,. 
jurucf fallt;  fo  baf  wir  burc^  bie  ^tlbniffe,  welche 
wir  fujfen ,  nnb  yor  bcncn  ivir  unfcr  »^aupt  entOIcfcit 
unb  und  nicbcr^j^rfcn ,  (Sbrifuim  auhctew,  unb  bic 
^eiligen,  wcidjc  fi?  üorj^ettcn,  \jere&ren  .  ♦  ♦  "  unb 
weiter  unten  .♦♦,/burd}  bie  ©cfd)id)ten  bcr^ebeim? 
niffe  unfrer  (Sricfung,  weld)C  bmd)  ©cmdlbe  ober  an^' 
bere  QScrftelhingen  abgebilbet  werben,  wirb  bad^off 
unterrichtet  unb  bef^drft  in  ben  ©lau&endartifeln,  ju 
öeren  Srternun^  unb  befldnbigen  'Jfuöutnincj  wir  v>cr; 
^fltc^tet  fmb :  bann  entfpringen  au5  allen  6ciltt]en  ^il? 
.bern  c^ro^e  5»^ücf)te,  nirf)t  nur  weil  ba^  ^ol0  cn  bir 
C[ßo61t(>aten  unb  ©unjlbejeugungen,  welcbe  i6m  9on 
€6rij>o  ert^eilt  worben,  erinnert  wirb;  fcnbern  auc^ 
weil  bie  (j6ttlid)en  ^unber  burcl)  bie^^eili^cn  unb  heiU 
fame  Q3cifpiele  ben  Trugen  bev  ©laubigen  vorgcjlcüt 
werben:  auf  baf  jtc  für  biefelben  ©Ott  banfcn,  unb 
nad)  bem  ^eifpiele  ber  ^eiligen  ifyc  ie&en  unb  if)rc 
(Bitten  einrid}ten  unb  jur  ^Inbetung  unb  liebe  ©otteö 
unb  Hebung  ber  Jrommigfeit  angefeuert  Yorct^n,'' 
%\  biefen  Porten  be6  ^irc^enratbß  fe6e  id)  nid)t5, 
wa3  man  tabeln  fonnte»  9Rad)§er  m'cb  ncd)  beige; 
fugt,  bie  beilige  ©i}nobe  wünfd}e  fc^v,  ba^  bie  eim 
gefd)lic^enett  ^ti^brduc^e  mochten  Qshc^e\d)a^t  werben. 


133 

Sed  ut  rem  diälinctius  tracleuius,  ronsJLle- 
randiiin  est  duplicem  esse  lioiiorem  ima^inmu  > 
unum  qui  proprie  est  imaginis ,  ut  cum  in  lo- 
CO  specldbili  et  lionoralo  collocatur,  ornaliir, 
cereis  accensis  dignoscitiir ,  circunigestalur , 
quae  ut  puto  minus  habent  diffjcultalis  ,  faci- 
leque  ab  iis  tolerabunlur  qui  imaginrs  non 
omnino  rejiciendas  pntant  :  alterum  qui  ad  pro- 
totypum  referlur,  de  quo  diligentius  dispi-« 
ciendum  est,  et  haec  est,  de  qua  quaerilur, 
imaginis  veneratio  ,  cum  scilicet  homines  ima- 
ginem  osculantur ,  aut  coram  ea  caput  nu- 
dant ,  genu  flectunt ,  procumbunt ,  preces  ef- 
fundunt  ,  vota  concipiunt,  laudes  dicunt, 
gratias  agunt.  Verum  enim  vero  ctsi  usus  lo- 
quendi  eilecerit  ut  dicatur  lionor  imagini  ad- 
hibitus  ,  reapse  tameu  non  res  inaninia  et  in- 
capax honoris  sed  prototypon  lionoratiir  co- 
ram imagine  aut  per  imaginem ,  quemadmo- 
dum  ronciJiutn  honoreju  imaginibus  habendum 
interpretatur  j  et  liinc  factum  arbitror  quod 
scholastici  disputaverint  imaginem  Cliristi  illo 
ipso  summo  lalriae  cultu  adorari  quo  ipse 
Christus  Deus.  Actus  enim  qui  adoralio  iuia- 
j^inii  dicilur,  revera  est  adoratio  ipsius  Chris- 
ti ,  occasione  intuituque  imaginis  et  obverso 
ad  eam  corpore  quasi  ad  ipsum  Christum    ut 


139 

S)amit  it)ir  aScr  ^ic  Sac^c  nocf}  ^elllid)cr  ctottern, 
fo  mu^  man  bemerfen ,  ba^  eö  eine  jwcifad/c  5BiIbcr; 
ücrc|)run3  gebe,  bie  (Sine/  welche  bie  eigentliche  ^er; 
c^rung  beö  ^ilbeß  ifl,  wie  tuenn  baj]el6c  an  einem 
anfe{)n(id)en  unb  e^rtvurbigen  Orte  aufgefteüt,  au5? 
gefd^mücft,  mit  f!ammenben  Äerjen  umleud}tet,  um? 
{)ergctragen  tuirb,  tuelc^eö,  wie  m'id)  beucht,  am  wcf 
nigflcn  (Schwierigkeit  mac^t,  unb  tjon  jenen  teid>t  ge^ 
bulbet  roirb^  welche  bie  Silber  nic^t  ganj  t>crwerfcn 
tt)oUen:  —  bie  ^nbere,  welche  jid)  auf  bai  5)uctoti)p 
6ejie^et,  unb  einer  genauem  llnterfuc^ung  bcbarf, 
weit  Sterin  bie  bemelbete  ^ere^rung  beö  ^ilbcß  Uf 
fte|)t;  wenn  ndmlic^  bie  ?OZenfc^en  baj^elbe  tilgen, 
ober  vor  ii^m  baß  ^aupt  entblofen,  bie  ^^nie  beulen, 
uicberfallcn ,  ©cbcte  tterrid;ten,  0clubbe  tfun,  lob 
tjcrfünben,  unb  Ijjanf  fagen.  allein,  obfd^on  bcr 
(Sprad^gebraucf)  i|^,  ba^  man  fagt  ,,ba6  ^ilb  »er? 
crpren",  fo  wirb  bod)  in  ber'^t^at  nid^t  bie  Icblofe  unb 
ber  ^ere^rung  unfähige  (Bc^d)Q  üerc^^rt,  fontcvn  bci6 
'Prototijp  vor  beu!  ^itbnijfe  unb  burd)  baö  ^;i'>r,if 
wie  bcr  ^ird)enratr^  bie  ben  QSilbern  fd)Ulbige  S5er-' 
c^rung  aui?{egt:  unb  baf;er  gefc^a^  eö,  glaube  ic^, 
ba^  bie©folaftifer  behaupteten,  man  müjje  bcm^ilb; 
nifje  S^rifii  jene  §6c^fle  (E&re  ber  ^(nbctung  erwcifen, 
bie  man  bem  ©ottmenfcf)  erweifet»  ^enn  bie  S^mb: 
Jung,  welcf)e  Tfnbctung  beö  ^ilbeß  genannt  wirb,  ift 
eigentlich)  bie  ^(nbetung  (Ebvijli  felbfl,  bei  berede; 


140 

illius  priPSfnlla  inanifestius  exlilbpalur  ;  mn- 
gisque  animus  ad  corilemplandiim  Dominum 
elevetur  :  nemo  enim  sanus  cogitabit ,  da  mi- 
hi ,  o  imago ,  qnod  peto ,  tibi ,  o  marmor 
aut  lignum,  gratias  ago ,  sed  tc,  Domine 
adoro  y  tibi  laudes  cano  j  interea  ex  usu  esse 
viuetur  atque  interesse  pietatis  ut  ofi'endiculi 
cau'^a  locutionibiis  illis  scholaticorum  hodie  ab- 
stineatar ,  quibus  imaginem  divino  honore;  la- 
triae  afliciendam  aiunt  ,  quas  sane  pbrases 
cuncilium  prudenter  vitavit  parumque  probari 
sibi  salis  oilendit. 


Posito  igitur  nullam  aliam  admitli  venera- 
tionem  imaginum  quam  qiiae  sit  veneratio 
prototypi  coram  imagine ,  non  magis  in  ea 
erit  idololatria  quam  in  ventralione  quae  Deo 
ei  Christo  exjjibetur,  sanctissimo  ejus  nomine 
pronunliato.  Nara  et  nomiria  sunt  notae  et 
ijuidem  imaginibus  longe  inTeriores,  rem  enim 
puilto  minus  repraesentant.  Itaque  cum  dici- 
tur  imaginem  Jionorari,  jion  id  aliter  inlelijgi 
debet  quam  quo  modo  dirilur ,  in  nomine 
Jesu  genua  fiecti,  nomen  Domini  benedici, 
ßcmiiii   ejus  i^loriam   dari:     et   coram  imagiüe 


141 

tt>cn&uni3  bc^^orpcrö  (]lcid;fam  gegen  (Ef;n|lum  \db^, 
«m  fid}  feine  (Gegenwart  lebi^after  t)orjU|^eIIcn,  un^ 
fein  .^crj  Ornnftiger  juc  ©c^aunng  ©ottcß  ju  ex^cs 
bcn;  bcnn  eö  tt>irb  fein  vernnnftiger  ?D^enfd)  benfcn: 
»crlci^  mir,  o  ^ilö  I  n?aö  id)  6ege(>re,  ^ic  o  ^Diannon 
oberJ^oIj,  banfeid);  fonbern,  ^ic^,  o^^eru!  bete 
id)  an,  X>h  U\^  id)  \v,ci\\  ioblieb  tonen,  ^"nbej]eit 
fd)cint  eö  nn^iid)  «nb  filr  bie  ^rommigfcit  juti-dgüc^, 
ta§  man,  um  nid^t  anjuj^o^en,  |)eut  jn  "tage  biefec 
ffo{aflifd)en  Dvebenöatten  \id)  cntfpatte,  woburc^  ben 
Q3ilbern  eine  gcttlid)e  Tlnbetung  jugejlanben  wirb; 
fciefe  ^(nöbrncfe  ^at  gewi^  bic  .^irc^enüerfammlung 
fe^r  weiölid)  ücrmeibct,  unb  baburd)  gcnugfam  be^ 
wiefen,  M^  fle  biefclben  nid}t  gnt  ^ei^Y> 

SRac^bem  wir  alfo  fejlgefe^t  ^abcn,  bci^  feine  aw 
berc  ^>evcbrung  ber  Silber  fonne  angenommen  xoevf 
ben,  at0  jene,  welche  vor  bcm  ^itb  anf  baß  Urbilb 
gerichtet  ift;  fo  wirb  battn  eben  fo  wenig  eine  ^(bgot^ 
terei  liegen,  a(6  in  ber  ^erebrnng,  bie  man  ©Ott  unb 
(Sbrij^o  erjeigt,  wenn  man  feinen  |)eiligflen  fRameit 
auöfprid)t.  ^enn  auc^  bie  9?amen  jtnb  '^cid)en,  unb 
"gwar  noc^  weit  unüoüfommcnere  alö  bie  Q3ilber ,  weil 
j^e  bie  (Bac^e  noc^  viel  weniger  vorfteöen,  ^aber, 
wenn  man  fagt,  man  üerefpre  ein  ^ilb,  fo  mn^  bie? 
feö  nid)t  anberö  verflanben  werben,  al6  wenn  man 
fagt,  imO'Jamcn  3efu  beugen  fxd)  alie  Änie,  bei'iJla? 


/ 


142 

externa  adorare,  non  magis  reprehendcnJuni 
est  quam  adorare  coram  imagine  interna  quae 
in  phantasia  nostra  depicta  est;  nullus  enim 
alius  usus  est  externae  imaginis  quam  ut  in- 
terna expressior  liat.  Sapienter  yero  monuit 
conciliuni  ut ,  ne  credatur  virtus  aliqua  sive 
divinifas  ipsi  imagini  inesse,  atque  inhabitare; 
quemadmodum  Trojani  putabant,  Palladio  ab- 
lato  urbem  casuram,  et  roinani  Deos  ex  tem- 
pljs  hoslium,  conccptis  quibusdam  verbis  evo- 
cabant  et  cum  imagine  ipsum  Deum  transferri 
credebant :  aut  quemadmodum  sculptum  Sig- 
num alicujus  Dei  gestatum  successus  prosperos 
efferre  quondam  *)  apud  ethnicos  persuasio 
erat,  quas  imaginum  superstitiones  Arabes  in 
quibusdam  figurationibus  ac  talismanibus,  Ju- 
daei  in  nominibus  scriptis  aut  pronuntiatia 
imitabanlur ,  quae  utique  est  iconolatria  aut 
onomalolatria. 

Kec  minus  praeclare  addidit  concilium  ne 
fiduciam  quidem  in  imaginibus  esse  figendam, 
scilicet  quasi  forte  sublata  illa  aut  amissa  aut 
mutata ,  minus  grata  Deo  devotio ,  minorque 
precum  successus  sit  faturus,  quod  utique  su- 
perstitiosum  est  creuere:     idemque  de  reliquiis 


*)  Leibxitics  scripsisse  videtur,    quorumdaw , 


143 

m?  5cö  Jjci'vn  werbe  gcpvicfcn,  feinem  97amen  wcxbc 
bk  (t^'cc  ijcgebeu:  unb  vor  einem  au^^evlid)en  ^i(5 
anbeten,  i|l  nic^t  tabcl6after,  al6  üor  einem  innecli? 
c^en  ^i(b  anbeten,  weid)c$  in  iinfrev  Sinbil&ung  a&? 
gemalt  ift;  benn  baö  auf^erc  ^ilb  bient  nur  baju, 
um  bem  innern  me§r  'Jdiöbvucf"  ju  cjeben»  5ß>ei6lld> 
abvT  bat  ber  ilirdjenvatb  bie  9Jia§nun(^  gegeben,  mait 
foüe  nic^t  glauben,  in  ben  Q3i(bern  fet)  ober  wobne 
eine  getvijTe  Äraft  ober  ©ott^eit ;  gleid^roie  bk  Xvot 
janer  glaubten  nad)  ber  Üiaubung  bc&  ^allabiumS 
ircrbc  bk  (Btabt  ju  0runbe  gefpen;  unb  bie  Diomet 
burd)  gcwilJe  ^Ißcvte  bk  06tter  auö  ben  'Tempeln  bec 
^cinbe  riefen,  unb  glaubten,  bie  ©ott^eit  felbft  wer; 
bc  mit  bem  Q5i(b  fortgvtragcn;  ober  \vk  einige  S^eu 
ben  wdlpntcn ,  ba^  wenn  jte  bie  StJtüe  cineö  gcwiffe« 
i^ottee  mit  trügen,  fie  baburd)  einen  glücfltd}en  fc 
folg  faben  würben»  X)tefen  ^ilberaberglaubeit 
abmten  bk  Qfraber  in  gewi|]cn  ^tgwren  unb  3<^uber; 
bi(bern  nad),  unb  bk  ^nbcn  in  gefd)riebcnen  ober 
au6gc(prod)enen  Olamen,  wcld)eö  in  ber  %^at  eine 
:^ilber;  ober  Oiameu^'Jfnbetung  ift» 

(Sbcn  fo  treffüd)  fügte  nod)  ber  ^trd)enratj  hei^ 
man  fcKe  fein  Vertrauen  nic^t  einmal  auf  bk  Silber 
fe^en,  aH  fet)  ndmüd),  wenn  baß  ^iib  geraubt  ober 
verloren  ober  verdnbcit  worben,  bie  7(nbac^t  ©Ott 
weniger  angenehm,  uub  bie  5öivfung  ber  &chcte  gc-- 
ringer;  beim  bieö  glauben  wdre  abcrgldubifc^ ;  ba6 


1A4 

dicendum  est  quarum  amissio  aut  eliam  sup^ 
positio ,  manente  eadem  colentium  pietate  nil 
noceret;  ita  enim  censendum  est  equidem  pie- 
tatis  aliquando  esse,  loca  quaedam  sacra  prae 
aliis  vcl  libere  vel  ex  voto  ,  visere  aliaque  id 
gcrius  obire  quoniam  ipsius  *)  caeteraeque  cir- 
cuinstantiae  propositi  singulares  pars  sunt  ho- 
noris; et  laudanda  est  praeparalio  animi  sibi 
aliquam  poenam  legemque  certam  dicentis , 
serii  propositi  ac  zeli  nostri  peculiaris  osten- 
sio  et  cum  publica  consurrentium  hominum 
pietatis  signiGcatione  privata  conspiratio  ad 
Dei  honorem  j  et  locus  ipse  diyinis  beneficiis 
insignis  recordatione  illa  et  commemoralione 
fortius  movet  animum  et  sacro  quodam  horro- 
re  percellit :  quod  ne  protestantes  quidem  qui- 
bus  sepulchrum  Domini  adire  datum  est ,  dif- 
fileri  memini.  Nihilominus  etiam  in  loco  quo- 
vis  ubi  eadem  est  fldes ,  animique  devotio , 
etiamsi  imagines  ,  reliquiae  ,  aliaque  id  genus 
externa  adminicula  absint ,  eadem  gratia  obti- 
nebitur ;  talia  enim  non  habent  efficaciam  ex 
opere  operato  ,  ut  ita  dicam  ,  quemadmodum 
sacramenln ,     sed   ex    opere   operantis ,     ut   in 


*)  Hie   scripsisse   vidctur  Leiemtu'?  ,     quoniam  Ipsum 
iler  caeteraeque. 


145 

udmtlc^e  nni^  man  aiid)  dou  &cn  Dteltquictt  fa^en,  b« 
rcn  ^erliifl  ober  Untcrfcl^iebiniij,  tvofcrn  in  5en  ^er^ 
ejrern  bcrfclbcn  bic  2(nbad)t  bie  namlic^c  bleibt,  nichts 
fd)abet;  eben  fo  nui^  man  crfenncn,  ba|}  c$  je  jutvei^ 
Icn  nü^did)  fei)  gcivi||e  beili^e  Oevter  »oranbcvn  entwe? 
ter  auö  freiem  3BiUcn  ,  ober  wegen  einem  gemad)teit 
©clübbe  jn  befnc^en,  ober  anbere  bergleic^en  fromme 
$ißecfe  ju  üerric^ten,  weil  bie  ^eifc  felbffc  unb  bie 
iibrigen  befonbere  Umftanbe  beß  gefaxten  ^orfiabenö 
einen  X^eil  ber  S^re,  bie  man  ben  ^eiligen  erweifl^ 
au6mad)cn ;  aud)  jene  Stimmung  ber  (Beek  ifi  lobenö^ 
würbig,  woburd)  man  ftc^  eine  (Strafe  ober  ein  ge^ 
unfjeö  ©efe^  auferlegt;  biefeö  jeigt  unfern  ernfteit 
?ßorfa^  unb  befonbcrn  (Sifer  an,  unb  vereinigt  bie 
befonbrc  ^nbad)i  mit  ber  öffentlichen  QSereJrung,  bie 
eine  jufammenf^romenbe  3Jtengc  ©Ott  erjeigt;  unb 
jener  Ort  fclbft,  ber  burd)  g6ttlid)e  ^o{)lt^aten  ha 
rü^mt  ift,  rü^rt  unb  crfc^uttert  mit  §eiligemSd)auct 
bie  (Beele  mächtiger  burc^  beren  (Erinnerung  unb  2ln^ 
benfen;  weld^eö  felbf^  9^rotcftanten,  bie  baö  @lücf 
Ratten  baö  0rab  beö  ^errn  ju  befud^en ,  wie  ic^  mic^ 
erinnere,  nic^t  in  2(brcbe  ftellen»  £lf^id)töbe[towenigcc 
wirb  aber  auc^  in  jebem  anbern  Ort,  wo  ber  namlid}e 
©laube,  bie  namlid^e  f^^'i^i^i^iö^fit  ^^^r  obfd}cn  bie 
5Bilber,  Oleliquien ,  unb  anbere  bergleid^en  auferli^ 
d)e  ^ülfemittel  nid)t  ba  finb ,  bod)  bie  namlid;e  &mf 
be  erlangt  werben;  benn  ber^leic^en X)inge  f;aben  i&re 

10 


146 

scliolis  loquuntur ;  et  quemadmodum  igitur 
tempora  certa,  ita  et  loca  quaeve  in  his  liunt 
aut  asservantur,  ideo  tantum  prosunt  quia  sin- 
gulari  quadain  admonitione  incitamenta  sunt  ad 
pietatem.  Itaque  qui  temporum  electioneni 
probant ,  et  quae  in  his  peculiariter  geruntur, 
non  debent  damnare  locorum  delectum  aut  eo- 
rum  quae  in  bis  asservantur,  neque  a  Deo  *) 
majori  jure  'peregrinatioues  sacrae  quam  festi 
dieii  rejicientur. 


Porro  procumbere  coram  imagine  crucifixi, 
eamque  intuendo  honorare  eum  qui  repraescn- 
tatur ,  non  video  quid  mali  habere  possit; 
fructus  autem  manifestus  est  •  affectum  enim 
ea  re  mirifice  excitari  constat.  Vidimus  paulo 
ante ,  lioc  factitasse  sanctum  Gregorium  Ma— 
gnum  ,  nee  ab  ea  consuetudine  penitus  abhor- 
rent  qui  confessionem  augustanam  sequunturj 
et  profecto  nisi  constaret  magnos  oHm  abusus 
fuisse  imaginum ,  qui  rem  bonam  suspectam 
reddidere ,  et  nisi  sciremus  quantae  et  olim  et 
nunc   quoque   de  illa   re  motae   sint  concerta- 


*)   Melius  videtur  adeo  vel  ideo, 

Editio  Moguntinac 


147 

Sßirffamfeit ,  um  mic^  fo  auöju&rucf eit  nic^t  ex  ope- 
re  operato,  wie  bie  ©a^rcimcnte ,  fonbern  ex  opera 
operantis,  nac^  5cr  ©c^ulfprac^e,  gteic^tvie  auc^  6« 
jümmte  Seiten  unö  Derter,  unb  tva6  ba  gefc^ie^t  obec 
aufbewahrt  wirb,  nur  beöwegen  frommen,  weil  jte 
yx\\<s>  burc^  befonbere  Erinnerung  jur  ')ixKhQ<^)i  aufwef? 
fen,  ^a§er  bürfen  jene,  welche  bie  7{uöwa6t  bec 
Seiten,  unb  ^(Ki  ko^^  man  ^<x  vorjuglic^  tjerric^tet, 
billigen,  bie  ^uöwa^t  gewiffer  Orte,  unb  \i(x'i  xoo.^ 
\i(x  aufbewahrt  wirb ,  nic^t  tabeln ;  man  wirb  ^io^^^zz 
mit  eben  fo  wenigem  Otec^t  ^k  5öaUfa§rten,  a(ö  bie 
gefltage ,    verwerfen  fonnem 

CHun  alfo  t)or  bem  ^ilbe  beßÖefreujigten  jTc^  nie^ 
berwerfen ,  unb  \iz\  bem  ^(nblicFe  bejfetben  benjenigen, 
welchen  eö  \)orflel(t,  verehren,  fann  nad)  meiner  üxm 
jtc^t  nichts  bofeö  fepn ;  ber  9^u|en  aber  ifl  offenbar  ; 
benn  eö  i|^  befannt ,  ^q<%  bie  ©efufple  wunberbar  i>(Ki 
burc^  erwecft  werben,  ^ir  {)aben  oben  gefe^en,  ^(x^ 
ber  §eilige  ©regor  ber  ©ro0e  biefeß  ofcerö  t^at ;  unb 
jene  welche  jic^  jur  Tfugöburger  ^onfeffton  bcfcnnen,- 
^nb  biefem  ©cbraud)e  nic^t  ganj  ab^olb  ;  unb  in  bec 
^§at,  wenn  man  nic^t  wü^te  \ii\^  t)or  Briten  gro^e 
?0^ifbrdud;e  in  ^Betreff  ber  Silber  eingefd^Iid^en, 
welche  bie  gute  ^(x^i  ücrbdcf)tig  gemad)t  (;aben,  unb 
cö  unö  nic^t  befannt  wdre ,  wcld^e  (Streitigkeiten  t>oc 
Seiten  unb  aud)  in  unfern  *^agen  hierüber  entflanbett 
jinb ;  fo  würbe  »iel(eid}t  niemanb  auf  ben  ?öcrbadjt 

10  " 


148 

lione^,  nemo  fortasse  in  cnltu  coram  imagine 
exliibiio  aliquid  niaii  vel  periculi  imo  scrupuli 
latere  posse  facile  suspicaretur ,  usque  adeo 
illa  res  per  se  innoxia ,  imo  recta  et  laudabi- 
lis  videtur.  '  Equiden  objici  solet  elhnicos  ea- 
dem  exceptione  usos  :  dicebant  enini  non  mar- 
jnora  et  ligna  a  se  coli,  sed  Deos.  Verum, 
praeter  quam  quod  illi  virtutem  et  llduciam  in 
imaginibus  collocabant ,  responsum  supra  est 
imaginum  cultum  non  per  se  malum  et  prohi- 
bitum  olim  fuisse ,  sed  quia  ad  falsos  Deos 
inclinribat  ;  vere  enim  idololatricum  (ex  re- 
cepto  yocis  usu)  est  id  tanturn  quod  divinum 
honorem  alio  verlit.  Hodie  autem  in  Ecclesia 
omnis  imaginum  honor  non  ni.vi  ad  ea  prototy- 
pa  refertur  ,  per  quae  urum  iilud  aeternum- 
que  numen  veneramur  cui  soli  divinos  honores 
deferre  didicimus  et  cujus  beneficia  in  aliis  in- 
luemur ,  ut  eo  magis  admoniti ,  cultum  in  ip- 
so terminemus. 


Unam  speciosam  objectionem  video  ,  quod 
le  quae  aliquid  dubitationis  habet ,  tutius  sit 
abstincre.  Verum  si  exiguum  sit  dubium,  scru- 
pulosa    coDscienlia    est ,     quam    ille   scrupulus 


149 

gcfommcn  fci)n,  a(3  fct):  in  &cr  ^crcSrung  bie  \jot 
einem  ^ilbc  f^att  jinbct,  cnvaö  Q56fcß,  0efaf^r(id}«5 
ober  2(n|16§igcö  verborgen;  fo  unfd^ulbig,  ja  fo  \?ers 
niinftig  unb  löblich  fc^eint  bie  ©ac^e  an  jTd)  felOjl, 
?25a|)r  i)leß,  man  pflegt  bac^egen  einjuwenben,  aud> 
bie  Reiben  f^aben  jTch  biefer  2l'u6naf3me  bebient ;  bentc 
jie  fagten ,  nid)t  9Jlarmor  unb  .^olj  werbe  t)on  i^nett 
angebeten,  fonbern  bic  (5)6tter.  ^(Ucin  au^erbem^ 
ta^  biefe  eine  gewijTe  ^raft  in  ben  Q3Ubern  anerfann^ 
ten,  unb  Vertrauen  auf  biefelben  festen,  ifl  auc^  fc^oit 
oben  bemerft  tvorben,  bci^  bie  ^ere^rung  ber  ^itöec 
e^ebejycn  verboten  war,  nid)t  weil  ne  in  jTd)  bofe  ip,  fon^ 
bcrn ,  weil  [te  jur  ^crcbmng  fatfcber  06tter  ^inneig* 
te;  bcnn  in  ber  X^uat  i^^  (in  bem  gciv^o^alidKn  (Situ 
ne  beö  QiGortö)  nur  badjenige  abgottifdi,  waö  bie©ott 
gebü&renbe(S^re  einem  anbcrn  0egcnflanbe  juwenber. 
tKUein  6eut  ju'tag  wirb  in  ber  ^ird)e  ade  ^ece&runcj 
ber  Silber  b(o6  auf  jene  ^orbilber  belogen,  burc^ 
we(d)e  wir  jeneß  eiujige  ewige  ^efen  v:ref;ren,  beni 
wir  allein  gcttlidje  (Sf^re  ju  erjeigen  gelernt  6aben, 
M\\b  bfffen  ^of^lt^aten  wir  in  anbern  fd)auen,  bamit 
wir  beflo  me^r  baburd)  angemahnt  werben,  ©Ott  als 
ten  ?Dlittelpunft  aller  unfrer^erebrung  ju  betraditen» 
(Ein  einziger  fc^cinbarer  (I'inwurf  fl6*^t  mir  auf,, 
ba^  eö  ndmlid)  jlc^erer  fei)  fic^  von  einer  (?ad)e,  tic 
einigem  3^^^^^^  unterworfen  ift,  ju  ent^altea.  HU 
tein  wenn  ber  3wcifel  gering  ifl,  fo  iftcö  weiter  nic^tiS 


150 

urget.  EquiJem  faleor ,  ut  nunc  sunt  animi 
jnultorum  inter  protestantes  (ut  de  Judaeis  et 
mahumelanis  nihil  dicam)  plurimum  offensio- 
nis  nasti  ex  imaginuin  usu :  sed  vicissim  co- 
gitandura  est,  qnantis  turbis  et  ofTendiculis, 
quibus  sanguinis  rivis  opus  futurum  esset,  ut 
iEcclesia  eliminarefur  ea  res  quae  per  se ,  re- 
motis  utrinque  abusibus  atque  offendiculis , 
egregia  et  laudanda  est.  Itaque  retinendam 
esse,  recte  decretum  est.  Et  non  potest  ea 
cuiquara  schismatis  causa  justa  esse  nee  putan- 
dum  est,  usque  adeo  contra  Ecclesiam  et 
promissum  Christi  auxilium  invaluisse  infe- 
Torum  portas,  ut  damnatum  idololatriae  ge- 
nus  tote  erbe  Christiane  per  tot  saecula  prae~ 
valeret. 


Omnibus  igitur  expensis,  cum  videam  ni-r 
Iiil  esse  in  imaginum  veneratione  qualem  Tri- 
dentini  Patres  probant,  quod  honori  divino 
sit  adversum  j  cum  bis  temporibus  nulluni 
periculum  idololatriae  appareat,  quae  divinum 
honorem  aliorum  vertit  *)j  quandoquidem 
omnes    satis    sciunt    unum    omnipotens    numen 


')  Scripsit  Leibniiius  yertaf. 


151 

atö  ©fntpet,  tvobitvc^  nuv  ein  dngftncf)c6  G5cn){ffett 
taim  bcuinubigt  tvcubeiu  ^dj  gefcc^e  gerne  ein,  ba^ 
bei  ber  t|igcn  ©timmung  eincß  großen  "^fpcitö  bec 
Q3i-ctefianten  (von  ben  ^ubcn  unb5)i4Aometanern  witt 
ic^  nic^t  rebctt)  ber  ©ebrauc^  bcv  Silber  i^tren  ein 
großer  (Btcin  beö  ?(n(to§eö  fci) ;  aber  man  muß  atic^ 
auf  ber  anbern  @cite  überlegen,  welche  Unrufpen  un^ 
wec^felfeitige  Äranfungen  ernjud)fcn,  welche  ©tromc 
t>on  ^lut  \>ergoj]ett  werben  mußten,  um  eine  (Bc^<i)e 
auö  ber  .^ird^e  ju  v>erbauncn,  welche  in  jlc^,  nad> 
SBefeitigung  alter  ?0^ißbrdud)e  unb  alfeß  bcffen  was 
anj^oßig  fci} ,  in  ftc^  fe§r  vortrefflich  unb  lobenöwiir; 
big  i\t.  !^a6cr  würbe  wctöüc^  befc^lo||en,  man  miifje 
biefelbe  beibebalten.  Unb  biefer  Öebrauc^  fann  füc 
«iemanben  eine  geredete  Urfac^e  jur  (Spaltung  fei)n , 
unb  man  barf  nid)t  glauben,  ba^  in  ber  lÄirc^e,  tro^ 
ber  üon  (E^rtflo  werfproc^enen  J^ulfe,  bie  Pforten  bec 
J&elle  eine  folc^e  Obergewalt  erhalten  {)aben,  ba^  fo 
\)iete  3f^6tfpunberte  §inburd)  eine  fo  verbammlic^e  7ihs 
gottcrei  in  ber  ganjen  c^rifttic^en^elteingerifienwaref 
^a  ic^  atfo  nad)  genauer  Prüfung  in  ber  Silber-' 
toerefprung,  fo  wie  jie  bie'^rientinifd^en^atergut  l;ei? 
gen^  nic^tö  ftube,  wa6  ber  (Sfpre  ©otteö  juwiber  wäi 
VC,  ba  ju  biefen  B^i^^»  f^i«^  @cfa§r  bec  2(bg6tterei 
,;^u  befürchten  ifl,  woburc^  bie  ©Ott  allein  gebü^renbc 
CSbre  ©efc^opfen  fonne  jugewanbt  werben,  weil  alle 
hinlänglich  unterrichtet  jinb,  baß  man  nur  bem  einji.- 


152 

divino  honore  coli  •  cum  praeterca  aJsit  lot 
saeculorum  usus  in  Ecclcsia  qui  sine  maximis 
rerum  conversionibus  tolii  non  potest ;  deni- 
qiie  cum  remotis  abusibus  ,  fructus  rei  insig- 
ms  sit  ad  pielalem,  concludo  veneralionem 
proiotypi  coram  inia^ine  (in  quo  uno  cullus 
imfiginis  consistit)  recte  et  pie  retineri,  uiodg 
suis  Jijnitibus  niaxiina  cautione  adhibila  accu- 
rate  (ircuniscribatur.  Docendi  autem  sunt  ho- 
jnines  ut  rect^  ,^apere  et  loqui  discant  de  re 
quae  ad  divinum  honorem  perlinet  *),  ut 
quae  maximo  cum  scandalo  conüngunt ,  quae 
animos  ab  Kcclesiae  unitate  niagis  abalienare, 
aut  redire  parates  deterrere  possint.  ; 

Recitabo  exemplum  quod  accidere  niemini. 
Miles  nliquis  desertor  ordinum  laqueo  adjudi- 
catus  erat:  jamque  in  conspectum  patibuli  ad- 
ductus,  et  postrcraum  nuntium  suae  gratiae 
sive  mortis  a  principe  protestante  cujus  sti- 
pendiis  merebat,    expectans,    crucifixi  imagun-» 


*)  HIc  certe  planus  non  est  sensus,  ita  tarnen  scrlp* 
sit  Lfienitils.  Forle  verba  quaedain  ornisit,  v.  g. 
isla:  Dcc  (ernera  jaclant  apocrypha  facta  aut  iui- 
prudcnlia,     ut  quae,   ttc, 

I(a  EJItio  Paris. 


151 

gen  ()6c^pcn  ^:^cfcu  (j6ttlic()e  (t-6te  cvtüeifeit  uiu|Te ;  ^a 
übrigeuö  fd^cn  fo  üiclc  ^fabrlpunbcrte  fpinburcf)  tiefet 
©ebraucb  in  bei*  ^kd)c  f^ertfc^t,  welcher,  o{)ne  biß 
(jro^ten  ^cranba-ungcu  ju  tterurfad}eit,  nic^t  fanit 
aufge^joben  wcvöcn;  jute^t  ba  nacl)  lih^dja^iixi^  bcc 
^i^hvaiid)e  f  bie  ^crebrung  ber  Vilbel*  tietcß  juc 
grommigfeit  beitragt,  fo  fc^ließe  ic^  barauö,  baf^  bic 
^öcrc^rung  be6  Urbilbcö  t)or  bcm  5Öilbc  (wovin  aüeiit 
bec  Q3ilberbien[l  befielt)  fe^c  gut  unb  nufilicf) 
beibehalte«  tüetbe;  uuu  mu^  mau  bie  größte  'iSou 
forge  anwcuben,  um  if;n  in  bie  gehörigen  0ranjeit 
genau  ju  bcfd)rdnfen»  9}ian  mu^  abcu  bie  OJ^enfc^cn 
toofyi  unterweifen,  auf  ba^  jic  richtig  von  fingen, 
tt)cld)e  bie  (Sbrc  0otteö  betreffen ,  benfen  unb  reben 
lernen,  bamit  nic^t  jum  grof  tc«  7(ergerniffe  jid)  et\ViX$ 
jutragc,  tvcburd}  bie  ©emittier  nod)  me^r  gegen  bie 
Sinf;eit  bcr  .^irc^e  abgeneigt,  ober  jene,  tüeld)e  be^ 
reit  \inb  jnrücfjufe(u'en,  abgefd)recFt  würben» 

3d)  will  ein  ^eifpiel  anfü^uen,  weld)e6,  wie  td) 
mid)  erinnere,  fic^  jugetragcn  t)0.u  i£in  ©olbat  ('^aüte 
feine  ^abne  üerlajfcn,  unb  würbe  beöwegen  jum  ©al; 
gen  verurtl^eilt,  ©cVn  flanb  er  üor  bemfelben,  unb 
t»en  legten  ^Uiöfpruc^  ber  0nabe  ober  bc$  XobcQ 
ijon  bem  protcfrantifd}en  Sw'^l^fn/  tn  bcffen  (8oU>  er- 
flanb,  erwarteub,  beue^tc  er  mit  feinen 'i^^rdncn  ein 
au6  @ilber  gegoffeneö  ^ilb  beö  0efreujigten  jwifd^en 
gurc^t  unb  .Ocffnung  fc^wcbenb;  alö  er  aber  66rte> 


154 

cul::in    ex    ar^entü    fusilein   lacrymls   inter  me- 
tum    et    Vota    rigabat,     ad    laetae    aulem    vocis 
supprvf  nli.m  exultans  atque  oscula  imagini  figens 
exclamat:     tu    es   cui    saliitem   debeo ,     tu   me 
mortis     faucibus     eripuisti,      tu     me     liberasti. 
ITactenus   recte:     sed    cum   adstantium   aliquis, 
YJr    Primarius    (plerique    autem    omnes    prote- 
stantes  erant)  quasi  admonens  subjiceret,    non 
liij  utique  quem  manu  tenes,     sed  ille  qui  pro 
nobis    est   passus  j     tunc   homo    oscula    ingemi- 
nans,      etiam    hie,     inquit    et    cettuy-ci    aussi , 
Gallus    cnim   natione    erat.      Quae    vox   magnq 
cororirae    1  orrore    excepta    est ,     quasi    scilicet 
duo  liberatores  essent,     alter   vivus,     alter  ar- 
genteus:    et  fuit  qui  mihi  asseverabat  nunquam 
sibi  foeditatem  idolomaniae  papisticae  (sie  enitn 
loquuntur    misere    decepti)    clarius    apparuisse. 
Equidem  arbitror  miserum  illum  in  tanta  per- 
turbatione  animi  non  satis   cogitasse  quid  dice- 
ret,    et  in  verbis  potius  quam  in  animo  crimen 
fuisse:     interest   tarnen   haec  expeudi,     iit  ho- 
mine5  recte  instruantur.        ^ 

Porro  quemadmodiim  protestantes  in  cultu 
imaginum  causam  justam  non  inveniunt  cur 
Ecclesiae  unitatem  scindant,  ita  vicissim  sen- 
tiunt  viri  docti  et  catholici,     si  protestantes  et 


l55 

fcaf  er  6cgna&i(^t  worfccn ,  H^tc  et  <janj  fi'cu&cnent^ 
iü(ft  fein  ^ilb,  unb  rief  auö:  &u  bifl  eö,  beut  id> 
mein  ^eil  ju  t?evbanfen  ^abc ,  bu  f;aj^  mic^  auö  bem 
9vad)en  beß'tobeö  entrifljen,  \i\\  ^a|1  itiic^  befreit,  ^iö 
öa^in  ifl  nic^tö  ju  tabe(n ;  ^(x  aber  einer  von  ben  an? 
gcfe^enf^en  au6  ben  Umfle^enben  (beinahe  waren  jic 
aber  alle  9)roteftanten)  i^n  gteic^fam  jurec^tweifenb, 
bemerkte:  boc^  gewif  nid)t  biefer,  wetdjen  ^\x  in  bec 
^anb  f>aftefl ,  fonbern  jener,  weld)er  fiir  un6  gelitte« 
^at;  fußte  fobann  berSolbat  ^(X'^  ^\\^  mit  geboppel? 
ter  3n^^*«"fi  ""^  f^Qt^  ^wf  fvanjojtfc^ ,  benn  er  war 
ein  geborner  Jtanjofc :  cettuy-ci  aussu  !J(tlen  Um' 
fle^cnben  grauste  eö  bzx  biefen Porten,  gteic^fam  at5 
^o^z  eö  jraei  (Sriofer,  einen  lebenbigen  unb  einen  jiU 
bernen;  unb  einer  üerjtc^erte  mid),  nod)  nie  fcibe  er 
ftie  ^(bfc^eutic^fcit  ber  papij^ifd)en  ^(bgotterei  (benn  fo 
reben  biefe,  welche  ungU'icFlic^er  ^eifc  im  3^^«&«»^c 
finb) ,  flarer  (^efeben.  ?D^einer  Seite  glaube  ic^ ,  ^o.^ 
biefer  Unglückliche  in  einer  fo  großen  ©eijleöüerwiv; 
rung,  waö  er  fagte,  nic^t  genug  überbackt  \<xhz ,  unb 
fein  3'^'^t&w»i  fet)  mc^r  in  ben  Porten,  al6  in  bem 
©eifte  gewefen,  ^oc^  »erbient  ^\z^  eine^ef;erjigung/ 
auf  ^Q<^  bie  TO^enfc^en  beffer  unterridjtet  werben. 

(Bo  tt)ie  nun  bie  ?)rote|!anten  in  ber  ^ere^rung 
ber  Silber  feine  gerechte  Urfad}e  ftnben ,  jur  Xuw 
nung  t)on  ber  (Sin^eit  ber  ^^irc^e,  fo  bcnfen  auf  ^it 
anbern  ©eite  gelehrte  unb  ad)t  fat6olifd)e  tÖ^anner, 


Iü6 

in  Universum,  sl  populi  qui  cultum  isfnni  i^- 
Dorant  et  reriigiunt,  in  eo  non  usurpando 
qu'vdatn  animi  innala  repugnatione  ,  persta- 
rent  j  caetero  ')  autem  se  melioribus  paratos 
clocileeque  ostenderent ,  inlereaque  calholicos, 
üb  tani  causam  non  improbandos  faferenlur, 
in  JErcjf.siae  gremium  reripi  posse.  In  hujus 
modi  tiiim  rebus  quae  nullam  necessitatem  nee 
divinum  praeceptum  habent,  aliquid  liominum 
inclinationi  ac  consuetudini  tribuendum  est, 
ut  oifensio  infirmorum  evitetur. 


Connexa  est  cum  imaginum  negotio  causa 
Sanclorum  et  rf  Jiquiarum  j  et  multa  quae 
circa  imagines  diximus ,  Jiuc  quoque  referri 
debentj  et  generaliter  tenendum,  neque  ado- 
r-itionem  coram  imagine,  neque  cultum  Sanc- 
lorum aul  reüquiarum  probari ,  nisi  qualenus 
ad  Deum  refertur,  iiullumque  religionis  ac- 
tum esse  debere  qui  in  honorem  uuius  onini- 
j^otentis  Dei  non  resolvatur  ac  terminetur. 
Jtaque  cum  Sancti  b.onorantur,  hoc  ita  intel- 
ll;endum  est  quemadniodum  in  scriptura  dici- 
lur,     honorifi'- äli    sunt   aniici    tui,     Deus,      et 


*■*)  Vidctur  J.i-iBNiTius  scripslsse :     in  caetera. 


157 

^a^ ,  —  wenn  Me  ^votcftantcn ,  unb  u6cr|aupt,  bie 
Ö36lfer,  tvrlc^c  nid}tö  t>on  btefcr  ^cre6tiing  wiffcn, 
unb  eine  ^Unici^ung  bagcvjcn  ^a6en,  unb  burd)  einen 
i§nen  ant^cbornen  ^ibent)il{en/  barauf  befte&en,  bcn; 
fclben  nid)t  an.\«ne(>men ,  ubri(]enö  aber  in  itjid)tigent 
9)iinften  jid)  bereit  unb  gele^u'ig  5eigten/  unb  jugleic^ 
bcfennnn  tvnrbcn,  bie  ^at^olifen  bürfen  biefer  Urfa? 
d}e  f;a(ber  nidjt  verachtet  werben,  —  |ie  in  ben  ©c^ooö 
ber  .^irc^e  fonnten  aufgenommen  werben»  !^enn  i« 
bergleic^en  fingen,  welche  webet  not^wenbig,  noc^ 
fturd;  ein  gettlic^cö  ©ebot  befobleu  jinb,  fann  man 
auc^  etwaö  ber  Qfieigung  unb  ©ewofpnfpeit  ber  '^Xzwt 
fc^en  na'd)(.3cben ,  um  bie  ©c^wac^en  nid)t  \\\  dr3ern» 
OJiit  bem3wifle  viber  bie  Silber  i)l  auc^  nod)  jene 
©treitigfeit  über  bie  »^eiligen  unb  ütcliquien  ücrbun? 
ben;  unb  vieleö,  "co^i  wir  bereite  in  betreff  b:r  Q5it? 
ber  gefagt  fpaben,  mu^  (x\\^)  ^ier  angewanbt  werben; 
unb  im  Ttügemeinen  \\\\\^  man  anerfcnnen ,  ^o<'^  we; 
ber  bie  ^(nbctung  \?or  einem  ^ilbe,  nod)  bie  ^Bere^? 
rung  ber  ^eiligen  ober  ^Reliquien  fonne  gebilligt  wer? 
ben ,  al6  infofern  jie  auf  ©Ott  belogen  wirb,  unb  ^q<^ 
m  ber  Üteligion  feine  Jpanblung  j^att  ^aben  bürfe,  wel.' 
c^e  nid)t  jum  3iel  unb  (Snbe  jebeemal  bie  (Sjjre  beö  eim 
jigen  atlmdd^tigcn  ©ottcs?  ^(x^z,  5[Benn  alfo  "iixz  S^cb 
lig<rn  t>ere^rt  werben,  fo  ifl  biefeö  ju  verftel^en,  gleich^' 
wie  bie  (5d)rift  fagt:  ,,beinc  greunbe  o  ©Ott,  jinb 
verberrlid)et  wovben'',  unb  ,, lobet  ben  »^errn  in  fei-' 


158 

laudate  Dominum  in  Sanclis  ejus.  Et  cum  in- 
vocantur  Sancti  auxiliumque  eorum  expelitur, 
semper  subintelligendum  consistere  auxilium 
eorum  in  precibus  quas  pro  nobis  magna  effi- 
cacia  fundunt,  quemadniodum  et  Bellarminus 
rotavit:  juva  me,  Petre  aut  Paule,  nihil 
aliud  signilicare  debere,  quam  ora  pro  me, 
aut  juva  intercedendo  pro  me. 

Equidem  Angelos  custodes  nobis  a  Deo  ad-» 
ditos  certum  est ,  beatos  autem  Angelis  com- 
parat  Scriptura  *)  eosque  curam  humanarum 
rerum  gerere,  doceri  videtur  colloquio  Moisis 
et  Eltae  cum  Christo ,  et  particularia  etiam 
ad  Sanctorum  atque  Angelorum  notitiam  per- 
venire  sive  in  speculo  divinae  visionis  sive  ipsa 
claritate  ,  et  late  patente  perspicacia  natural! 
gloriosae  mentis  ,  insinuat  quod  Christus  ait , 
coram  Angelis  in  coelo  gaudium  esse  super  uno 
peccatore  poenitenliam  agente  ,  et  Sanctorum 
intuitu  etiam  post  eorum  mortem  Deum  aliquid 
indulgere  (quanquam  ipsis  Sanctis  sive  veteris 
sive  novi  Testamenti  non  nisi  per  Christum 
Salvatorem    et   Messiam    dignitas    sua    constet) 


''')  Hie  addit  Leienitius  et  vocat  graeco  nomine  quod 
expressum  est  in  Ms.  sed  illud  legere  neu  potui, 
Legendum  et  vocat  ierous. 


159 

nctt  J^cili^cHt"  Uh&  wntn  bie  ^clli^ew  anc^exufm 
werben,  iinb  i^r  Q3ci|^an&  begcbrt  w'ixb,  fo  mu^  man 
immer  darunter  ücrjle^en,  &a^  i§rc  J^iUfe  in  ©ebctcii 
befiele,  Me  fte  nic^t  o^ne  gro^c  5ö3irffamfett  für  uu«? 
»or  ©Ott  auöqic^en;,  unb  wie  ^eüarmin  bemerfi,  fo 
bebciiten  bie  ^IBorte:  ,, »^eiliger  'Pctruö,  ober  ^4iu 
liiö  ^elfc  mir" ,  nickte  anberß,  a{$ ,  „bitt  furmic^^ 
ebcr  §e(fe  mir  burc^  beine  5«tfprad)c/' 

©ctviß  tj^  eö,  ba^  unö  @c^u|eit9el  ton  ©Ott  ge* 
geben  finb,  tk  Seligen  aber  vergleicht  bie(3cl}rift  mit 
ben  Engeln,  imb  nennt  jielepoi;^;  edfc^eint  awd)  bind) 
bie  Unterrebung  beö  5JZofeö  uub  (Eliaö  mit  (E(pn)"i(> 
werben  wir  belehrt,  ba^  fie  für  bie  menfcl)lic^en  liwf 
gelegenbcitcn  (Borge  tragen,  unb  ba^  bie  ^eiligeit 
«nb  (Sngcl  aucl;  von  befonbern  fingen  .^enntni^  er? 
galten,  entweber  in  bem  ©piegel  ber  gottlid^en  'Kn: 
fc^auung  ober  btird}  bie  ^lar^eit  unb  weit  ftcb  erf^rcf? 
fenbe  natürlid)e(5c^arf^l'c^tigfeit  ij)rcö  verflarten  &di 
j?eö;  S^rij^uö  fd)eint  auf  biefeß  ^injUjielcn/  wenn 
er  fagt ,  ba^  bie  (Sngel  im  »^immel  jic^  erfreuen  übec 
einen  Sünber,  ber^u^c  t^ue,  auc^  ba^  in  ^etrad)t 
ber  ^eiligen  ©Ott  md)  bem  'Xobe  bcrfelben  eine  ober 
bie  anbere  ^o^ltbat  erjeige,  obfcfton  ben  ^eiligen  fo? 
wo§l  beö  alten  alö  neuen  Xeflamentö  nur  allein  burc^ 
(£§ri(luß  ben  (Srlofer  unb  9J^ef|laö  aller  ^orjug  juge? 
t^eilt  warb ,  fo  wie  unö  bie  in  ber  ©c^rift  vorf ommcn? 
bcn  Q^cUtc  ju  erfennen  QiUn ;  erinnere  ^^ich,  o  ^exv. 


160 

indicant  preces  in  Scriptura  positae  •  recor- 
dare,  Domine ,  scrvorum  tuorum  Aiiraiiam, 
IsAAC  et  Jacob:  quae  formula  non  multura  ab 
illa  abest  quam  passim  habet  Ecclesia ,  fac, 
Domine,  ut  merilis  et  intercessione  Sanctorum 
tiioruin  juvemurj  lioc  est,  re>pice  eorum  la- 
bores  ,  quos  pro  nomine  lue,  te  dante,  sus- 
tinuerunt ,  exaudi  eorum  preces  quibus  Filius 
tuus  unigenitus  vim  et  pretium  tribuit. 

Disputant  aliqui  quo  modo  notiliam  liabere 
possint  Sancti  rerum  liumanarum  et  D.  Augus- 
tinus ipse  in  ea  rc  haesisse  et  subdubitasse  vi- 
detur,  sed  non  puto  consentaneum  vero,  sanc- 
tis3imas  animas  alicubi  clausas  fingere  ubi  de- 
liciis  quidem  fruantur ,  sed  rerum  quae  gerun- 
tur  siut  expertes  aut  non  nisi  internuntiis  for- 
te Angelis  aliquid  resciscant :  menlium  enim 
potissimas  delicias  facit  cognilio  rerum.  Et 
cum  ipsae  divinam  sapientiara  ac  perfectionem 
propius  intueantur ,  credibile  est  ad  Providen- 
tiae  arcana  quae  in  corpore  existentes ,  emi- 
ims  admirabantur ,  nunc  propius  admitti ,  et 
gubernationem  Dei  justissimain  creditara  ilJis 
antea  ,  nunc  cognitam  esse  :  quod  sine  notitia 
rerum  singularium  quae  inter  iiomines  gerun- 
tur  inteliigi ,  opinor,  non  potest.  Mulli  eo  in- 
clinant  ut  pulent  Angelos  et  Sanctos  res  omnca 


161 

beittcr  Wiener  ?(6ra6am ,  Jfaaf  mb  Seif o5 ;  Mcfe  gor? 
xwcl  ift  i^oii  jener,  wctd)?  bie  ^ircl;e  aüent&al6cn  ge? 
kaud}t,  wenit}  untcrfd^icöen :  verlciBc,  o^err,  &af 
uuß  biircl)  Me  ^er&tcnfle  unb  giirbitte  öer  JP>eiIigen 
gebolfen  werbe;  ta$  bei^t,  nimm  auf  bie  ^JZu^fclijjfeU 
ten  ÜvucFfid^t,  bic  fie  für  beinen  i}^amen,  üon  bir  unter? 
f^u|t,  auögefianben  6aben,  er66rc  i^reQ3itten,  trclc^eit 
bcin  (Singeborner  (5o6n  .^raft  unb  ^IBertb  verteilt» 

(Einige  f^reiten  über  bie  2Ut,  me  bie  .^eiligen  eine 
.^cnntni^  \?on  menfd}lid)enX)tn3en  ^ahm  fonnen,  unb 
5er  beilige  'Jluguflin  felb]1  \d)c'mt  in  biefer  Sac^e  un? 
gcroi^  unb  zweifelhaft  gewefen  ju  fei^n;  allein  ic^  glau? 
be  nid)t ,  ba<5  es  ber  5Ö3a6r6eit  entfpred}e,  wenn  mait 
jid)  bie  f;)eilt^,f^en  (Beden  an  einem  Ort  eingefc^tofieit 
üorflellt,  wo  fie  jwar  t?on  $Gonne  üb:rfl:r6mt  werben, 
aber  feine  .^enntnifj  anbrer(Ereignij|"e^aben,  ober  nur 
burc^  bie  (Sngel  alö  Unterbot6fd)after  etwas  erfahren ; 
benn  bie  ^enntni^  ber^inge  ifl  für©eiflcr  bieO,uefle 
ber  größten  ^IBonneempfinbungen*  Unb  ba  fie  felb<l 
nun  bie  gottticb^e  ^IBeiöf^eit  unb*33ollfommen6eit  naber 
fd)auen;  fo  ift  eß  glaublid)  ba^,  inbem  jle  im  .Körper 
au6  ber  gerne  bie  gebeimen  Dtat^fcblütJe  ber  ^orjtcbt 
bewunberten,  fie  nun  nd^er  ju  benfelben  jugelaffen 
werben,  unb  ba^  |Te  bie  gered)tefte  2Cnorbnung  ©ot; 
teö,  bie  )ie  üorfpin  geglaubt,  nun  fennen  werben;  wel? 
d)e6  nad)  meiner  Olleinung  obne  bie  Äenntni^  ber  bc 
fonbern  ^egebcnbeiten ,  bie  unter  ben  ^cn\d)m  flc^ 

11 


162 

intueri  in  speciilo  divinae  \ii.ioni.s.  Verum  si 
rem  recte  expendas  ,  etiam  num  solus  Deus 
immediatum  est  mentls  objertum  extra  menlem 
positum  ,  et  solo  Deo  raediante  ideae  nostrae 
nobis  repraesentant  quae  in  erbe  geruntur : 
nee  enim  intelligl  potest  alioqui  quomodo  cor- 
pus animam  afliciat ,  aut  diversae  substantiae 
crratae  per  se  coramunicent  5  imo  sciendum 
est  mentem  nostram  semper  esse  speculum  Dei 
et  iiniversi ,  nisi  quod  obnubilata  nunc  jnlui- 
tio  et  confusa  cognitio  est.  Nube  igitur 
reniota  et  Deo  se  magis  iranifestante  ,  Deum 
quidem  facie  ad  faciem  videbimus  ,  res  au- 
ttm  caeleras  mediante  ipso  ( quemadmodum 
nunc  quoque),  sed  multo  quam  nunc  clarius, 
distinctius ,  dilTusius  atque  haec  partim  ex  ipsa 
ralura  gloriosae  mentis,  partim  peculiari  gra- 
tia  Dei. 


Nemo  autem  mirarl  debet  Angelum  fortasse 
aliquem  aut  beatam  animam  simul  Asiae  et 
Europae  res  intueri ,  et  cum  magnam  molenx 
complectatur ,  penelrare  tarnen  et  in  miriTilaa 
partes.  Cogitemus  ducem  exercitus  in  eminen- 
te loco  positum  lustrare  copias  aciemve  dis- 
ponere ,     quam  multa  ille  eodem  tempore  in- 


163 

^Utfaijeit,  nicl)t  !anti  erfaßt  wcrbcrt.   ^iefe  rtct(]en  ftr^ 
5a6in,    ba^  fie  glauben  bie  (Engel  unb  bic  ^eilige« 
fe^en  <xUe  X)ingc  im  ©picgel  J>er  g6tt{;d)eu  '^(nfc^auung* 
!Kttcin  wenn  man  bie  Sac^e  genau  erforfd^et,   fo  ifl 
©Ott  wirflic^  baö  unmittelbare  au^ci-fpalb  beö  ©eirtc$ 
cjriftirenbe  Ob;cft,  unb  aUein  bnrd)  ©ott  fiellen  m\S 
imfcre  ^been  ba^ ,    tvaö  in  ber  ^elt  gefc^iefpf,  vor; 
benit  auf  feine  anbere  lUt  fann  man  \id)  begrei|!id> 
machen,  wie  ber  Körper  auf  bic  ©eefe  tvirfc,  obcü 
bie  üerf(f)iebenen  erfc^ajfene  ^efen  unter  ftc^  in  Öei 
mcinfc^aft  flehen ;  ja  fogar  mu§  man  eingefleben,  ba^ 
unfec  ©eifl  aüscit  ber  (Spiegel  ©otteö  unb  beö  ^c(tr 
aüö  ifl,  nur  ba^  ijtunfer  Sd^auen  verbunfelt,  unb 
unfcre  ^^enntniti  verwirrt  ifl*    3>f^  """  öie  ^olfe  jer^ 
flreut,  unb  offenbart  fic^  0ott  mebr,  bann  werbeit 
wir  ©Ott  von  7(ngefic^t  5U  ^ngefic^t  fe§cn,  unb  btc 
übrigen  X'inge   burc^  i^n   (wie    auc^   }^^0  i     «f- 
(ein  viel  ftarer  a(6  jc^t,    viel  beutlic^er  unb  umfaf? 
fenber,  unb  bieö  tl^eilö  am  ber  SRatur  eines  verflar; 
ten@cifle6  felbfl,  t^eilö  auö  befonbrer  ©nabe  ©otted^ 
Sfiiemanb  aber  barf  jic^  wunbern,    ba^  mlicidjt 
trgenb  ein  (Sngcl/  ober  eine  ^immlifc^e  (Beete  jugleic^ 
bie  Gegebenheiten  von  'Kfien  unb  (Suropa  ühexfdjaue^ 
unb  ba  jte  biefen  großen  DJaum  umfaffet,  boc^  auc^ 
in  bie  geringl^en  XWdi  einbringe,     teufen  wir  m\$ 
einen  .^cerfubrer  ber  von  einem  erhabenen  Ort  ans 
♦^ccrfc^au  §alte,  ober  bie  Gruppen  iu©d)(ad;torbnun^ 

11  * 


tuelur!  cjuod  si  cogitetur  in  tantum  auctam 
esse  menlis  gloriosae  perspicaciam ,  in  quan- 
tum  orbis  noster  campo  spalio^ior  eat  ,  jani 
cessabit  adrriiralio.  Si  tolescopiis  atque  mi- 
croscopiis  plus  quam  millies  extendiLur  visus, 
an  dubitabimus  multo  plus  Deum  beatis  tri- 
buere  quam  Galileum  aut  Drebelium  nobis  ? 
at ,  inquies ,  eadem  instrumenta  non  patiuntur 
ut  multa  simul  dislincte  videanlur,  et  quanfum 
augetur  camjius  tubi ,  tanlum  niinuitur  eflica- 
cia.  Ita  est,  fateor:  quia  scilicet  oculis  prae- 
statur  auxiliiim  qui  dimensionibus  alligantur  • 
nientis  autem  vim  infendit  Dcus  quae  nullos 
habet  fines  determinatus  atque  immobiles.  Vi- 
demus  tribunum  aliquem  vel  saltem  centurio- 
iiem  milites  suos  productos  atque  dispositos  ifa 
sub  conspectu  habere  posse,  ut  nullos  eorum 
anotus  ipsum  fugiat  5  et  qui  latrunculis  ludit, 
quam  multis  uno  obtutu  animum  adhibet  ? 
quin  igitur  mens  pluribus  sinml  distincte  consi- 
derandis  sufüciat '^),  nihil  prohibet:  qnin  mul- 
tis millenis  modis  augeatur  .numerus  objecto- 
rum  ,    salva  dislincta  cognitione  :    et  varietatum 


*)  Hicscripiisse  videturLEiBxiTios:  quia iglfur mens,., 
suffi  dt. 

Editio  Paris. 


165 

fleffe;  twte  toic(e6  uOcrfc^ciut  bct^ciU  jui*  nam(id)eit 
3eit!  ^cnfen  tvir  uns  nun  bic  (5cf)arfjTc^tigfcit  einec 
t>erf(dutcn  @ee(c  fci)  um  fo  üiel  vermehrt,  alss  unfere 
(Srbeeiu  ©cl)lac^tfelb  an  Üiauin  ubmrift,  fo  wirb  fo. 
gleich  atte  ^erwunbcinm^  auffpcren»  ^Scnn  bind) 
Spiegelfcunrof^re  unb  'i^Jcrijvo^crun.fjögtafev  bcr  Q3lii 
taufcnbfad)  wcitcv  bringt,  werben  wiriDobl  jweifelii, 
öa^  0ott  bcn  (Beligcn  »ielmcfpr  ert^cile  alö  ©a(ir.üu5 
«nb  ^rebcliuö  un6  jugcflc^en?  allein,  wirb  man  fa^en, 
biefe  5Ö5erfjeUjje  jtnb  uic^t  geciijnet,  baf  man  üieleö 
jugteic^  beuttic^  fef^en  fann,  unb  jeme^r  man  ben  JKaum 
fceö  e5^»^nro&rß\)er(}r6^crt,  bej^o  me^r  wirb  beffen  ^^SSirf^ 
famfcit  (]cfc^wdd)t.  ^aö  ifl  wafpr,  id)  ge(lei;e  eö  ein; 
weil  unfern  ?Cuvjcn  baburd)  eine  ^ülfe  geleiftet  wirb, 
fciefelben  aber  auf  ein  gewiffeö  5ÖZaafj\):r^dItni^  6e> 
frf)rdnft  (inb ;  ©Ott  aber  Qibt  unferm  ©eifl  eine  fold)e 
Äraft,  weld)e  feine  beflimmte  unb  unbcwegHd)e©rdn? 
Jen  ^at*  CÖJir  fe{>en  ba^  ein  Äriecjöoberflcr  ober  we^ 
nigftenö  ein  «Hauptmann  feine  Sotbaten,  wenn  fie  auö^ 
gebogen  unb  in  Drbnung  gef^eUt  finb,  fo  im  2fuge  ^a- 
ben  fann ,  ba^  i^m  feine  Bewegung  berfel6en  cntkje^ 
^e;  unb  wieviel  mu^  im  ©c^ac^fpiel  ber  Ü)ei|l  mit 
einem  ^lid  erfaffen?  nic^tß  (Mubert  alfo,  ba^  betr 
©eijt  auf  einmal  mehrere  ^inge  beutlid)  t)etrad;te; 
noc^  bci^  bie  ^nja^l  bcr  0egenftdnbe  auf  mU 
taufenb  7(rten  vermehrt  werbe  ,  o§ne  ba^  bie 
beutUc^e  Äenntnip  babei  auf^e^oben  wurb?;    biwn 


a66 

Eotatu  dignnrum  quae  in  toto  g<>nere  liumano 
conÜMiJunt,  ad  varialiones  illas  cjuae  latrun- 
culis  rtcte  ludenti  simul  expendendae  sunt  , 
multo  niinor  fortasse  proporlio  est  quam  rnen- 
tis  gloriosae  ad  nostram  :  cum  videamus  eliam 
in  tcrris  quanlum  in  magna  divex'sitate  rerum 
simul  inJiunda  inter  rudern  et  exerrilalum  in- 
ter«!it  et  j)ro  niiiaculo  ölt ,  quod  lamen  verum 
experimur  ,  esse  qui  maximos  calculos  sola 
mcnte  ita  conficiunt ,  ut  de  scripto  recitare  vi- 
clefintur ,  et  innumeras  phantasiae  imagines  ita 
in  conspertii  habenl  ut  momento  illam  seligere 
poasint ,    quae  postulelur. 


Sed  a  ratJonibns  ad  exempla  et  aurtorita-P 
iem  veniamus.  Cerlum  est  secundo  chrislianae 
Erclesiae  saerulo  jam  natalitia  martyrum  cele- 
brata  et  apud  monumenta  eorum  sacros  con- 
ventus  fuisse  instituto.s ,  et  crt  ditum  est  ora- 
tiunes  Sanctomm  juvare.  Nam  teilii  saeculi 
scriptor  Origenes  *),  quis  dubitat  quin  Sanc 
ti   et  oralionibus  nos  juvent  et   gestorum   suo* 

*)   In  nuro.  c,  3i. 


167 

tttttet  bm  mevfnn'ivM(jcn  (SreignijTcrt  /  tvclc^e  itt  ijcm 
ganjen  ^icnfc^cn3cfd)Icc^te  fiel)  jutra(jcu ,  uub  untc: 
ben  ^craubcrungett,  auf  tt)cld)c  ein  gcfd^icf tcr  (Bd^acf;,- 
fpielcr  giiglcid)  mcrfcn  mu^ ,  tjt  ticlleid^t  ein  mi  fleü 
nereß  ^crbdUnif,  al6  cineö  ijcrflarten(5):ij^cö  ju  bciu 
unfvigcu ;  wir  fc§cn  fogar  fc^on  auf  bicfeu  (Jr&e,  wctc^ 
ein  Simmclwcitcr  Untei-fd}iei>  unter  einem  (geübten 
uub  einem  Ungeübten  i\i,  wenn  vsiele  öerfc^iebenc  0c; 
genftdnbe  auf  einmal  follen  ü&erfd)aut  wetbcn,  unö 
tci^  e6  al6  ein  ^un&er  angefe^en  tver&e,  was  boc^ 
feie  ^rfaf)vung  alö  wa^r  bej^dtigt;  ndmtid}  5a^  es 
?Oienfd)en  gebe,  welche  bie  größten  Dvec^nungen  alleiiT 
im  ©eijtc  mad)en,  fo  ba^  eö  fd^eint,  jic  lefen  biefcl; 
I)cn  gefd)rieben  f;erab  ,  unb  in  i^rer  SinbübuncjS; 
fraft  unjdiplige  Silber  fo  gegenwärtig  bejt|en,  ba|j 
fle  im  !J(ugcnblicf  jeneö,  welches  man  begehrt  /  aus; 
wallen  fonnen» 

0e^en  wir  nun  von  bcn  (Brunben  ju  ^eifpieten, 
unb  jum  7(nfe(Kn  über»  ©cwi^  ift  c6 ,  ba§  im  ^^tv^'v 
ten  ^^^[^rbunberte  ber  d^riftUc^en  ^irc^e  fd)on  bie  %Qi 
beögebdd)tniffe  ber  ?Ovdrti}rer  gefeiert,  unb  hei  i§rcjt 
©rdbcrn  f;eiligc  S^f^i^'^'^^^^^^f^*^  gebatteu  würben, 
«nb  man  ^at  geglaubt  burd)  bie  Ritten  ber  ^eiligen 
^ülfe  'jU  erlangen:  S)enn  D r i g c n  eö  ein  (Bd)Xi]'\idi 
Jer  aus  bem  britten  3a6r§uubert  fagt  *):  wer  zweifelt 

*)  In  num.  c.  3it 


168 

rum  confirnient  atque  hortcntur  exemplis?  Lo- 
quitur  igitur  tanquam  de  re  explorata  el  suis 
temporibus  recepta.  Ipse  aiiiem  Ohigenes 
privatim  videtur  eo  indicas^e  ut  crederet  13ea- 
tos  non  lantum  intertession»" ,  quae  recepta 
Ecclesiae  sententia  est,  sed  et  factis  juvare 
ad  instar  Angelorum  in  epistola  ad  Romanos: 
dubilans  tamen  loquitur,  et  si  ita  sil,  hoc 
inier  secreta ,  nee  charlulae  commii(«^nda, 
mj^steria  referendum,  quam  rauiionem  forte 
adbibendam  putavit  vitaiidae  su])erstilionis 
causa.  Sancfus  Cyprianl'S  *)  vivenlibus  se 
commendabat  ut  sui  post  morlf  m  niemores 
essent.  '  *)  Ouod  si,  ut  quidam  volunt,  ut  cul- 
tus  imaginum,  ita  et  invocationis  Sandorum 
cxempla,  illis  temporibus  reperiri  ncqueant, 
dicendum  est  aijte  prolligatam  a  Constantino 
idololatriam  ciiriosius  vilasse  E  rlesiam  quae 
ad  superstiliones  ethnirorum  confirmandas  trahi 
aliquo  modopossent,  etiani  per.se  innoxia:  sal- 
tem  ex  sancto  Basilio  Magno  et  samlo  Grego- 
Bio  Nazianzeno  ''"")  apparet  jam  quarto  saeculo 


*)  Saeculo  TIT. 

**)   Libr.   I,    episf.    i. 

***3  Ambo  saeculo  IV  vixernnf. 

Editio  Mogunlina, 


169 

wo^I,  &ag  b'ic  ^ci(li3cn  butc^  i6tc  (9c6cte  unö  Reifen, 
unb  imö  burd)  bie  ^e'i)Yick  if;rer  X§atcn  ftacfcu  imb 
eumuntcrn»  (Sr  rebct  a(fo  wie  von  einer  anßgcmac^; 
tcn,  unb  ju  feiner  3^it  angenommenen  ©ai)e.  Dri; 
gencß  felbfl  aber  fd)eint  für  fid)  geglaubt  ju  f;a6en,  bie 
Seligen  lei|len  unö  nic^t  nur  burd)  i§re  ^w^^^itte,  weh 
d)eö  i>ic  t)on  ber  ^i\:d)c  angenommene  ?0^einung  ifr, 
fonbern  aud)  burc^  i§re  *^^aten  ^ü(fe,  fo  wie  bie 
(^nget,  wie  er^cUet  an$  bem  ^rief  an  bie  OUmer; 
boc^  rebet  er  ^icüon  nur  zweifelhaft,  unb  wenn  eö 
«ud)  wirflic^  fo  ifl,  fo  gebort  biefeö  unter  bie  verbor? 
genen  ©efpeimniffe ,  bk  bcm  Rapier  nic^t  burfen  a\u 
vertraut  werben:  biefe  '53ovforge  glaubte  er  \)iellcid)t, 
muffe  man  beöwegen  gebrauchen,  um  allen  7(berglau? 
ben  JU  vcrfpiiten.  ^cr  fpeilige  (£t)prian  empfahl  jtc^ 
beniebenbigcn,  ba^  |ie  feiner  nac^  bemXob  eingebenf 
fei)n  follten  (1  ^ud),  1  ^rief)»  5ßenn  man,  wie 
einige  wollen,  feine  ^Scifpiele  fcwo^I  von  ^ere^rung 
^er  Silber,  al6  mdj  von  ber  Anrufung  ber  »^eiligen 
ju  biefer  3?it  finben  fann,  fo  fann  man  antworten, 
ba^,  bevor  von  Äonflantin  bie  ^(bgotterei  barnieber; 
gej^urjt  warb ,  bie  ^irc^e  mit  ber  größten  Sorgfalt  ah 
leö  vermicb,  wa^  nur  einigermaßen  jur  5^e(latigung 
fccß  ^eibnifd}en  Tiberglaubenö  ^dtte  verleiten  fonncn, 
wenn  aud)  bk  ©ac^e  an  ftc^  unfc^utbig  war»  ^JBc: 
itigflenö  ergibt  jtc^  auö  bem  ^eiligen  ^afiliuö  bem 
©rojen  unb  bem  ^eiligen  Gregor  von 9?a,jianj,  ba^ 


170 

receplum  fuis^e  ul  nominatim  vorarentur  mar- 
tyres  cl  opitulari  crederentur  :  et  sanctus  GiiE- 
GORius  Nyssenus  *)  ait  martyri  supplicari 
ut  quasi  legatione  pro  nobis  fungatur  apud 
Deum  ;  et  sanctus  Ambrosils,  **)  cum  no- 
tasset  Petiium  et  Andream  rogasse  Dominum 
ipro  socru  Simonis  fjuae  febri  laborabat,  ***) 
ait  niagnis  peccalis  obnoxium  ad  mediciim  alios 
precatores  rede  adhibere  obsecrando.sque  esse 
Angelos  et  martyres.  Quod  si  ergo  idololatria 
est,  vel  certe  cultus  damnabilis  Angelos  et 
Sanctos  compellare  ut  pro  nobis  apud  Deum 
intercedant ,  non  video  quomodo  Basii-ius  et 
Nazianzcnus  et  Amerosius  et  alii  qui  hacte- 
cus  pro  Sanctis  sunt  habiti ,  ab  idololatria  aut 
certe  turpissima  abominatione  excusari  possint. 
Nequä  eniin  naevi  erunt  patrum  ,  uti  vulgo 
tlicunUir,  sed  magna  manifestaque  crimina. 
Verendum  autem  est  ne  qui  ila  sentiunt  ,  viam 
aperiant  ad  omnem  rem  cliristianam  ronvel- 
lendam  ;     nam  si  jam  ab  iilis  teuiporibus  hor- 


'■'')  Saeculo  IV,    sub   fjne. 

**)  In  libro  de  viduis.  —     Sanctus  AMEaosiua  sancll 
Gregorii  Nyssenl  conlemporaceus. 

*'**)  xMatlh.  VIII. 

£ditio  Mo^untina. 


171 

<?ö  fci}on  im  VMcrtcn  S«6r6unbert  uMtcf)  war  ^ie  93Nr; 
tt)tn  namentlich  an^nrnfcn,  unb  &a^  man  glaubte  ji? 
gava^ren  uu5  ^^nlfc;  unb  bei-  |)ciligc  0rc(]or  i>ott 
9it)j7afa;]t,  bai?  man  ju  ben  ?9^iU'ti}rci-n  fTcf;e,  bamit 
fie  bei  @ott  f^urfpradje  für  un6  einlegen,  unb  ber  ^cb 
figc  2(mbrofiuö/  in  bem  Q3ud)  von  ben  ^ittwcn, 
ba  er  bcmerft  t^attc,  ba^  ^etruö  unb  2(nbrea5 
bcn  ^crrn  für  bie  Sc^n?iegermutter  ©imonö,  web 
rf)e  an  einem  Jicber  franf  lag,  gebeten  Ratten,  fagt, 
ta^  bcrjenigc,  n^clc^er  gro^e  Sünbeu  auf  jlc^  Jabe, 
fe§r  gut  7(nbere  als  '$iixi^tcd)Q\:  bei  5em  ^rjt  ge- 
brauche, unb  ba^  man  bic  CSngel  unb  ?Ötvarti}rcr  an.- 
flehen  foKe.  SBenn  eö  alfo  ^Cbgotterei  ober  wenig? 
flcnö  bocl)  eine  vcrbammlic^e  ^cre{)rung  ift,  bie  Sn; 
gel  unb  J^ciligen  anjurufcn,  bamit  fte  im  ©Ott  unfere 
gürfprec^cr  fetjen ,  fo  feje  ic^nic^t,  tvie  ^^afiliuö 
«nb  ©regor  yon  O^ajianj  unb  ^(mbrofiuß  unb 
anbere ,  welche  bißber  al3  Jjeiligc  angefeben  worben 
finb,  t»on  ber  ?(bg6tterei,  ober  bcc^  gewi^  üon  b:m 
fd)dnblid)flen'Hberg(auben  fonnen  entfcfyulbigt  werben. 
X)cnn  bicfeö  jtnb  alöbann  nic()t  me§r  blofe  ?5lecfen  an 
ben  Katern,  wie  man  ju  fagen  pflegt,  fonbcrn  eö  jtnb 
gro^c  unb  offenbare  ^erbred^en.  !JllIcin  man  ^<\t  ju 
bcfürd}ten  ,  ba^  jene ,  wcld)e  fo  benfen  ,  beit 
?[ßeg  jnm  Umflurj  beögansenSprif^entbumö  bahnen; 
benn  wenn  fd)on  ju  jener  ^ch  fo  erfd)rccF(id)e  ^ntt)iu 
wer  in  ber  ^ivcl^c  über^anb  genommen  l^aben ,  fo  er? 


172 

rendi  crrores  in  Errlesia  praevaluerunt ,  aria- 
norum  et  samosateniorum  causa  mirifice  juva- 
tur  ,  qui  originem  erroris  ab  illis  ipsis  tempo- 
ri])us  computant  alque  obscure  defendunt  Tri- 
Difatis  niyölerium  et  idololatriam  simul  inva- 
luisse.  Itaque  periit  piimorum  conciliorum 
auctorilas  ,  et  cum  jVitendum  sit  sacro-sanc- 
taia  Tiinilatem  non  usque  adeo  clare  ex  Scrip- 
tura  Sarra  demonstrari ,  ut  remota  Ecclesiae 
auctoritate  satisüeri  dubitationibus  possit ;  ju- 
dicandum  cuique  reiinquo  quo  res  sit  evasura  : 
quin  imo  procedet  ulterius  suspicio  audacium 
ingeniorum :  mirabimtur  enim  Cliristum  pro- 
missis  tarn  largum  erga  suam  Ecclesiam  ,  tan- 
tum  hosti  generis  liumani  indulsisse  ut ,  una 
idololatria  prolligata  ,  succederet  alia  et  ex  se- 
decim  saeculis  vix  unum  aut  duo  sint  in  qui- 
bus  Vera  fides  utcumque  inter  christianos  sit 
conservata ,  cum  judaicam  et  mahumeticam 
religionem  videamu-;  tot  saeculis  satis  puram 
secundum  fundatorum  instituta  perstitisse.  Quo 
igitur  loco  manebit  consilium  GamaLiIELIS  '') 
qui  de  christiana  rellgione  et  Providentiae  vo» 


*)  Aetor  V. 


173 

Jdit  &ie  (Bc^(i)C  &cr  Getaner  un^  6er  ^(nSangetr  bc$ 
9)aulu6  \?on  ©amofat  einen  außerorbentltc^en  ^od 
fd)u6,  welche  ben  Urfprung  beö  ^irrt^wi"^  gcrabe  je; 
ner  Seit  jufdjreiben,  unö  in  bimfeln  Tiuöbrücfen  bes 
Raupten ,  baö  0e§eiinni§  bev  X)reieinij3feit  unb 
bie  ^(bgotterei  §aben  ju  gleid^eu  3eit2(ufnafMne  gefun^ 
bcn,  llu]  biefe  livt  gebt  ba^  7(nfe6en  bec  erjten  ^on: 
jilien  ju  (*;runbe,  nnb  ba  mart  einhefteten  muf ,  bie 
aller6eili,q|le^reieini(]feit  fonne  md)t  fo  ganj  flar  auö 
ber  ^»  @c^vift  bewiefen  werben ,  fo  ba^  man  o^ne  ba$ 
firc^lid}e  2(nfe§en  allen  3i^eifeln  genug  ju  t^un  »er; 
mochte;  fo  überlaffe  ic^  c6  einem  jeben  felbf^  5«  ur^ 
t^eilen,  tvo^in  enb(id)  bie  (Badje  tarne  nnb  wie  vocit 
\)erwegene  ©ei|ter  in  if;ren  S^^^if^^^  ge^en  würben: 
fie  werben  jid)  verwunbern,  ba^  (S|)rifluö  ber  in  fei; 
nen  ^erfpred^en  gegen  b»e  i^irc^e  fo  freigebig  war, 
fcem^einbe  bcö  menfd)(ic^en©efd}lec^tö  fo  ^)iel@ewa(t 
eingeräumt  ^abe,  ba^  nac^bem  eine  2(bg6tterei  ju 
$Boben  gcfd}(agen  worben,  eine  anbere  i^r  «^aupt 
ergebe,  unb  ba^  unter  fec^6jef;n  3i<^&f§wnberten  faum 
eines  ober  jwei  gewefen  fepen,  wo  ber  wa^re  ©laube 
unter  ben  (£§riflen  erhalten  worben  ijl,  ba  wir  fe§en, 
ba^  bie  \nbi)(i)c  unb  ma§ometanifd)e  JKcligion  fo  tjiele 
^a^rf;unbette  ifinhind)  jicmlid)  rein  nad)  bcn  U^xcn 
i^rer  (Btifter  jTc^  erhalten  ^ahe.  ^ie  wirb  eö  alfo  mit 
bem  diatl}  ©amalieU  ausfegen,  ber  ben  Q3orfd)lag 
t^at,    man  foUe  aus  bem  (Erfolg  über  bie  d)riillid>c 


174 

liintate  ex  eventu  juiUcaorlum  dirtilabat , 
eilt  quid  de  ipso  chrislianiMmo  judicabitur , 
si  lapidem  hunc  lydium  parum  ajeo  susti- 
neret. 

Non  ideo  tarnen  nego  passim  abusus  irrep- 
sisse  eosqiie  salis  graves  quj  subinde  in  super- 
stitionem  periculosam  degenerarint.  Itaque 
sanctLis  EpiPUANius  *)  (qui,  et  imnginem  in  velo 
depictam  ex  templo  sustulerat  ne  abiisui  es- 
set) acriter  in  Collyridianos  aliosque  invectus 
est  qui  Dei  genitricem  et  Sanctos  reiiquos  ul- 
tra modum  honorabant  **)  ;  et  nostris  tempori- 
bus  extant  graves  querelae  episcoporum  non 
Galliae  tantum  et  Belgii,  sed  et  Hispaniae  at- 
que  Italiae  aliorumque  insignium  virorum:  et 
concilium  ipsum  tridentinum  prudenter  consti- 
tuit,  ut  abusibus  obex  poneretur*  neque  dicis 
causa,  ut  aliqui  cavillantur ,  sed  serio  nee 
sine  fructu:  nam  et  in  congregationibus  car- 
dinalium  multa  üalutariter  sunt  decreta  coer- 
cendae  levitati  et  superstitioni  quorumdam  ho- 
minum,     et   extant   complures  bullae   praecla- 


*)  Saeculo  V. 
**)  Haeresi  79. 


175 

Üvcligion  m\b  bcn  "JßJiKcn  bcr  ^l>otfe6um3  urt6ei(en/ 
ober  tvaö  wirb  man  üon  bcm  (Efprijlentfpum  fclbft  bcn; 
fen  müiTcn,  wenn  eö  Mcfcn  ^vobfccin  nid}t  fo  ganj 
auö^altct. 

^od}  (diiijne  ic^  ntcl;t  bcöwcgen,  ba^  aud)  §te  unb 
M  5)ii^'6udud)c,  unb  j\);av  nietet  geringe,  b'ic  juit>ei; 
Ica  in  gefd6rlid}en'J(bcrgIaubcn  ausarteten,  eingcfc^ti? 
ü)cn  ftnb»  ?(uß  eben  bicfer  Urfad)e  ^Ckt  jic^  ber  §eilis 
9e(£pip§aniu6  (berein  auf  Xud)  gemaltem  ^Bilbau3 
bem  "iempel  fpat  entfernen  tajjcn,  iiamit  eö  nid}t  ju 
^Oti^branc^  Q(n(a^  gebe)  f;eftig  gegen  bie  (SoUt)ribia^ 
ner  unb  anbere  mebr  erfldrt,  n)eld)e  ber  ?0iUttcr(55ot? 
teö  unb  ben  übrigen  .O^^^i^ci^  ^i»^<^  unbcfd)rdnfte  (^^u 
eranefcn;  aud)  ju  unfern  3<^itcn  f^aben  nidjt  nur  bie 
^ifd>efe  von  granfrcid)  unb  ben  Olicberlanben,  fon^ 
bern  aud)  jene  üon  (Spanien  unb  Stalten ,  unb  an^ 
bcrc  auf^gcjeidjnete  9Jidnner  gro^e  klagen  bagegcn  cr^ 
^obcn;  unb  felbjl  ber  ^irc^cnratb  v)on  *^rient  Jat 
njeistic^  bcfd)loJTen,  ba^  man  ben  ?Oli^brdud)cn  eine« 
^amm  entgegenfef^en  foßte;  unb  man  fann  nic^t,  wie 
einige  boßbaft  v^orgcbcn,  fagen,  ba^  biefcö  b(o3  jum 
©d^eitt  gefc^c^en  fc;i,  fonbern  auö  üoUem  (Srnft  mxb 
aud)  mit  Qf^u^en ;  benn  in  ben  ^erfammlungen  bec 
(Earbinale  ftnb  viele  Jciffame  !t5efrete  abgefaßt  wovc 
ben,  um  bcni  4eid)tjtnn  unb^(berg{aubcn  getiMfierieute 
(Sinf^alt  ^u  t^un ,  unb  n?ir  (>abcn  aud)  mehrere  üor-' 
frefflid')c  ^nUen  von  ^dbj^cn ,  tvie  jene  von  Urban 


I7ö 

rae  summürum  ponlilicuuj,  ut  Uueani  Vlil 
et  Innocentii  XI,  qiiorum  ille  eruditiouis  , 
hie  pietatis  eximia  laude  celebranlur ,  quibus 
mulli  abusus  reipsa  i>unt  sublati  aut  saitem 
repressi. 

Neque  dubito  paulatim  pontificum  et  ma- 
gnorum  prin<  ipum  et  piorum  ac  doctorum  Ec- 
clesiae  piatlatorum  studio  eradicari  posse 
maximam  partem  zizaniae  *)  ex  agro  Dei:  nam 
qui  uno  i.tu  omnem  tollere  volet ,  cavere  de- 
bet  ne  Ecclesiam  perturbet  et  tritico  noceat ; 
sequendumqne  est  in  tolerabilioribus  con^ilium 
san.ti  Au  GL  ST  INI  qui  ad  Jajsuarium  queritur 
et  fatetur  multa  se  propter  nonnullarum  vel 
sanctarum  vel  turbulentarum  personarum  scan- 
dala  devitsnda,  liberius  reprehendere  non  au- 
dere,  et  contra  Fauslum  nianicliaeum  scriberis, 
aliud  est,  inquit ,  quod  docemus,  aliud  quod 
sustinemus,  aliud  quod  praecipere  jubemur, 
aliud  quod  emendare  praecipiniur,  et  donec 
emendeinus,  tolerare  compellimur.  Haec  vir 
ron  minoris  prudentiae  quam  sanctitatis.  Sed 
haec  ita  intelligenda  sunt  ut  ad  bonum  Ec- 
clesiae  et  pacem  respiciatur,  non  ut  vel  lurpi 
indulgentia    hominibus    adulemur,     vel    contra 


*)  Videtur  scripsisse  Leiüxitius  huju&  zizaniae. 


177 

VIII  unb  ^^«o'jCtij  XT,  unter  ftcncn  ber  ccfte  bnrc^ 
feine  ^clc^rfamfeit,  ber  au&ere  burd)  feine  ^rommic]^ 
feit  in  üorjui]lid)em  9iu6m  jle^en,  biivd)  welche  in  bec 
*tf;at  viele  iSKi^brauc^e  (jef;o6en  obevr  tveni^^lenö  m\s 
tevbrücft  worben  jTnb, 

'^d}  jweifle  nic^t,  ba^  nad)  unb  nac^  burd)  ben 
(Eifer  öer  ^d()(^e,  ber  ^^ürflen  unb  ber  frommen  unb 
gelebrten  ^irc^en^'^Prdlaten  ber  größte  "ibeil  be&  Um 
frautö  aus  bcm  ^(cfer  bcö  ^errn  fonne  ausgerottet 
werben:  bcnn  wer  mit  einem  (Btreid)  atteö  ücrtilj^eit 
KDottte,  würbe  Öefa^r  laufen,  bie  ^ird)c  in  ^^ctwir/ 
rung  ju  bringen  unb  bem  ^löaijen  ju  fc^aben;  in  beii 
9)unften,  bie  etwaö  ertrd9lid)er  ji'nb ,  mu§  man  beni 
9vat^  beß  fpeiligen  ^(u^uflin  folgen,  ber  feuf^enJ) 
bem  3^«ii«^riuß  gc(tel;t,  er  voact^e  e6  nid)t  mand)eß^ 
um  bie  ^ergernijfe  entwebcr  frommer  ober  aufbrau^ 
fenber  ^erfonen  ju  üerf;inbern,  freier  ju  tabeln,  unO 
in  feiner  (Sd)rift  gegen  ^au  fiuö  ben  ?lJ^anid)der  fagt 
er :  »  So  ift  ein  Unterfd)teb  ju  machen  unter  bem  vi>a$ 
wir  lehren,  unb  unter  bem  waö  wir  bloö  bulben, 
unter  bem  w^\^  wir  t»orfd)rci6en  muffen,  unb  unter 
bem  wck^  wir  i>erbctf:rn  muffen ,  unb  biö  eö  üerbeffert 
ijl ,  genotlpigt  finb  ju  ertragen. «  X>iefeö  ifl  i>ie  ©pra^ 
d)e  cineß  iÖianneö  ber  nid)t  weniger  .^lugbeit  alö  Jpei.' 
ligfeit  befaf?.  libcv  bieö  ift  fo  ju  verfielen ,  ba^  bec 
gricbe  unb  bas  ^^e)te  ber  Äird)e  un6  leiten  muffe, 
nid)t  bafj  wir  auö  fd}dblid}er  D]ad)ftd)t  ben  5)icn[dieu 

12 


178 

ira  et  contradloendl  studio  atque  reprehenslo- 
nis  impationtia  abrcpti  ,  in  vetitum  nitamur, 
et  quae  tranquilla  mente  rcjiceremus  ipsi,  ideo 
iantum  probenins  ut  adversariis  aegre  facia- 
mus,  aut  ab  iis  magis  abliorrere  videamur. 
Vicissiin  protestontes  cogitare  debent  nimium 
alterrando,  vcritalem  aniitti  et  odiis  mutuis 
in  excessus  iri  *)  et  Ecclesiae  dicam  non  esse 
scribendum  ideo  tanlum  quod  quae  serio  et 
graviter  improbat,  slatim  oninia  tollere  non 
polest.  Nee  vero  irrilae  sunt  protestationes 
queraadmodum  adversarii  accusant:  reperient 
cnim  in  catholicorum  virorum  scriptis  eas  cau- 
tiones,  quae  si  observentur ,  nulla  niagno- 
pere  queritandi  causa  supererit,  ut  cum  car- 
dinalis  Bcllarminus  scripsit,  quoties  auxilium 
ßanrlorum  petitur  subintelligendum  esse,  quod 
diligenter  inculcandum.  et  plerumque  praeser- 
tim  in  soleranioribus  precibus  expresse  adden- 
dum  est,  et  episcopus  Meldensis  cujus  aurea 
exstat  fidei  expositio,  egregie  monuit  omnem 
cultum  religiosnm  ultimo  in  Deum  debere  ter- 
minari.  Similes  extant  aliorum  admoiiiliones 
qua©  brevitatis  causa  non  recito:     aliquas  tan- 


*)  Vidctiir  LsiFNiTius  scripsisse  rui,    recfe  iri. 

Editio  Paris. 


179 

fd}meicl)ctn ,  cv)er  awd)  im  @fgent§el{  auß  leibenfjjafc 
ober  2i3ibcrfprcd}unq6fud)t,  ober  Smpfinbnd^feit  gc; 
gen  jcbeii  %abe[ ,  tvir  nur  jum  ^Serbotcnc«  un6  ncix 
gen,  unb  ixxQ  tvaö  wir  bei  rufpigem  (Sinne  fclbilücr; 
werfen  würben,  nur  beßwegen  billitjen,  um  bie  Ö.'gs 
ncr  ju  frdnfen,  ober  um  un6  bae  Tlnfe^en  ju  geben, 
aH  fci):n  wir  noc^  weiter  üon  ibnen  entfernt,  !^ie 
^rcteftanten  foüen  i^rer  (Beitö  benfen,  bap  burdj  ju 
»icle  S^^^fc'^^^^f"  ^''^  ^afpr^eit  \3erl0rcn  ge^e,  xinb 
hmd)  wec^felfeitigen  S^a^  alleß  "^^aa^  überfa^ritteit 
werbe,  unb  ba^  man  ber  i^irc^e  nid)t  beöwegen  bett 
^rcjef  machen  biirfe,  weil  fie  nic^t  fo3(eic^  atteß, 
waö  \ic  nad)brücf(ic^  unb  ernfiltd)  mißbilligt,  ^ebeti 
fann.  ^ie  ©cgenyovficüungcn  jinb  auc^  nid)t  oßnc 
QBirfung,  wie  bie  ©egner  vorwerfen;  benn  jle  wcrs 
ben  in  ben  (Schriften  üon  ^at^olifen  jene  .^lug^eitö^ 
regeln  finben,  beren  Beobachtung  jcbc  Urfai)e  ju  er; 
^eblic^en  klagen  befeitigen  würbe,  ^er  Äarbinal  Q3ct? 
larmin  fd)rcibt,  fo  oft  man  bie  ^ülfe  ber  *^eiligen  anr 
fie^i?,  fei)  immer  barunter  ju  »erflehen  u,  f,  w,  unb  fotfc 
fleipig  eingefd)drft,  vorjüglic^  aber  in  ben  feierlid}:« 
(gebeten  auöbrücflid^  beigefügt  werben,  unb  ber  ^is 
fd)of  oonüOieaur,  beffen  golbeneX^arj^cIIung  bcßölaiu 
benö  befannt  ift,  ermahnt  mit  meler  ^eißbeit,  baji 
jcbe  religiofe  ^ere&rung  auf  Gott  al6  ba6  k%tc  3ie( 
unbCSnbe  )ld>  belieben  müjTe,  ^c^nlid)e  OJiapnunvjctt 
^o.h;\\  wie  nod)  »on  anbcrn,  bie  id^i^ürse  falber  nid;t 

12  * 


180 

lum  allingam  quae  majorls  moTneriti  sunt, 
qualis  et  ista,  ut  cum  sanctos  prccamur,  ni- 
hil misericordiae  divinae  detrahamus.  Non 
tantum  enim  justitiam  sed  et  misericordiam 
Domini  cantabo,  inquit  Psaltes,  et  in  ae^er- 
runi  durare  bonitatem  ejus  alque  misericor- 
diam, viginti  Septem  vicibus  in  uno  psalmo 
repetit  *)  idem:  et  severe  admodum  interdic- 
tum  est  ne  fiduciam  (supremam  scilicet)  in  ho- 
minibus  collocemus:  et  cum  misericordia  sit 
inter  altributa  Dei  quibus  maxime  animi  ho- 
minum  conciliantur,  non  \idetur  recte  amar© 
Deum  qui  misericordiam  ei  negat,  neque  ideo 
sunt  *")  voces  dicentium  Deum,  justitia  sibi 
servaia,  Beatae  Virgini  misericordiam  cessisse, 
et  hoc  Estherem  praesignasse  cui  dimidium 
regni  Assuerus  pollicetur;  ipsius  enim  Domini 
knisericordia  fit  quod  Sanctorum  preces  pro- 
desse  possunt.  Haec  igitur  probe  inculcanda 
sunt  aniraisj  periculum  enim  esse  potest  ne 
prava  persuasione  simplices  recedant  ab  amore 
Dei,    veraque  poenitentia  et  contritione. 


*)   Rcpetiitt 

**)  terendae  sunt.  Scripserat  Leibnitids  neque  aäeo 
nisl  lenicna  interprelatione  addita  ferendae  sunt. 
Delevit   quinque  voces  positas   post   vocem  adeo  f 


181 

«nfuSfe;  nur  «od)  einige  will  ic^  ^crufprcn,  bic  üou 
gi-o^crm  ©civid)tc  jtnb ,  ivic  jene ,  ba§  tvenn  wir  bie 
^^eiligcn  anjTe^eu,  wir  &er  g6ttlirf)en  ^armfjcrjigfcit 
leinen  ^(btrag  t§inn  ^enn  nid)t  nur  bie  (^crec^tigj 
feit,  fonbcrn  axid)  bie  Q3arm§ev5igfeit  beö  ^eirn  wcvs 
hc  id)  bcjtugen  /  fagt  ber  ^pfalmift ,  immcrbar  bleibe 
feine  ©üte  unb  ^«rmf^crjigfeit;  fteben  unb  jwanjig; 
mal  wicbcrbolt  er  baö  namlicf)c  in  einem  ^falm ;  ixnb 
eö  t(t  fc^r  jlreng  »erboten ,  ba^  wir  «nfer  Vertraue« 
(unfer  i)6d}\ic$  ndmlid))  nid^t  auf  iS^enfd)en  fe^en; 
iinb  b<x  t'iQ  ^arm^erjigfeit  unter  jene  Sigenfdjafte« 
<55otte6  ge^^ort,  woburc^  bie  ^erjen  ber  ?0^enfd)en  am 
mcificn  für  0ott  gewonnen  werben,  fo  fd)eint  berjeni-- 
(je  ©Ott  nid}t  rcd^t  ju  lieben,  brr  i^m  bie  ^Barmberjig^ 
feit  abfpric^t,  unb  beöbalb  ifl  eö  nic^t  ju  ertragen, 
tüenn  einige  be6aupten©ott  |)abe  fld)  bie©erec^tigfcit 
tjorbe^alten ,  ber  allerfeiigflen  ^^ungfrau  aber  bk 
^arm^er jigfeit  abgetreten ,  unb  (£|l[>er  fei)  ^ierüon  ba$ 
^orbilb  gewefen,  welcher  ^IJlueruiJ  bie  ^ä[\tc  bc$ 
üteid)ö  \)crfprad) ;  bcnn  burd)  bk  ^^arm^erjigfeit  bcd 
^errn  werben  un6  bie  Ritten  ber  »^eiligen  nu(>cn» 
2)iefc6  nui^  man  alfo  bem  ©cifle  red)t  einfüSdr'en; 
benn  fonfi  i)1  ju  befürd}ten,  baj?  (Sinfdltige  burc^  eine 
falfc^e  Uebcrrebung  v>on  ber  liebe  ©otteß,  ber  wabren 
'!Bn^e  unb  3crfnirf4;ung  be6  .^erjenö  abweichen, 

sed    erravit   delendo    vocem  ferendae,     Jam    enim 
seasus  eorum  quae  rcliquit  iutelligi  non  potest. 


1S3 

Prceferf-a  licet  Snnrtorum  intercesslonem 
arlbib'^amiis  tanquam  appenrlii-em  aliqnam  exi- 
rtinm  iioti.rae  devotionis ,  simiil  tamen  rerta 
ad  l^eiisn  ire  dt  bcnius.  Oinnes  rnini  Saudi , 
C|iiaijtji  uiiHjue  sint,  ron>.ervi  nostri  sunt:  unus- 
que  \^rns  mediator  Dei  et  hominum  est  Chris- 
tus in  tajitum  ad  Palrem  elevatus ,  in  quan- 
tum  San*  ti  ad  nos  depressi  sunt:  hi  enim  tan- 
qirmi    n    j)artr'    nostra  tiive  nobi.scum   consi.stunt 

t'nqudin    ( omprecantes  *) rnm   officio 

Chiisti  mediatorio  intercessiones  eorum  nullo 
modo  in  comparation' m  venire  possunt,  non 
magis  quam  viventium  Sanctorum  preces  nos- 
tiis  additae,  quas  etsi  multis  modis  transren- 
dant  eu'^  quae  a  Bealis  funduntur,  si  tamen 
ad  Chri-^li  nu'diationem  conferantnr,  nulla  pro- 
porlio  ffity  non  migi.s  quam  soli  propior  fao- 
tus  ccnselur  ,  qui  saltu  a  terra  se.se  elevare 
cont'^ndit.  D'-us  autem  expre>>se  et  minis  pro- 
missisqup  addifis  jubi^t  sp  invocari.  Ipse  ap- 
jx'llitur  sp(s  nostra,  filuria,  via,  osliiim, 
robur,  adjiitor,  praeter  quem  nulla  est  salus, 
r-uilus   ai.xüir.tur  alius  ,     qui  scilicet  ullo  modo 


*)  Vox    quae    hie   omissa    est  Viüffur  esse  adeoqve  au4 
conjunctiü  hujusaiodi  quae  lerrninetur  syllaba  que, 

Editio  Paris. 


183 

ltc6n(3cnö,  otfc^on  tt)ic  bic  j^uvölttc  bcr  .^ciiigett 
gleicf)fam  alö  einen  ^cifaf^  ju  unfvcr  ^(ubac^t  gcbraiu 
c^en,  fo  mujjcu  wirunö  bennoc^  unmittelbar  an0ott 
wcnbcn»    X)c\m  alle  J^citigen,  fo  groj}  fie  and)  immer 
fci}n  mcgcn,  ftn&  unfere  ?Otitfned}tc;  unb  ber  einjiae 
tvaf^re  ^?3iitttei:  jn>ifd}cn  ©ott  iinb  ben  5Jienfd)cn  ift 
S^rijlnö  ^^ii\^,  eben  fo  ^oc^  ju  feinem  ^atcr  et^o: 
ben,  alö  bk  J^eili^en  in  einem  naiSen^er^altnijye  mit 
«nö  flehen;   benn  bkfc  finb  fiir  une  ober  |^ef;en  mit 
m\^  alß  ?0?it5ittenbe,  ba^er  fonncn  if;re  ^urbitten  fei; 
neöivegiJ  mit  bem  iOiittleramte  S&rifti  in  ^erg(eic^ 
fommcn,  eben  fo  wenig  olö  bie  Ritten  ber  lebenbijjcii 
Jpeiligen  mit  be\x  unfrigen  vereint ;  obitjof)!  bie  Q3ittcn 
ber  «^eiligen  biefe  weit  überfleigen ,    fo  i\i  bodj  fein 
53erbdltnip ,  wenn  man  fie  mit  ber  'Vermittlung  (£f)ri|li 
jufammentlellt,  eben  fo  wenig,  alö  wenn  man  glau;^ 
ben  wurbejenerfei)  ber  (Sonne  ndbcr,  bcrfic^burc^cineji 
Spnmg  von  ber  (Srbe  ju  erfd)wingcn  bemüht.     0ott 
aber  befiehlt  auöbrucflid)  mit  X)rot>ungcn  unb  Q5elü[3,- 
nungen,  ba^  wir  i^n  anrufen,    (E*r  felbfl  wirb  unfere 
Hoffnung,  3»^^^*U<"^}t^  "Xbüre,   unb  ©tdrfe,  nn^Qv 
Üßßeg  unb  Reifer  genannt,  anfjer  bcm  fein  J^eil,  fein 
«nbrer  Reifer  i|1,  welcher  mit  0ott,  mit  ^l;rifto  uer.- 
glichen,  auf  irgenb  eine  QBeife  fonne  in  ^etrac^t  fem- 
men;  unb  nie  fann  unfere  Unwurbigfeit  fo  gro§  fcijn^ 
ba^  fte  unß  \)om  Xbrone  feiner  ©uabe  juru(f|1o^e, 
wewn  unfere  ^uf  e  aufri^l^tig  i%    (Sc  fclbj^  ruft  wnö, 


184 

in    consideratlonem  r^nire  possit ,     si  Deo  ,    si 
Christo  confcradir:     n- qiie  ulla  indlgnilas  nos- 
tra  tanta  esse  dibet  quae  nos  a  throno  gratiao 
repellat ,     cum    sincera   poenitentia    est.       Ipse 
nos  vocat ,     cum  ait  :     Vt  nite  qui  onerati  estis 
et    ego    rrfiiiam   vos  ;     et,     si    quis    jjeccayerit, 
advocalum  liabemus  apiul  Patrein  Jesum  Cliris- 
tum    qui    propilintio    est    pro    percalis    nostris. 
Quanqiiam   aulem    laudanda    sit    revrrenlia    se— 
metipsum  indignnm    conspectu    Ü^i  ducere,     et 
onmibus  liuiniliatae  nif-ritis  signis   uti  ,     ex  qui- 
bus     lioc    non     aspernandum     sed     probandum 
maxime  ,     ut  pios  viros   in    terris  romprecato- 
res    adhibeair.us,      multo    magis    auteiii    Beatos 
in  coelis  ,    tanif^n  qiiia  nos  vocat  i])>e ,    paren- 
dum  acceclendumque  est  ne  pro   filiali  hiimili- 
tate  servilis  abalit-natio   et    diffifientia   nascatur. 
Itaque    de   nmliere   Chananea  praeclare  Chry- 
sosTOMüS  :     vide    prudentiam    mulieris ,      non 
rogat  Jacobum  ,    non  obsecrat  Joannem  ,    ne- 
que  pergit  ad  Pethum,    non  intendit  ad  apos- 
tolorura    cborum  ,     ita  scibcet   (quemadmodura 
ex  aliis  locis  interpretari   Chrysostomüm  de- 
cet)  ut  apud  se  aut  in  iis  solis  aliquid  momenli 
ponat :     nam    alioqui  videtur   et    discipulis   im- 
portuna    fuisse  ,     ut  vel  ipsi  indicant.       Pergit 
Chiiysostomus  5     non    quaesivit    mediatorem , 


185 

öa  er  fa(jt:  fommt  i\^c  ju  mir,  bie  i6r  6ela5cn  fcv)'^ , 
iinb  id)  witl  eud)  crquidcir,  un5  Wcuu  jcmaub  Qciiinf 
bigt  §at,  fo  f^abcu  wir  bei  bem  ^atcr  einen  gurfprc? 
c^cr3"rr«ö  (Sbrifiuö,  bcr  ^ic  ^erfof^nunc]  fiir  unfere 
©üubcn  i^,  D&fd;on  eö  aber  eine  I6blid)e  (Sitte  ijt/ 
fid)  fclbj^  bc6  g6tt(id;en  "Kiuli^eö  unnjnvbig  'jU  Culten, 
unb  alle  2'^'^^^^^  ^^^^^  gebemiuf^iijten  Öciftcö  ju  ge; 
ben,  worauö  erfolgt,  bc^^  eö  nic^t  nur  nid)t  ju  ^cr/ 
werfen,  fonbern  fe|)r  ju  billigen  fei) ,  ta^  wir  bie  ^''i^' 
fprad^e  frommer  9)^vinncr  auf  (Srben,  unb  nod)  X)id 
me^r  jene  ber  Seligen  begehren:  fo  mujfen  wir  bod), 
weit  er  unö  felbjt  ju  ftd)  ruft,  gef^orc^cn  unb  ju  ibm 
Jpintrcten,  bamit  nic^t  ftatt  finblic^er  ^eniutS  tmdjf 
tifc^e  "Ubneigung  unb  £0^i^trauen  entfiele»  ^er  J, 
C^rpfoötomuö  fagt  baffer  fef^r  fc^on  von  bem  c^a.' 
nandifc^en  ^cibe :  fd)aue  auf  bie  Älug^cit  biefcö 
CCöeibeö,  fie  bittet  ben  3^fobu6  md)t,  jle  befcfiwctt 
nic^t  ben  ^obanneö,  jle  gc§t  nid)t  ju  ^ctru3,  fU 
richtet  i§re  ^itte  nic^t  an  bie  ^erfammlung  ber  'Jipo? 
jlel,  gleia^fam  alß  fc|c  jie  einiges  Vertrauen  auf  \ic\) 
felbfl,  ober  auf  bie  ^(poficl  allein  (wie  mau  aus?  aat 
bem  Stellen  bed  ^»  (Ef;ri)foftomu6  crflaren  mu^); 
öenn  eß  fd^eint  auc^  noc^,  ba^  <Te  ben  ^ungt^i^"  l»^f^^3 
war,  wie  |te  ftd)  felbfl  barüber  erCnaren.  (lt)tr)\Of 
'ftomuß  fd^rt  fort:  jTe  t^at  feineu  5jiittlcr  gefu d)t, 
fonbern  ftatt  aller  biefer  nabm  jte  bie  Q3u^c  alö  ^Cf 
gleiterin  mit  jTd) ,  wcld)c  bie  (Stelle  eincö  gurfprec^criJ 


185 

sed  pro  omnil)iis  illis  poenilenfiam  acccpit  co- 
milejn  quae  advocali  locum  implevit,  et  sie  ad 
suinmum  fontem  perrcxit.  Ilaec  igitur  semper 
meminisse  oportet ,  ut  si  qua  adhibelur  com- 
pellatio  Sanctorum  ,  pro  appcndice  habeatur 
et  nota  fantum  nostrae  reverentiae  et  Immili- 
tatis  erga  Deum,  affeclusque'  erga  amicos  Dei, 
substaiitia  aulem  cullus  in  ipsum  Deum  recla 
dirigelur. 

Itaqne  censent  viri  pii  et  prudentes  dandam 
esse  operaru  ut  omnibus  inodis  discrimen  infi- 
nitum  alque  immeusum  inter  honorem  qui  Deo 
debetur  et  qui  Saiicris  exhibetur  ,  quoruni  il- 
]um  lofriam  hunc  duliam  post  AügustinuM 
theologi  vorant  ,  non  tanlum  inculcctur  au- 
dientiuin  ac  disrentium  animis  ,  sed  etiam  ex- 
ternis  signis  ,  quoad  licet ,  ostendatur.  Quan- 
quam  enim  inf.niti  ad  finilum  nuUa  sit  propor- 
tio ,  ac  proinde  jmpo'^sibile  sit  signa  propor- 
tionata  utriusque  reperiri  ,  cum  ne  in  rebu« 
quidem  fiiiilis  sed  valde  distantibus  lioc  liceat : 
quemadmodum  videmus  veram  proporlionem 
Systemalis  raundani ,  vel  ideo  commode  in  pic- 
tura  exhiberi  non  posse  quia  immensa  est  lixa- 
rum  distantia  :  non  idco  tarnen  omittenda  sunt 
quae  saltem  significare  maximara  diiTerenliam 
queant ,     quoad   usque  fieri   potest :     et  prae- 


187 

vertrat,  xmb  fo  i^cc^ah  jTc  |T4  5«'-*  Urqucttc*  "Un  hkf 
fcö  foKcn  «Jtr  alfo  immer  öcnfjn,  bajj  wenn  \t)ir  &ie 
e^iirbittc  bcr  ^cilitjcn  bcvjcfprcn,  biciai  nur  al6  ein  3»- 
faf5  unb  ein  "iS^erfmal  unfrer  <S&vfurc^t  unb  ^^cmut^ 
gegen  ©ctt  nnb  unfrer  3uneigung  gegen  bie  greunbe 
©otteö  angcfc6en  n):rbe;  bie  "SBefenbeit  unfrer  ^ct; 
e{)rung  aber  fotl  gerabe^in  auf  ©ctt  felbfl  be^ogeit 
werben. 

'^Ck^cv  gtau&en  auc^  fromme  unb  fiuge  ?0^  inner, 
man  müije  )lc^  be|lret>cn  ,  auf  alle  ^öcife  bcn  mv 
enblid}en  unb  unermeßlichen  Unterfd)ieb ,  ber  untec 
ber  S^re,  wetd^e  wir  @ott  fd)ulbig  jinb,  unb  jener  / 
welche  wir  ben  »^eiligen  erroeifen,  jl:att  ^at  (bie  ^cr? 
ef^rung  ©ottcö  nennen  tk  Xbeologen  nad)  bem  ^,  liiv 
guftin  latria,  unb  jene  ber  .^eiligen  dulia),  nic^t  nur 
öen  ©emutbern  ber  3^tb6rcr  nnb  lernlinge  eiujupra; 
gen,  fonbern  aud)  burc^  du^erlic^e  3^^^^^"/  ''^  f^ 
weit  eö  gefd)c§en  fann,  vor^ufleden.  Dbfd}on  aba 
vom  Unenb{!d)en  jum  (5nb{id}en  fein  ^crbaltnt^  fci)U 
fann,  unb  eö  ba§cr  unmöglich  ifl  angeme|fene  '^cidjm 
für  hcibc^  ju  erfinbcn,  ba  \\id)t  einmal  in  enblid)cn 
Aber  fefpr  weit  von  einanber  entfernten  !X5ingert  biefcö 
t§unlid)  ifl;  gleid^tvie  wir  fe^en,  bafi  bai5  waf;re  ^er; 
f;dltni|  bc6  ^eltfpflems  eben  nid}t  füglid)  in  einem  0e; 
mdlbe  fcnne  bargcflcllt  werben,  wegen  bem  unermcl^' 
tid)en  3wifd)cnraum  ber  Jivfi^*^"?  *  f«.^  barf man  bod)  ba$ 
wd)t  unterlaufen,  waö  wenigjteuß  ben  größten  Unter? 


188 

stat  onmino  ncgligl  quoj  finiliim  et  comparari 
indignum  est  ,  quam  cum  infmito  illo  ac  di- 
vino  ita  coaequari  ut  periculum  grave  nocen- 
tissimae  confusionis  incurratur.  Quanquam  au- 
tem  in  hac  cautela  non  usque  adco  exquisiti 
et  scrupulosi  esse  possimus  ,  tarnen  tutius  erit 
quam  minimum  negligere,  Itaque  suadendum 
est  ut  certa  quaedam  signa  externa  servemus 
uni  Deo ,  ut  honorem  Sanctorum  uon  temere 
cum  divino  honore  pernüsceamus  ,  6ed  quoad 
commode  licet ,  si  non  locls  ,  saltem  tempo- 
ribus  discernamus ,  ut  denique  cum  conjungi 
opus  est ,  frequenter  verba  adjiciamus  quibua 
discrimen  immensum  indicetur  appareatqua 
quidquid  dignitatis  atque  efficaciae  est  in  Sanc- 
tis  a  divina  gratia  et  merito  Christi  esse,  Dei- 
que  ipsius  misericordiam  et  bonitatem  infinitia 
modis  superabundare. 


His  utique  cautionibus  adliibitis ,  ut  summa 
rei  salva  sit  et  divinus  honor  sibi  constet,  mul- 
ta  cum  AuGUSTiKo  ferre  poterimus  in  E'.cle- 
sia  quae,  modo  prudenter  fleri  possit,  praes- 
taret  ahquando  emendari  j  nee  proinde  recte 
Deque  ex  caritate  faciunt  qui  idololatriam  eth- 


189 

uitb  eö  x\\  bcjycr  &aöjcni}3e  roa6  en&Iid}  unb  öer  ^cr; 
gleic^ung  unwüvbig  i(l,  ganj  ju  iintcrUft'en,  alö  e$ 
fo  mit  jenem  unen&ttd)eu  unb  gcttlic^cit  jufammenjlef; 
(en,  ba^  man  @efa§r  lauft,  in  eine  fe^c  ]d)dblid)e 
^ßevtvtvnmg  ju  üerfaüen»  Dt^fdjon  wir  aber  in  bicfer 
^crforf^c  nid)t  ju  aenau  unö  dngjllic^  fei)n  fonuen, 
fo  whb  c6  &ocI)  |ld)crcr  fet)n ,  aud)  nid)t  öaö  geringjle 
ju  ücrnad)Ia^igcn,  ^abcvifteß  ratbfam,  einige  duf^ 
ferlic^e  3cJ<^)c»  furöott  allein  aufjube^alten,  um  bie 
(E^re  ber  ^eiligen  mit  ber  göttlichen  nic^t  m\bei>C[d)tf 
famer  ^eife  ju  üermifc^en ,  fonbern  in  foweit  eö  fug- 
lic^  gefd)c6cn  fann ,  bicfclbe  wo  nic^t  bem  Orte,  boc^ 
wenigflenö  ber  3cit  nad}  /  ju  unterfd;eiben ;  unb  enb^ 
lid) ,  wenn  eö  notbwenbig  ifl  jTe  mit  cinanber  ju  wer.' 
binben,  ofterö  ^orte  beijufugen,  burc^  welche  ber 
unermeßliche  Unterfd}ieb  angezeigt  werbe,  unb  e6  \cs 
bem  einleuchte ,  ba^  alle  ^IGurbe  unb  ©ewalt  in  bett 
^eiligen  von  ber  göttlichen  (^nabe  unb  bem^erbienftc 
(Sbriili  ^erfomme,  unb  ba^  ©ottcö  ^arm^erjigfeit 
unb  0ute  unenblic^  überfd)wenglic^  fei)» 

Spat  man  nun  biefe  ?öorfid)tigfeit6regeln  ange; 
wanbt,  bamit  baö  .^oc^f^e  in  ber  Dteligion  gerettet 
unb  bie  gottlid^e  (£^re  nid)t  beeinträchtigt  werbe,  fo 
werben  wir  mit  ?(uguf(in  vieleö  in  ber  ^ird}e  ertragen 
fonnen,  weld)c6,  wofern  e6  mit  ^lugf^eit  gefd)e^cn 
fonnc,    ju  feiner  3<^it  mit  Olufecn  oerbejfert  werben 


190 

ricorum  Ecclcsiae  impingunt.  Ainnt  fjulflem 
ctlinicos  quoque  coluisse  Deos  suos  tanqiiani 
sumino  minores  ,  neqiie  lios  adeo  a  Divis 
christianorum  alia  re  distingui  ,  quam  quod 
illi  Dii,  hi  Divi  *)  vocentur.  Scd  hoc  quidein 
iniqua  accusafio  est.  Nam  praeter  quam  quod 
illorum  vel  Dii  vel  indigetes  erant  homines  eo 
honore  indigni  (Sanctos  autem  ainicos  Dti  esse 
constat),  et  quod  omnis  cultus  Angelorum  et 
Sanctorum  in  Deum  terminalur,  qui  Angelis 
suis  mandata  de  nobis  dedit,  et  Sanctorum 
precibus  movetur,  ethni  orum  autem  Dii  non 
tanquam  ministri  sed  socii  Jovis  colebantur: 
bis,  inquam,  missis  summa  rei  eo  redit  quod 
ethnici  oeque  in  Jove  suo  ,  neque  in  ulJo  alio 
suorum  Deorum ,  inlinilum  illnd  summeque 
perfectum  satis  agnovere,  itaque  omnes  eorum 
Dii,  ne  summis  quidem  excepti«,  idola  erant, 
saltem  quantum  ex  publico  eorum  cullu  con- 
stat :  cjiristiani  autem  qui  summum  ilbid  et 
aeternum  et  infiniJe  perfectum  divinis  honori- 
bus    sive    latria    colunt,     quantumcumque    aliis 


*)  Non  credo,    haec  ad  verbum  darl  posse  gcrmauice, 
Secuti  äumus  ver&ioiicin  gallicam. 

Editio  Moguntina» 


191 

fcutfte;  ti^U'c  ^an&ctn  fcne  trebcr  red)t,  noc^  tieküotf, 
wcldje  biv  ^\vd)c  h\c  ^cibnifd)?  ^(b^ottcrci  anfc^ulbü 
gen.  @ic  fa(jcn  jwar,  bie  .Reiben  Jaben  i§rc  ©ottec 
»crefpi't  al3  bem  ^6d)|len  0ott  untcrgoorbncte  ?lBefcn, 
imb  bicfe  fci)cn  üon  bcn^eili^en  bcr(S^n|lcn  in  nichts 
iintcrfd)icbcn ,  dU  b(X^  jene  ber Reiben  —  ©ottcr,  bic 
bcr  (X^rijtcn  aber  gtüctfelijje  ^cfcn  genannt  werben» 
Qtüein  bieö  ift  eine  unbillige  ^nflatje ;  benn  ofine  in 
$Setrad)t  ju  jicfpen,  ba^  bic  (Dotter  unb  ^vergötterten 
!53orfaf;ren  bcr  Jpeiben  biefer  Sj^re  unnnirbige  5Ken^ 
fd)en  tüaren  (\?on  ben  JP>eiügen  aber  ijibefannt,  iio,^ 
fic  ^reunbe  G)otteö  jtnb),  unb  alle  5[>erc§rung  bec 
(Engel  unb  ^eiligen  fid)  auf  ©Ott  bejie^e,  ber  feinen 
(Engeln  unfcrtwegen  ^efe&le  gegeben  ^at,  unb  burc^ 
bie  ^Bitten  ber  J^ciligen  ^Üc^  bcivegen  la^t,  bie  0Dttec 
ber  »Reiben  aber  nid)t  alö  Wiener,  fonbern  ai6  !jupi; 
terö  ©e^üife  v>ere§rt  ivurben;  c^ne  biefcö,  fage  ic^, 
in  Q3etra(^t  ju  jie^en,  befielt  bie  »^auptfad)e  barin^ 
ba^  bie  Reiben  weber  in  il^rcm  Jupiter,  nod)  in  ir; 
ßcnb  einem  anbern  i^^rer  ©ottcr  jeneö  unenblid)e  unb 
bcc^ft  üollfommene^Jjßefcn  genugfam  ancvfannt  [>aben, 
S^arum  roarcn  alle  i|>re  (Dotter,  bie  ^cd)flen  nic^t  ein? 
mal  auögenemmen,  nichts  anhext  alö  (5)66cn,  wenig-- 
» ,^^\\$  fo  »iel  m&  iSrer  öffentlichen  ^ere^rung  bcfannt 
^x\t*  X)ie  (£|)rifien  aber ,  bic  jenem  ^6d)j^en,  ewigen 
unb  uncnblid)  t>ollfommenen^^efen  göttliche  (Ef;re  ober 
latreutifc^e  ^öercbrungertveifen,  fo  luicl  fie  ba§:r  an; 


192 

rebus  finitae  perfeclionis,  salvo  supremo  ho- 
rore  Dei  tribuunt ,  idololatriam  non  coni- 
mitdint ,  cum  has  ipsas  perfectiones  ex 
fönte  divinae  bonitatis  gratiose  profluere  fa- 
teantur. 

Cum  igitur  beatae  mentes  multo  raagis  nunc 
rebus  nostris  intersint  quam  quando  in  terris 
■vivtbant,  multoque  omnia  praesentius  intuean- 
tur  (nam  homines  pauca  tantum  quae  in  cons- 
pectu  geruntur  aut  ab  aliis  nuntiantur  cognos- 
cunt)  cum  Caritas  earum  aut  voluntas  juvandi 
longe  sit  ardentior,  denique  cum  preces  earum 
longo  sint  t-ffioaf  iores  quam  quas  olim  funde- 
bant  in  hac  vita  ,  constet  autem  quantum 
Deus  etiam  viventium  intercessionibus  tribuerit 
et  quam  utiliter  nos  fratrum  preces  nostris 
conjungi  expectamus:  non  video  quomodo  cri- 
mini  dari  possit  compellare  felicem  animam 
vel  sanctum  Angelum,  ejusque  intercessionem 
vel  auxiliun  postulare  prout  persona  et  res 
gestae  martyris  aliaeve  circumstantiae  admo- 
nere  videntur,  praesertim  si  cultus  ille  consi- 
deretur  tantum  ut  exigua  accessio  surami  illius 
qui  in  unum  Deum  recta  dirigitur ,  et  quic " 
quid  id  est  ipsius  nosfrae  erga  Deum  reveren-  " 
tiae  atque  humilitatis  et  afi'ectus  in  amiros  Dei 
testandi    causa    ßat    et   a   pia   illa   soilicitudioe 


193. 

dem  ^lugc»  toon  cnMicf)cr  ^ottfümmcn|)ctt,  ohne  bie 
©Ott  allein  tjebiUpvcu^c  f^6c^|le(£-&re  ju  üerlcf^cn,  juge;: 
fte^en,  mad)cn  fic^  feiner  2(()i}6ttei'trifd)ulbi3,  inbemjic 
kfennen,  &ap  fclb)1  jerte  ^otlfommenfpciten  au6  bec 
OaicUc  bcc  göttlichen  ©lite  i^ncn  unwerbient  jUjlic^cn, 
X'a  alfo  bie  glücf fcligen  0cij^ci-  i^t  größeren  ?fn^ 
tbcil  an  unfern  ^ngelcgcn^^eiten  nehmen,  alö  ba  fi'e 
nocl)  auf  ber  (Srbe  lebten ,  unb  allcö  viel  gegenwärtig 
ger  fdjauen  (benn  bic  OXcenfc^en  erfennen  nur  ba$  wenige 
tvaö  üor  i^ren  'klugen  gefv(;ief;t  ober  tjon  anbern  i§neit 
verfunbigt  wirb),  ba  i^re  liebe  ober  i§r  Verlange« 
unß  JU  l;elfen  vjiel  brenncnber  ijl/  enblic^  ba  i^re  'i^iu 
ten  weit  wirffamer  finb,  alö  ju  jener  '^eit,  wo  jie 
nocl)  auf  ber  iSrbe  lebten,  eö  aber  befannt  i(t,  welche 
©naben  ©Ott  auf  bie  ^u^^^itten  ber  iebcnben  ertbeilfc 
^at ,  unb  welchen  Ovuf^en  wir  aue  ber  Bereinigung 
ber  ©ebete  unfrer  ^^riiber  mit  ben  unfrigen  erwarte« 
fonnen:   fo  fej^e  id)  nic^t,  wie  man  eö  einem  iÖien^ 
fd)en  gum  Berbred)en  mad)en  fonne,  eine  §immlifd)e 
©ecle  ober  einen  beiligen  Sngel  aujUrufen,  unb  feine 
5ürfprad)e  ober  feine  ^ulte  ju  begehren,  wie  bie  9)er^ 
fon  unb  bie  X^aten  bee  9}Zartt)rer6,  ober  anbere  Um^ 
flanbe  baju  anjumabnen  fc^einen»  .^auptfac^lid)  wenn 
jene^ere^rung  nur  alö  ein  fleiner  Juwac^s  jener  Ber^ 
y'  c^rung  betrad)tet  wirb,  bie  gerabeju  auf  ©Ott  6in,^ie:f 
let,  unb  alles  nur  gefd)ie6t,  um  unfere  (Sürfurd)t  unb 
^emut^  gegen  ©Ott,  unfere  iiebe  gegen  bie  greunbe 

13 


594 

proficiscatur  qua  aliorum  piorum  et  maxime 
Bealorum  preces  no  tris  eo  magis  conjungere 
optamus ,  quo  magis  nos  indignos  demisse  sen- 
timusj  atque  adeo  etiam  haec  ipsa  cultus  ac- 
cessio analysi  sua  in  Deo  ipso  terminatur,  cu- 
jus unius  beneficium  est  quidquid  Sancti  illi 
\el  sunt  vel  possunt  et  cujus  lionor  amorque 
BupreiTius  incomparabiliter  eminere  debet.  His 
cnim  terminis  si  circumscribntür  Sanctorum 
veneratio  atque  invocatio,  non  ferenda  tantum 
sed  et  probanda  est ,  tametsi  necessaria  non 
sit:  certe  idololalria  aut  damnabilis  esse  non 
potest  ,  nisi  magno  fidei  perirulo  affirmare 
veliiiuis  Ecclesiam  veram ,  elusis  Christi  pro- 
missis  ,  mox  ab  ipsis  initiis  horribili  apostasia 
intercidisse ;  quod  si  autem  fatemur  illam  con- 
tra portas  inferorum  integram  huc  usque  sub- 
slilisse  ,  non  debemus  ab  ejus  complexu  ideo 
avelli  quod  abusus  quos  ipsa  serio  improbat, 
uno  ictu  amputare  non  potest :  neque  dubi- 
tandum  est  facilius  illis  occurri  posse  quando 
restituta  erit  unitas  et  pace  facta  ,  cessantibus- 
que  respectibus  variis ,  omnis  sollicitudo  in 
domestica  mala  curanda  vertelur. 


©ottcö  511  6?5euj}cit,  i\nb  atleö  auö  fcncr  fromme« 
^eforgni^'  entfpvingt,  tvo^llcc^  ivir  ivünfc^cn,  baji  bie 
©cbete  aubrer  gronimcn  unb  bcfo.ibcrö  jene  beu  @e; 
ligcn  mit  ben  unfricjen  um  befto  mcbr  \jcreint3t  wer^ 
ben ,  \c  unwurbigcr  wir  uuö  fclbjl  in  unfrer  X)emut5 
fulplcn,  ©0  enbiqt  fld)  boc^  snlcöt  jene  ^cre§? 
rung  in  ©Ott  fclbfl,  \)on  btffcn  ^^iöoj^l-^at  allein  aücö^ 
ivivo  bic  »^eiligen  uub  unb  fonnen,  betfommt,  bcffci? 
iiebc  unb  ^6(f;fte  S*brc  un\)ergleid)tic^  Jerüorleucf;teit 
mu§.  5Ö5enn  bie  ^erefpruncj  unb  Tlnrufung  ber  ^eu 
tigcn  fo  6efd)rdnft  wirb ,  fo  mu|}  man  |ic  ntd}t  6to6  bixU 
ben ,  fonbern  fogac  billigen,  obfd)on  fte  nid)t  not^iwcn? 
big  fci)n  mag :  wenigftenö  fann  eö  feine  \)crbamndid}e 
^^bgotterei  fi.t)n ,  wofern  wir  nid}t  mit  grojjer  ©efa^c 
beö  ©laubenö  behaupten  wollen,  ta^  bie  waf^re  Äir^ 
c^e,  tro|  ber  ^erfpred)ungen  (Ef^rifli,  balb  üon  ibrec 
crflen  CKein()eit  burc^  graulidje  2(poflafie  abgewid)ett 
fei};  benennen  wir  aber,  fie  fei)  bi6  je^t  gegen  bie^for^ 
ten  ber  .ß)cUe  untjerfebrt  beftanben,  fo  biirfen  wir  i^oii 
i^r  nicbt  beöwegen  getrennt  bleiben,  weil  jTe  einige  lOitjj? 
braud)e,  bie  fie  felbft  ernfllic^  mißbilligt,  auf  einmaC 
nid)t  ju  befeitigen  vermag:  auc^  i^  md)t  ju  bezweifeln,, 
ba^  eö  viel  leichter  feijn  wirb  bagegen  ^Jiittel  anfjufiiu 
ben,  wann  einmal  bie  Sinigfeit  ^ergeflcKt  ift,  m\b 
nad)  einem  5»^if^<^n5bcfd)lui}  unb  nac^  7Cuf§ebung  bei* 
^erfc^iebeu^eit  ber  iOieinungen,  alle  (Sorge  auf  bie 
J^eiluug  ber  §auölid}en  Uebel  vcrwanbt  wirb» 

13  * 


196 

De  reliquii?  non  est  cur  rnulta  addanms, 
Deum  iis  tanquarn  instrumenlis  miracula  pa- 
trasse  con.'>tat  exemplo  ossium  Elisei.  Itaque 
in  prelio  liaberi  et  coram  ipsis  non  minus  quam 
coram  itiiaginibus  eum  ad  quem  pertinent ,  lio- 
norare  las  erit  ,  poslquam  venerationem  Sanc- 
tis  rede  exliiberi ,  modo  cerli  Jimitcs  praescrip- 
li  servenlur,  ostendimus :  quoniam  autem  pii 
tantum  affectus  res  est  ,  nihil  refert ,  etiamsi 
forte  contingeret  reliquias  quae  pro  veris  lia- 
bentur,  supposititias  esse.  Interea  danda  ope- 
ra  est  ne  imprudenli  devolione  nos  risui  ,  Ec- 
clesiam  contemptui  exponamus  apud  eos  qui 
foris  sunt.  Semper  autem  meniinisse  debemus 
ita  agendum  ut  appareat  haec  accessoria  pie- 
tatis  non  admodum  occupare  mentem  nostram, 
neque  divertere  ab  unico  illo  primario  ac  su- 
premo  cuUu  unius  Dei  omnipotenlis,  prae 
quo  omnia  alia  negligi  potius  quam  huic  uni , 
per  alia  quaequae  *)   decedere  praestat. 

Absolutis,  quantum  in  hac  brevitate  licuit, 
illis  quae  ad  cultum  generalem  pertinent  (nam 
de  sacrificio  incruento  et  adoratione  corporis 
Christi   sub   panis   et  vini   speciebus,    dicejmis 


*)  Videlur  aut  quicciuam, 

Editio  Paris, 


197 

(E'ö  i|^  nid)t  notöwcnbi^  nocl)  üielcö  i56cr  tk  ^IclU 
quicn  bcijufuijcn.  ^a^  0üit  öurc^  biefclbcn  alö  biircö 
feine  ^2l3erf',cu(]e  ^uu&er  QC'cohU  t^ahe,  ifl  auö  bcm 
^eifptcle  bcr  Öcbeinc  beö  S(i|au5  bcfannt.  7(lfo  ifi  cö 
aud)  evlaubt,  bicfclbcn  6od)  ju  fd)d6en,  uub^ocibncn, 
tt)ie  üor  ten  Silbern ,  jenem ,  bem  )ic  angeboren , 
(E^re  jii  erzeigen,  ncid)bem  wir  betviefen  ^aben,  ha^ 
man  mit  ütec^t  bic  »^eilii^en  üeref^ve,  woferne  gewijfc 
tjorgefd^riebene  ©rdnjcn  nic^t  überfd)ritten  wecbcnt 
^a  c6  ^ier  b(oö  fromme  GJemutfpöregungen  betrifft^ 
fo  liegt  nichts  baran,  tyenn  e6  etwa  aiic^  gefd)d^e, 
baj3  unterfd)obcne9vc(iquien  al6  wa^re  angcfe^en  tviir- 
ien.  ^ir  muffen  uns  injwifc^en  bemühen,  bei* 
mit  wir  burd)  unFluge  "^Inbac^t  unö  nid)t  bem  0cldd); 
ter,  unb  bie  Äird}e  ber  ^erac^tung  jener,  bic  au*^:t 
fcerfclben  fmb,  au5fe|en,  ^od)  mü)Jen  wir  unö  aiU 
jeit  erinnern,  ta^  biefeö  3"!^*^^i9^  ^^^  ^'^^tt^i^'^S^^-'^t 
unfern  0eifl  nic^t  ganj  befd}dftigen  bürfe,  unb  i6u 
nic^t  üon  jener  einzigen,  erflen  unb  &6d)flen  ^erei>' 
rung  beö  aüeinigen  aUmdd}tigen  ©otteö  abjie&e,  benn 
fcnjl  i]1  c6  bejyer,  adeö  anbere  c^er  ju  tjernad^ldjjt- 
gen ,  al6  von  biefem  dinjigeu  auf  irgcnb  eine  ^(rt  ab; 
juweid)en» 

9flad)bem  wir  nun  fo  furj  a(ö  mogtid)  \)on  bem 
Ü5ottcöbicnfi  im  allgemeinen  ge^anbclt  ^abcn  (beuii 
»on  bem  unblutigen  Opfer,  unb  ber  'Jinbetung  beö  i:u 
beö  (^^rijli  unter  benÖej^alten  beö  ^rcDö  unb  )dSdn^ 


193 

tibi  de  Eucharislia)  venJendum  est  nd  annra- 
menla  tanquam  peciiliare  ^<mius  cuIIms,  rilus- 
que  sacros  a  Cliristo  addit  i  gratiae  promis- 
sioiie  institutos,  quo  tarnen  non  pertinet  ])ro- 
nii.ssio  facta  liis  qui  in  romine  Domini  rongre- 
gantur.  Ilaec  enini  etsi  facta  ron  esset,  per 
se  intelligerelur:  omris  enim  religio  postulat 
ut  Dens  in  hominum  coetu  colalur  *),  Nobis 
aiitem  sacramenloriim  nomine  veniunt  singu- 
laria  quaedam  instifuta ,  porro  licet  de  nomi- 
nibus  magnopere  litigandum  non  sit ,  tarnen 
postquam  sacramenfi  apellatio  in  Ecclesia  re- 
cepta  est,  non  debet  a  privata  libidine  sed 
iisu  publii^o  aestimari.  Sacramenti  igitur  no- 
mine liodic  in  Erclesia  intelligitur  ritus  cui  a 
Dro  pe*  idiaris  promissio  gratiae  adjerta  est: 
addunt  aliqui,  ut  ritus  expresse  extet  et  suf-* 
fi(  iej:ttr  desoriptus  sit  in  Srriptura  Sacra ;  sed 
con-tat,  verbo  Dei  tradifo  ,  suppleri  pose  et 
debere  quod  scripto  deest;  volunt  eliam  adesso 
abcjuod  corporale  ac  visibile  elementujn,  sed 
nee  hoc  necci-sarium  apparet:  gratiani  aliqui 
restringunt    ad    justiOcationem    et    peccatorum 


"^ 


)  In  EJillone  originali  coletur. 

Editio  Moguntina, 


199 

ftjcrben  ivic  6ci  &cc  (^iid)önpie  fprcc^cn),    invif)eti 
tt)ir  ju  bcn  (Baframcnteii  alö  einer  bcfonbcru  ^(rt  i>c$ 
©ottcöbicnj'tcö  unb  ju  |cncn  f^eilt^cn  (Eercmonien,  bc* 
ncn  (E6riftuö  eine0nabe  angeheftet  fpat,  übergeben, 
Jf»ie^er  gcf;ört  jeboc^  baö  ^cvfprec^cn  nic^t,  it)eld)e$ 
jenen,  btc  im  ÜZamen  bc^  Jperrn  iijerfammelt  jTnb,  ge? 
mad)t  tvorben;  bcnn  wäre  eö  and)  nic(}t  gegeben  njor? 
ben,  fo  würbe  eß  fic^  fd)on  \?on  felbjl  verfleben,    weil 
jebe  Dicligion  erfobert,  ta^  ©Ott  in  ber  ^erfaminlun^ 
ber  93^enfd)en  »ere^rt  werbe«    Unter  bem  O^amcn  bec 
©aframente  begreifen  wir  einige  befonbere  (Sinric^-' 
tungen,  «nb  cbfd}on  man  nie  über  ORamen  ftd)  fe§r 
flreitenfoU,  fo  mu$  man  jebod),  nad)bem  einmal  bec 
9Rame  ))0aft:ament(c  in  ber  Äird)e  angenommen  i\i, 
öenfelben  nid}t  nac^  eigener  ^i((fü§r,  fonbern  nnd) 
bem  ojfentlidjen  ©ebratid}  beacf^ten»    Unter  bem  O^.v 
men  »©aframent«  üerflebt  man  {>eut  ju  lag  ein  reli; 
giofeö  3eid)en ,    bem  ein  befonbereö  ^crfpred^en  bec 
©nabe  angeheftet  ifi ;  einige  fügen  nod)  bei,  biefeö  2^1: 
d}en  müvfe  ausbrücflic^  in  ber  b.  (Schrift  fleben ,  unb 
^inlanglic^  befd^rieben  fenn ;   allein  cö  ifl  gewi^,  ba^ 
bmd)  b<x&  überlieferte  vÖSort  ©ctteö,  ba6,    \va&  bem 
gefd^viebenen  mangelt,   fonne  unb  muffe  erfc^t  wer; 
jben ;  auc^  wollen  jte  noc^,  ba^  irgenb  ein  forperlicbeö 
unb  jlc^tbareö  Clement  b<x  fet),  allein  aud)  bieö  fd}cint 
nic^t  nctbwenbig  ju  fei}n;  einige  b.:fd)rdufen  bie  (^m; 
be  auf  bie  Oled^tfertigung  unb  bie  Olodjlaffung  ber 


200 

remissionem ,     sed    hoc    quoque    pro    arbitrio 

ßUQ. 

Porro  ritus  aaori  quales  definimus,  nume- 
rantur Septem;  Baptisinus,  Confirniatio,  Eu- 
c' arisfia  ,  Poenitentia,  Extrema  Unctio,  Ordo, 
Matrimoriium.  In  Baptismo,  ritus  est  ablulio 
per  aquam  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spi- 
Tiiu6  8ancti:  gratia  est  mundatio  animae,  do- 
natio fidei  ac  poenitentiae,  adeoque  remissio 
peccatorum  et  renovatio.  In  Conlirmatione , 
ritus  est  unctio:  gratiae  efFectus  ipso  Confir- 
rnationis  vocabulo  indicalur.  In  Eucharislia , 
ritus  est  symbolorum  praescripta  trartatio : 
gratia  est  nutrilio  animae  sive  augmentura  ca- 
ritatis.  In  Poenitentia,  ritus  est  confessio  et 
absolutio  :  gratia  est  peccatorum  remissio. 
In  Unrtione  infirmorum  quis  ritus  sit,  appel- 
latio  indicat:  gratia  est  virium  sustentatio  in 
infirmitate ,  maxime  ut  in  vitae  periculo  anima 
conlra  t>-ntationes  muiiiatur.  In  Ordine,  ritus 
est  imposilio  manuum  et  quidquid  praeterea  ad 
eani  rem  pertinet:  gratia  est  potestas  spiri- 
tualis  oruinato  coUata,  quae  in  sacrificio  jugi 
cplebrando  peccatiique  dimittendis  retinendis- 
que  consistit.  In  Matrimonio  denique,  ri- 
tus est  legilima  consensus  declaratio:  gratia 
est    diviiia    benedictio    cui    matriraonü    vincu^ 


201 

^ün^ett,  ftüein  aud)  hierin  folgen  jie  ifpfcm  eigenen 
C)utbünfen» 

(So  werben  ^cben  folc^er  3<^icf)en,  wie  wir  fie  am 
gaben,  gejablt:  bie  laufe ,  bie  girmung,  bie  (Sud)a/ 
riftie,  bie  ^u^e,  bie  te^te  DeUing,  bie  ^ri^i^erwci^e, 
fcie (£^e*  3>n  ber  Xaufe  tjl  baö  3^i<^cn  bie  ^Ibivafd^ung 
burd)  ^IBaffer  im  3Ramen  beß  ^^aterö  unb  bc^  (ScyncS 
imb  beö  f^eilit^en  (^eifteö:  bie  ©nabe  i(l  bie  D^einiiiung 
fccr  (gee(e,  bie  öabe  bcö  0(aubenö  unb  ber  ^u^e, 
iinb  ba^er  bie  9?ad}laliTung  ber  Sünben,  unb  bie  (£r; 
neunng»  3n  ber  ^irmun^  i\t  bie  Salbung- bas  3^1- 
d)en:  bie  QBirfung  ber  ©nabe  wirb  felb^l  burc^  i)a$ 
QBort  5i>^"^»"9  angebeutet,  ^n  ber  (Juc^arifiie  ijl 
baö  3eic^cn  bie  ücrgefd)riebene  ^(nwenbung  ber  Sinn? 
bilber ;  bie  ©nabc  ijl  bie  O^afprung  ber  ©cele  ober  bie 
^erniebrung  ber  iicbe,  ^m  ^u^'faframent  ift  baö 
3cid)cn  ba^  (Bünbenbefenntni^  unb  bie  io3fpred}ung; 
bk  0nabe  i(l  ber  ©unbennad)laj5.  ^n  ber  le|ten 
Oclung  beutet  ber  Olame  baß  3^i<^^"  ^"'  ^^^  ©nabe 
i(i  bie  Starfung  ber  Gräfte  in  ber  i\ranf^eit; 
torjüglid)  bamit  bk  (Bcele  in  ber  0efa^r  beö 
iebenö  gegen  bie  ?3erfud)ungen  befefligt  wer; 
tc*  ^n  ber  ^rieflerweifpe  '\\t  bai  2^^^)^^^  '^'^  2(uf(e; 
gung  ber^dnbe,  unb  waö  fonft  nod)  baju  gefpört: 
J)ie  ©nabe  befielt  in  ber  geif^(id}en  0ewalt,  bie  bem 
©en)ei5>eten  mitget^eilt  ifl  ,  ba6  immcrtvd^renbe 
Opfer  bar  jubringen,  bie  (Svinbcn  nad^julaffen  ober  jU 


202 

lum      (anqiiam      splritualis      quldam     effectus , 
ac  cedit. 

Nullus  autem  Lacfenus  reperiri  potuit  rilus 
qui  vel  specie  aliqua  liis  septein  addi  possit, 
praeter  quam  quod.  ab  aliquibus  ahlutio  pe- 
clum  liuc  referatur  *)  :  sed  haec  teslimonium 
Ecciesiae  ron  habet ,  quod  m  accessisset ,  ad- 
mitti  ab  ipsa  d«  buisset.  Sarramenta  quaedam 
ad  salutem  necessaria  sunt ,  ita  ut  sine  eis  aut 
eorum  voto  vel  expresso  vel  virtuali ,  nemo 
salvari  possit ,  nam  qui  contemnit  ,  eo  ipso 
peccatum  mortale  com.'.ittit,  Ponamus  ab  ali- 
quo  contritionis  actum  exerceri ,  is  remissio- 
nem  utique  consequetur  sine  sacramento  ,  etiam- 
si  expresse  de  sacerdote  ubi  prinium  possit 
adeundo  non  cogitet,  adeoque  votum  sit  tan- 
tum  virtuale.  Nam  in  amore  Dei ,  obsequium 
et  voluntas  faciendi  quae  Deus  jussit  atque  in- 
stituit  virtute  continetur.  Si  vero  aliquis  tuno 
cum  contritionem  exercere  dicitur  ,  de  confes-« 
sionis  necessitate  cogitans,  careat  animo  sacer- 
dotem  adeundi,  ubi  possit,  contritionem  revera 
iion  exercuit.    Et  si  post  absolutam  contritionem 


*)    Licet   scripturae    verba    nonnihil  favere  vidcantur 
tarnen.  £ditIo  l'aris. 


203 

DcOaltctt,  3n  bcr  (56c  enbtid)  i^  fcaö  3cicf)cn  5ie  Qct 
fc^lid)c  (JrfUirinig  ber  (SinivilIii]U"3  •  ^i^  ©nabe  t|l 
ber  göttliche  (Bc(\cn ,  woju  &a6  ^auö  bcr  S^e,  alä 
eine  gcij^licl)c  ^IGirfmiij,  fommt, 

5Bi?()cv  fonnte  aber  fein  anbercö  3etcf)cn  aufgefun? 
bcn  werben ,  baö  man  mit  einigem  ©runb  biefen  fie? 
bcn  ^dtte  beifugen  fonnen,  au§cr  t><[^  von  einigen  bie 
5u^wafd)ung  noc^  baju  gejafplt  n?ivb  ;  allein  bie^c  but 
baö  3^"9"^^  ^^^  Äirc^e  nic^t  für  fid);  bcnn  ^dttc  jTe 
bajjelbe  erhalten,  fo  l^dtte  man  jie  aud)  unter  bie  Sa? 
framente  aufnehmen  mujycn»  (Einige  (Baframente  ftnb 
jum  Seetenbeil  netl^wenbig,  fojwar,  ta^  o^ne  bie; 
fclbcn,  ober  b:n  ausbrücflid^en  ober  tjirtucllen  ^Ißnnfc^, 
uiemanb  feiig  werben  fann;  benn  wer  jTe  verachtet, 
ber  begebt  eben  baburc^  eine  Xobfunbe«  9?e&mcn  wir 
an,  eö  erwecfe  ^cmanb  eine  Hebung  berÜJeue,  fo 
crbdlt  biefer  gcwi^  bie  ©unbennad)lai|yung  o^ne  (Bc^ 
frament,  obwo|)I  er  n\d)t  ausbrücFlid)  benft,  ba^  er 
bei  ber  erflen  ©elegcnfpeit  ]n  einem  ^rief^cr  geben  wol? 
te,  unb  er  ba^er  nur  einen  virtuellen  ^2Bunfd}  f^ahc* 
^enn  in  ber  iiebe  0otte6  i|^  ber  ©e^^orfam  unb  ber 
CÖJille,  bc[$  ju  tbun,  vo<Mi  ©ott  befoblen  unb  cinge; 
fe^t  l^at,  im  ©runbe  enthalten.  SOßenn  aber  einer 
im  ^(ugenblici,  wo  er  bie  Uebung  ber  Dvcue  erwecft^ 
anbieSRotfpwenbigfcit  bcr^eid)t  benft,  aber  ben  ^^il; 
len  nid)t  ^at  ju  bem  9^rie)"tcr  ^injugeben,  fobalb  er 
fann,  fo  §at  biefer  in  ber  X^at  feine  Diene  erwccft. 


supervenienle  rogilalione  cic  sacerdote,  animiim 
adeundi  non  liabeat,  in  novuni  peccalum  mor- 
tale incidens ,     contritionis  fruclum  aniitlit. 

Sacramcnti  minister  est  interdum  episcopus, 
ut  in  sacramentis  Ordinis  et  Confirmationis : 
interdum  sacerdos  ,  ut  in  sacramento  Eucha- 
ristiae ,  Pocnitentiae  et  Extremae  Unctionis ; 
interdum  quivis  fidelium ,  ut  in  sacramento 
Baptismi  et  Matrimonii  :  et  los  quidem  minis- 
tros  ordinarios  ipso  jure  divino  constitui  tenen- 
dum  est  ;  ita  iit  sine  i])S)s  actus  sit  nuUus. 
Aliquando  tarnen  hoc  ipso  jure  divino  concedi 
videtur  ut  a  ministro  ordinario  recedatur  ,  sive 
dispensante  Ecclesia,  sive  necessitate  ipsa  j  mul- 
ta  enim  quae  juris  di^ini  posilivi  sunt ,  dis- 
pensabilia  sunt ,  atquc  ab  Ecclesiae  disposi- 
tione  aliisve  circumstantiis  suspenduntur  ,  ut 
ex  impedimentis  Matrimonii ,  una  specie  Eu- 
charistiae,  divortio  et  polj'gamia  in  veteri  Tes- 
famento  sane  *)  permissis  ,  aliisque  hujus 
modi  rebus  apparet.  Itaque  non  tantum 
variatum  fuit  apud  veteres  ,  sed  et  concilium 
Tridentinum  alicubi  ordinarium  ministrum  nb 
alio  distinguit.  Interea  tutissimum  est  ab  ordi- 
nario ministro  non  facile  recedere. 


')    Sane,    in    Mss.  legitur   lane ,    deletum   est  verbiim 
lale  prius  ab  auctore  scriplum,  Editio  I'arls. 


205 

Unb  njenn  einer  md)  (^rwccfitticj  betü^eue  M  bcmÖe; 
fcanfcu  an  bcn  <pric[tcv  Den  ^Ißidett  nic^t  i^at  ju  &em; 
felben  (>iir)U(]c6cn,  fo  vei'(iert  er,  wenn  er  in  eine 
neue  '^obfunbe  fallt,    bie  ^xndjt  feiner  Oveue, 

^cr  ?(u5fpen&cr  be6  ©aframentö  ifi  juroeilen  &ec 
^ifc^of,  tx»ie  bei  öen  ©aframenten  ber  Q^rieflerwei^c 
unb  {^irumng;  i^uwcilcn  ber  Q^ricfler,  tioie  bei  bem 
©aframcnt  ber  (Sud)ariftie,  ber  ^u^e,  ber  te|teii 
Oetung;  juwcilen  jeber  ©laubige,  wie  bei  bem  <BQ.f 
frament  ber  ^aufe  unb  (^bc,  unb  jwar  mu^  man  an^ 
nehmen,  bc^^  biefe  von  ©Ott  felbfi  alö  orbentlicbe'Jtuö^ 
fpcnber  eingefe^t  fmb;  fo  tia^  o^ne  jTe  bie  .^anbtung 
nichtig  fet).  X>od)  fd)eint  \jon ©Ott  felbfi gej^attet  ju  wer^ 
ben ,  bci^  man  manchmal  vom  orbcntlic^en  2tuöfpenbec 
abnjeid}e,  entn>cbcrbuvc^X)i6penfationberi^irc^e,  ober 
au5  Slot^ivcnbigfcit  felbfi ;  benn  in  vielem  tvaö  pojTti; 
ven  göttlichen  Ovec^teß  ift,  fann  biöpenjirt  unb  burc^ 
bie  "^fnorbnung  ber  Äirc^e  ober  anbere  Umjldnbe  eine 
"Kuei'.arMne  gemacht  werben,  roie  man  erficht  in  beit 
Sbe^Muberniffen,  in  ber  einen  ©cflalt  bed  ^benbma^l5, 
in  ber  (El^efd)eibung  nub  Vielweiberei ,  bie  im  alten 
Xcflament  erlaubt  waren,  unb  in  anbcrn  bergleic^ett 
fingen,  9^id)t  nur  im  ^lltertfpume  fanben  5^eranbe? 
tungen  hierin  flatt,  fonbernauc^  ber'ilrientinifc^eÄir? 
d)cnratf3  untevfc^eibet  ^ie  unb  ba  ben  orbentltd}cn  von 
bem  au^erorbentlic^en  ^U6fpenber.  3»bcjfcn  ift  eö 
bod)  baß  |id}evjle ,  vom  orbentlic^en  ^uöfpcnber  ber 
>Saframente  nid?t  kldjt  abjuweicf)en» 


206 

In  ministrl?  aulem  requiritur  intentio  fa- 
ciendi qijoil  faril  Ecclesia  :  si  enini  jociilyrein 
tautuin  et  mimicum  actum  extrcere  constat, 
non  viHenlur  bajjtizasse  aut  a  peccatis  absül- 
visse.  Itiique  elsi  bapti/.ans  aut  absolvens  esset 
alheus  qui  nullum  crederet  efTectuin  Baptis- 
xni  ,  non  ideo  minus  serio  bapti  are  v^lle  po- 
lest, quod  suffi«  it.  Qiianquam  si  contingeret 
sacerdotem  improbum  sublrahere  debitam  in- 
tenlionem  ,  etsi  sac  ramentum  non  adsit  ,  ta- 
rnen fructum  ejus  supplere  summuni  sacerdo- 
tem praeclare  innuit  sanctus  Thomas  j  eique 
sententiae  in  libro  de  Baptismo  favet  sanrtus 
Augustinus  ;  impietas  autem  ministri  non  ob- 
stat quominus  sacramentum  celebratur,  si  cae- 
tera essentialia  ad^int   *) 


De  raractere  seu  signo  indelebili  quod  im- 
primitur  in   anima  ejus  qui  sacramenta  Baptis- 


*)  Hie  ad  marglnem  scripserai  Leienttius  quaedam  ab  i^s© 
cxpuncfa.  In  iis ,  quae  adhuc  legi  possunt,  favere 
vifleturopini'oui  eorum  theologoriim,  quiintentlonem, 
ul  aiuQt,  externam  in  sncramenlls  sufBcere  judicant. 

Editio  P»ri.«>. 


207 

3«  bcm  Kuöfpenbet  5cr  Saframente  tvirb  atjcp 
&ie  Meinung  crfoöcrt,  baö  ju  t6uu  tvaö  bic  ^ivc^c 
t^ut;  bcnu  ift  cö  bcfannt,  öa0  er  bloö  aiiö  Sd}crj 
ober  mimifc^  &ie  J^anblun^  verrichtet/  fo  fdjeint  cc 
ntc^t  getauft,  nod;  von  ben  ^ünben  (oögefpvod)en  jti 
Jabcn»  X)a§er  wenn  aud)  berjenige,  welcher  tauft  ober 
(oöfpric^t,  ein  ©otteölaugner  ivdrc/  ber  glaubte  bie 
*taufe  i><ibc  feine  ^irfung,  fo  fann  er  boc^  bcffcn  un; 
geachtet  ernfllid)  taufen  woden,  \vdd)C$  6inlanglid) 
tjl:.  5Ö3enn  c6  fid)  and)  sutruge,  ba^  ein  gottlofec 
93rie(ler  bie  erfoberlid^e  93Zeinung  nic^t  mad)c ,  ob; 
gleich  aisbann  fein  (Saframent  ba  ift ,  fo  crfe^t  bod;^ 
ivie  ber  ^»  *^^omaö  fe^r  fd)6n  (e{)rt ,  ber  oberjle 
^liejter  bie  gvud)t  bcffclben ;  unb  bicfc  Meinung  be? 
günftigt  ber  b.  ^iuguftin  in  feinem  ^ucf)e  von  bec 
^aufe;  bie  ©ottloftgfeit  be6  7(u6fpenber6  ifl  aber  fein 
,§inberni^,  ba^  ein  (Baframent  roirflic^  voilbrad;t 
werbe,  wenn  bai  librige  506efent(id}e  babei  ifl»  ♦  ♦  ♦ 


♦  ♦♦♦♦♦ 


lieber  ben  ^arafter  ober  ba$  unauölofc^lic^e  ^e'u 
c^en,  welc^eö  bie(5aframente  ber^Haufe,  ber  girmung 
ober  ^riejlerwei^e  in  bie  @eele  bejfen,  ber  fie  emt 
pfdngt,  einbrücfen,  ftreiten  fe§r  |)eftig  einige  Sc^uf; 
t^eologen ;  bie  vBac^e  ifl  aber  ganj  f lar ,  wenn  man 
nur  benft,  ba^  ber  9Jienfc^  nac^  (Smpfang  bieic$  (Ba; 
fvameute  eine  gewijfe  immer  bleibenbe  (Sigenfcf)aft  er; 


208 

nii ,  Confirmallonls  aut  Ordinis  suscipit,  multa 
nonnulli  disputant  ex  scholasticis  :  sed  res  pla- 
na est,  si  tantum  cogitetur  hominem  ,  suscep- 
to  hoc  sacramento,  aliquam  qualitatem  perma- 
nentem nactum  esse  quae  et  invalide  et  illegi- 
time iteratur.  Et  tales  qualilates  reperiuntur 
et  in  jure  civili.  Nam  nemo  rem  suam  arqui- 
rere  potest,  seu  qui  in  solitJum  dominus  rei 
est ,  dominus  ejus  amplius  fieri  non  potest  j 
quod  si  eam  non  posset  ex  toto  vel  parte  ulla 
r^tione  alienare,  lege  forte  aliqna  id  impedia- 
tur,  quemadmodum  jus  rcgni  vel  etiam  aliiubi 
domanium  constat  esse  inalienabile.  Jam  ha- 
bemus  aliquid  caracteri  simiie ,  quod  scilicet 
invalide  iteratur:  eo  ipso  autem ,  dum  actus 
(ileratus  scilicet)  administrandi  sacramenfum , 
est  irritus  sive  nullus,  etiam  fit  illegitimus  sive 
prohibitus.  Sacrilegium  enim  est,  vel  certe 
grave  crimen  sacramentum  inaniter  celebrare 
scientem  :  per  Baptismum  autem,  liomines  chris- 
tiani  redduntur,  per  Confirmationem  novo  arc- 
tiore  quasi  sacramento  christianac  militiae  adstrin- 
guntur,  per  Ordinem  susceptum  Ecclesiae  mi- 
nistri  fiunt :  quae  sane  qualitales  sunt  permanentes. 
Superest  ut  explicemus  quid  de  efficacia  • 
sacramenti  ex  opere  operalo  sit  sentiendum. 
Reperio    autem    quod    circa   fliaracterem   con- 


209 

langt  Ja6e,  bcrcn  ^tc&cr^odmg  un^^ulticj  unbqcfcfs^ 
mbv'iQ  i\t.  @o(ct)c  (ii9cnfd)aftcn  wcvben  auci)  im  bür? 
gerlic^en  9iod)tc  gefunbcn,  ^enn  nicmanb  fann  fcitt 
^'igcntbum  cnvcvben,  unö  ttjer  voUfommen  S^cn  cincc 
(Bad)c  ift,  fann  nid)t  ^crr  ba\)ou  in  einem  üoüfom^ 
mcnern  0rabe  werben.  5[ßcnn  er  nnn  biefe  @ac^c 
Weber  tf^eilwcife  nod)  gan',  auf  irgenb  eine  lUt  ver^ 
4u^crn  fonnte,  fo  mag  bieö  vielleicht  irgenb  ein  &» 
fe^  üet^inbern ,  gleichwie  bie  9ted)te  ber  ^ronc,  obec 
auc^  in  einigen  idnbern  bie^^ammergüter  unüerdu§er* 
lid)  (inb ;  f^ier  fpaben  wir  nun  etwaö,  ba$  bem  ^arafr 
ter  dfpnlid)  ifl,  unb  nic^t  gültig  wieberr3oIt  wer^ 
ten  fann»  "^Cüein  eben  baburd),  ba^  bie  ^anb;« 
lung  (bie  wieberf^olte  ndmlid))  ber  Kuöfpenbung  beö 
©aframentß  ungültig  ober  nid)tig  ift,  wirb  jte  auc^ 
9efe|n)ibrig  ober  verboten,  ^enn  es  ifl  ein  Safrileg^ 
ober  bod)  gewi^  ein  fd)tt)ereö  ^erbred)en ,  wenn  mait 
iviffenttic^  ein  (Baframent  vergeblid)  auöfpenbet.  97uii 
aber  burd)  bie  '^^aufe  werben  bie^Zenfd)en  jn  (Ebrij^eit 
itmgefc^affen ,  burd)  bie^itmung  werben  jie  burd)  eine 
neue  unb  jtrengcre  ^erpjlicbtung  ber  d;ri[Hid)en  ^Jlif 
lij  einverleibt;  buvc^  bie  empfangene  ^ricjUerweibf 
werben  jte  X)icncr  ber  ^ird)e ;  —  welche  (£igenfd;af; 
ten  gewi^  blcibenb  ft'nb. 

(So  übrigt  un6  nod)  bie  (£*rfldrung,  wc^$  man  von 
ber  ^ßirffamfeit  beö  tBaframentß  ex  opere  operato 
ju  l^alten  Mc,    Seh  jtnbe,  bajj  t>nü  ndmlid)c  w(i^  bet 

14 


210 

tingit,  hie  etlam  evenisse,  ut  insolita  appel- 
latio  a  scholasticis  introducta,  rem  ipsam 
consideranti,  manifestam  et  per  se  planam, 
cavillationibus  obnoxiam  et  novitatis  suspectam 
recldkleritj  nimirum  si  sacramenta  tantum 
prodessent  ex  opere  operanlis,  non  ex,  opere 
operalo  ,  revera  nulla  specialiter  Iiis  ritibus 
addita  esaet  grafia ,  sed  essent  ceraemoniae 
|ussae  fortasse  et  sine  crimine  non  omittendae, 
non  tarnen  per  se  efficaces  j  quia  quidquid 
incsset  boni ,  aeque  eveniret  sine  ipsis  (nisi 
obstaret  proliibilio)  vi  generalium  promissio- 
num  erga  eos  qui  fidem  et  caritalem  habent. 
Quemadrnodum  igitur  in  jure  civili  romano , 
nulla  nascebatur  verborum  obligatio,  neque 
actio  ex  stipulato,  nisi  certa  interrogandi  et 
respondendi  forma ,  nt  adeo  dici  posset  ritus 
efficaciam  consistere  in  opere  operato,  non  in 
opere  operantis  '')}  ita  de  Baptismo  quoque  **) 
dici  potest,  cujus  effectus  integer  non  impri- 
mitur,    nisi   essentialia  ritus   observentur.     In- 


■*)  Cum  nondum  vernaculo   Idlomate  expresslones  his       j 
aequivalentes  suppetant,     latioas  voces  plerumqMe 

retinuimus. 

Edlllo  Moguutina« 
**}  la  Ms,  idem  dici. 


211 

öcm  i^arafter  &eö  Safi'Cimentö  gefc^icfpt,  aud)  f;icc 
(latt  gefpabt ,  öa;}  namlic^  bie  neue  ^Beucnnumj,  bie 
von  bcn  ©d)u(t6coloi]en  eiugefuf^rt  tvov&en,  &ic  an  (ic^ 
offenbare  unb  jcbem  cinlcud)teube  ©ac^c  vielen  (3pi0; 
ftnbi^feiten  au^gefcf^t  m\b  bev  iJieucnmß  vcrbad}«^ 
gemacht  f;aOe;  bcnn  ivüvben  bic^afvamente  Moö  nad> 
ber  ^uvbijjfcit  be6  2(nöfpenbevß  wirfen,  «üb  nic^t 
burd}  fid)  felbj^,  fo  Ware  ja  in  ber  %^at  felbj^  feine 
befonbere  ©nabe  mit  biefen  ^eic^en  vjcrbunben,  fon? 
bern  eö  Wvken  nnr  verorbncte  Zeremonien ,  bie  matt 
vielleicht  o^ne  fic^  eineö  ^crbvcc^enö  fd)nlbig  ju  ma^ 
d)en,  nid}t  «ntevlajjen  büvfte,  obfc^on  jte  nicl)t  buvd) 
jid)  fclbft  tt)irf|am  ftnb,  weil  ba&  &im ,  ba^  fte  ^ax 
ben ,  aud)  o^ne  jie  9efd)d§c  (wofern  md)t  ein  J^inbers 
nij  imOBeg  flnnbe),  ^vaft  ber  allgemeinen  ^erfpre? 
d)ungen  in  J^in|ld)t  jener,  weld^e  ben  ©lanben  unb 
bie  liebe  ^aben*  ©leid}wie  baber  in  bem  i-6mifd}enbur^ 
(jerlid)en  dicdnc  au6  einem  blo6  wertlid)en  ^crfpre* 
c^en  feine  ^erbinblic^feit  entfiebt,  unb  am  einer  (Sti- 
pulation feine  ^lajjcbefugnij,  au^er  wenn  eine  ge^ 
wifle  i^orm  ju  ^^ragen  unb  j«  ^Cntworten  beobad)tet 
werben,  fo  ba^  man  fagen  fann  bie^irffamfeit  biefcö 
Dtituö  befleiße  in  opere  operato,  unb  nid)t  in  opere 
operantis;  alfo  fann  man  eö  auc^  von  ber  'laufe 
fagen,  beren  vollige  ^IBirfung  nid)t  mitget^eilt  wirb,, 
wofern  man  nid)t  ba^  ^löefentltc^e  beö  ütituö  beobad}s 
uu   ^od)  um  bie  0nabe  beö(6aframent6  ju  cmpfaiT« 

14  * 


212 

terim  ut  gralia  sacramenti  suscipialur,  animam 
suscipienlis  bene  constitutain  esse  necesse  est , 
ne  obex  ponatur;  et  ita  aliquod  opus  operan- 
tis  (hoc  est  stalus  suscipientis)  est  requisitum 
operis  operati. 

Kunc  de  sacramentis  in  specie  dicamus  5 
et  primum  tiuidera  de  Baptismo,  sed  pauds: 
Don  enim  usque  adeo  graves  aut  niullae  circa 
eum  controversiae  nunc  agitantur.  Equidem 
falendum  est,  si  Ecclesiae  abesset  autoritas, 
Baptismum  parvulorum  non  satis  posse  de- 
fendi:  nullum  enim  exemplunT  habet  in  Scrip- 
Iura  Sacra  quae  videtur  praeter  aquam  requi- 
rere  et  fidem  quam  ralionis  usu  destitutis  tri- 
buere,  ut  quidam  faciunt,  nimis  precarium 
atque  elusorium  est  et  a  verisimilitudine  ab- 
horrens.  Nam ,  ut  ait  Augustinus  in  epis- 
tüla  ad  Dardanuni,  soire  divina  parvulos  qui 
nee  humana  noverint,  si  verbis  veHmus  osten- 
dere,  vereor  ne  ipsis  sensibus  nostris  facere 
videamur  injuriam,  quando  id  loquendo  sua- 
demus,  ubi  omnes  vires  officiumque  sermonis 
superat  evidentia  veritatis.  Itaque  qui  Eccle- 
siae tradiüonem  respuunt,  non  videntur  mihi 
vim  anabaptistarum  posse  sustinere.  Baptis- 
mum quorumvis  christianorum  ipsorumque  adeo 
haereticorum    esse    validum ,     etiam   Don   satis 


'-213 

geit,  mufj  bie  (Beck  &cö  (Smpfancjcn&cit  ge&orig  berei- 
tet fet}n,  baimt  nic^t  ein  J^iuberui^  im  ^3ege  ftcfpe; 
unb  auf  biefe'Krt  ift  eine  getvilT^OJtitnjirfung  beö^an.- 
belnben  (baö  §ei^t,  &ie  Vorbereitung  beö  Smpfangen; 
5en)  ba6  Srfobernif^  beö  üoUbvac^ten  Saframcntö, 

9Run  ivoKen  wir  ücn  ben  (Bafiamenfen  inö  )Be; 
fonbcre  rebcn,  unb  jwar  juerfl  furj  \)on  ber^aufe; 
benn  über  biefclbe  jinb  biß  i^t  noc^  nid)t  mie  ober 
i\nd}tige  ©treitigfeitcn  entf^anben.  'lOian  mu^  cinge; 
fielen,  ba^  o6ne  bai  "Jfnfe^en  ber  ^ird)e  bie  taufe 
öer  Äinber  nid)t  6inldnglicf}  fonne  \)crt{>eibigt  werben; 
bcnn  fie  f;at  fein  ^cifpiel  in  ber  {)cingen  (Betriff  füc 
ftc^ ,  ttjeld)e  auper  bem  ^[öaffer  and)  ben  ©tauben  ju 
crfobcrn  fd;cint,  ben  man  bei  jenen,  bie  ben  ©cbraud) 
ber  Vernunft  nid)t  ^aben,  nod)  nid)t  annehmen  fann, 
obfd}on  einige  biefe  Vorau^fe^nmg,  bie  ju  tDiilfubr* 
tic^,  triigerifd)  unb  unnja^ufcf/cinlic^  ift,  machen» 
X)cnn,  mc  ber  b.  7(uguf^in  in  feinem ^rief  an  ben 
^arbanuö  fagt:  wenn  wir  mithörten  jeigen  wcU 
len ,  ba^  bie  ^inber  ba6  ©6tttid)e  wilfcn ,  weld)e 
nic^t  einmal  baö  ?>Jtenf6tid)c  fenncn,  fo  fürdjtc  ic^, 
wir  t^un  unfern  eignen  ©innen  Unrecht,  wenn  wie 
unfere  3pvad)e  anweuben  um  ju  aw^v^  ju  überrebciT, 
wo  bie  (Jüibcn,  ber  ^a(>r(^eit  bie  Gräfte  ber  (Bpradie 
unb  i^n-e  ^cfiimmung  übcrfleigt,  ^aj^er  fcb/eint  cö 
mir,  ba^  jene,  weld}e  ba^  ?Infef^en  ber  ^irc^e  nid;t 
annebmen,  ben  «Einwürfen  ber  ^(nabciptiftcn  nic^t  \v\: 


214 

ex  Scriptlira  probari  potest :  virletur  enim 
Ai-ostülis  et  ab  liis  missis  potestas  baptizaiidi 
tributa,  de  aliis  niliil  extat.  Et  videmus  eos 
qui  reformali  vocantur  aegre  concedere  ut  ab 
Vis  qui  ininistri  Ecciesiae  non  sunt  exeroeatur. 
]\ostruin  autcm  non  esset  ulterius  exlendere 
instiliitionem  Dei  quam  ipse  signifiravit;  cum 
vero  Ecclesia  quae  ex  ipsius  öcripiurae  pro- 
missis  coiuiTina  est  et  fundamenlum  vrrilatis, 
voiuntatem  Dei  nobis  tradiderit,  securi  esse 
possumus. 


De  Confirmationis  sacramento ,  quod  ali- 
qui  *)  in  dubium  vocant,  praeter  id  quod 
S(  riptura  Sacra  de  manuum  impositione  pau- 
cis  insinuat,  extat  traditio  apostolica  Ecciesiae 
primitivae  cui  testimonium  perhibent  Corne- 
JjIUS  episcopus  ronianus  apud  Eusecidm  ,  et 
Cyprianus  martyr  et  concilium  laodicenum  et 
Basit-tts  et  Cyrillus  jerosolymitanus  aliique 
veterum  mulli  :  fuisse  autem  aliquando  cum 
Baptismo     celebratum    -viri    docti    arbitrantur , 


*)  Hie  in  Mss.  vox  liahefur  lectu  dlflicilis  :  videtur 
esse  pcr.itus  aut  periti ,  sed  parvi  mornenti  est  ad 
seusum.  ,  Editio  Paris. 


2lS 

Jjcrf^e^cn  founcn,  !t)ci^  6ie  'taufe  ciUet  (Tf^rtj^eit  uit^ 
5cr  ^e|ev  fogac  gültig  fei) ,  fann  auc^  nic^t  ju  ©e? 
nü(je  aiiö  &er  6.  Schrift  Setvicfen  iverbeu ;  benn  man 
fte^t ,  ba^  fceit  ^(pofleüt  unb  i^rcn  2(6georbneteii  bie 
©eivalt  ju  taufen  ert^eilt  worben,  tton  ^(nbcrn  tvivb 
md}tö  gefvigt,  Unb  ttüu  fc^en,  ba^  jene  welche  jid) 
DCefermirt  nennen,  ungern  gcflatten,  ba^  »on  an-' 
bern,  welche  nid)t  !JDiener  ber  ^ivd)e  ftnb,  biefelOe 
oußgeuOt  werbe.  UntJ  aber  fommt  eö  nid;t  JU/  bic 
ijon  ©Ott  beflimmten  ©ranjen  jn  erweitern ;  ba  aber 
bie  Äird}e,  iüeld;e  nad)  ben  ^er^ei^uugen  ber  ©c^rift 
fetbjl  bie©dule  unb©vunbfefie  ber  ^^a^rfpeit  ifl,  un5 
ben  Tillen  ©otteö  üOerücfert  ^at,  fo  fonncn  wir 
ru§ig  fct)n. 

3n  betreff  beö  Saframentö  ber  ^i^^nning/  wel- 
d)c6  einige  in  Si^^^if^I  ji<^§^n,  f;aben  wir,  aujer  bem 
ton6  bie  (Bd}rift  »on  ber  ^anbauf(egung  in  wenigem 
anbeutet,  bie  apoflolifd^e  Ueberlieferung  ber  crflcn 
^irc^e,  wo\)on  ^orneliuö,  ^ifc^of  von  tKoni, 
bei  (Sufebiuö,  unb  (Spprian  ber  ^idrti^rer,  baö 
Äonjd  tjon  iaobicda,  ^afiliuö  unb  (£t)riUuö  von 
^crufalem,  unb  anbcrc  ^dter  mc^r  jeugen*  ©ele^rtc 
50ldnner  glauben  bie  girmung  fen  votmalö  mit  ber 
Xaufe  au6gcfp-:nbet  worben ;  eö  waren  jcbod)  ^wct 
»on  einanber  unterfc^icbene  ^aframeute»  ^enn  bic 
^ird)c  fanb  cö  für  gut  ju  entfd)eibcu  (nac^bcm  genug 
barüber  gefiritten  worben),    ba^  Äe^cr  taufen  unb 


9lZ  ^ 

distiurt.i  famen  fiiere  sacramenta.  Errlesirie 
enim  d  finire  placuit  (post  rem  salis  agilatam) 
Baptismum  ab  haereti<is  f\  in  haerelicos  con- 
ff-rri  pos-^e ,  Confirmationeni  a  hgitiino  mini- 
stro  esse  (onf»  rendam.  Placuit  eliam  Bajjlis- 
jnum  quam  piimum  parvulis  dari  ,  svd  Confir- 
Diationem  posse  etiam  ad  annos  discretionis  dif- 
ferri.  Ex  quibus  apparct  Baptismi  quidem  qni 
fuudamenta  jacit  majorem  esse  necrssitatem, 
Confirmatione  aulem  coronideni  imi)oni  operi 
quod  Baptismus  inchoavit  :  unde  quiflam  vete- 
rum  ad  nomen  chrismatis  seu  unguenti  allenden- 
tes  *),  eum  qui  post  Baptismum  est  unctus,  tum 
drmum  censent ,  Spiritus  Sancti  donis  acceptis , 
christiani  nomen  prorsus  mereri  quasi  regem  sa- 
cerdotemque  factum,    ut  Apostolus  loquitur 

Venio  ad  Eucliaristiae  sacramentum  in 
quod  major  certaminum  moles  incubuit.  Qui- 
dam  enim  liberius  ratiorinantes  in  judicandis 
divinis  mysteriis,  et  verbis  quibusdam  Cn»Y- 
SOSTOMI  et  AuGUSTiNi  aliorumque  veterum 
abutentes,  dtfendunt  in  coena  Domini  corpus 
et  sanguincm  Christi  non  adesse  realiter,  sed 
tantum    repraesentari    seu    signißcari :     tantum 


*)  In  Jviss  Icgitur  ul  mihi  viflefur  allu^entes,  recfe. 

Editio  Paris. 


si7 

getauft  wcthcw  Ummx,  b\c  Si^Jtt"«:^  A^ci*  ttou  bcm 
gcfcf^lid)cn'^(u5fpenbcr  bcrfcfben  ert6ci(t  tucrbcn  mviiyc, 
^(uc^  faub  jlc  für  jjut  Me  taufe  fobalb  alö  m6(3lic5 
ben  ^inbern  ju  crtr^cilcn,  allein  bie  ginnung  fanu 
nad)  ibrcm  @utad)ten  biß  ju  ben^-'^bven  5cc?Bcunr.njt 
\?erfd)oben  werben»  ^orauö  cvi^cUt ,  bc,^  bic  "itaufc, 
\vdd)c  ben  ©runb  legt,  üicl  notb'.^jenbtijer  fet},  bie 
girmung  aber  bem  burd)  bie  taufe  begonnenen  5ßcvfe 
bie  ^rone  auffefie;  ba^er  einige  ber  ^(ten,  bie  auf 
ben  9'^amen  beö  (EtH'ifamö,  ober  bcr  ©albung  "Jüifpie? 
lung  mad)en,  glauben,  ba^  bcrjenige  \vcid)er  md) 
ber  taufe  gefalbct  tvorbcn ,  bc^nn  erft  nai)  empfange; 
neu  0aben  bc^  ©cijlcS,  ben  Olamen  eines  Sf^ri^tcn 
vollfommen  vevbiene,  \^eil  er,  wie  ber 'Jlpoftcl  fagt, 
ba  gleic^fam  ^onig  unb  ^rieficr  geworben  ijl:. 

^d)  fomme  nun  jum  (gaframent  ber  (Sucf;arifr;e, 
gegen  weld}e6  größere  Ädmpf:  fid;  erhoben,  t)ctm 
Einige,  bie  freier  bcnfen  in  ^curt^eilung  ber  gott*' 
!id}en  ©ef^cimnijfe,  m\b  einige  "ÄJorte  beö  f^.  S^rt); 
foflomue  unb  ^Hugujlin  unb  anbrer  ^ater  mitj-' 
brauchen,  bc|)aupten  ber  ieib  unb  ba6  Q51ut  Sbvifii 
fei)  im  ^l'benbmalpl  beö  ^errn  nid)t  wefentlid)  zugegen, 
fonbern  werbe  nur  vorgeftcllt  ober  angejeigt;  bcnn  er 
fe))  pon  unö  fo  weit  entfernt,  alö  ber  ^immcl  pon  ber 
(Srbe  entfernt  ift,  unb  atle-o  waiy  bie  waßre  O'iatur 
eines  ^crperö  ^abc ,  fonne  nid)t  in  mebreren  Orten 
fctjn»    (^'inige,  bic  etwas  jelinbcr  beulen  /  fd;cinett 


11^ 

enim  distnre  a  nobis  quantum  cocluni  a  ter- 
ra, nee  in  plurilnis  locis  esse  posse  quidquid 
veram  corporis  naturam  liabet.  Quidam  libe- 
ralius  (quanquam  nun  sine  ambiguitate^  con- 
cedere  videntur  realiter  a  nobis  percipi  corpus 
Cliristi,  sed  mente  ad  coelum  per  fidem  erec- 
ta,  atque  ideo,  cum  sola  fides  perripiendi  in- 
strnmentum  sit,  non  percipi  sacranicntum  ab 
indignis  ,  quod  satis  contrarium  videtur  Apos- 
loli  verbis.  Verum  Jii  quoque  cum  explicare 
sententiam  coguntur,  eo  tandem  venire  viden- 
liir,  ut  mens  non  aÜter  in  coelum  evolet  ad 
corpus  Christi  percipiendum  ,  quam  quo  moda 
nos  cogitatione  Romae  aut  Constantinopoli  esse 
dicimur;  alioqui  enim  menti  nostrae  tribuerc 
cogentur,  quod  corpori  Christi  negant ,  ut  si- 
rnul  in  coelo  terraque  sit.  Nos  autem  tutius 
verbis  Salvatoris  insistcmus ,  qui  cum  paneni 
et  vinum  accepisset,  dixit :  hoc  est  corpus 
meum ;  et  pia  antiquitas  in  hoc  sacramento 
semper  magnum  mysterium  agnovit  super  liu- 
manae  mentis  captum ,  quod  sane  nulluni  est, 
«i  pro  re  signum  dalur.  Et  vero  omnes  tolius 
orbis  Ecclfcsias ,  exceptis  quae  reformatae  et 
infra  reformatos  novando  descenderunt  ,  di- 
cuntur  liOdie  realem  corporis  Christi  praesen- 
tiam  agnoscere ,    nuper  viri  egregii  adeo  liqui- 


119 

(c6|c^on  nicf)t  c[^nc  ^^^^"^^«^«tigfcit)  jujugcbcn,  bafj 
tt)ir  bcn  idh  (E6rifti  njcfciulic^  empfanden,  aber  nur 
inbem  wir  bcn  &:i\i  burc^  bcn  ©laiibcn  jum  ^^immeI 
crbcbeii/  unb  bcöivcgcu,  ba  wir  i6n  biirc^  bcn  Ölaiu 
bcn  allein  empfangen,  werben  Unwurbige  bci3  (Bcif'cci> 
menteö  nic^t  tbcilpaftig,  wctc^eß  bcn  Qüöovten  beö  lipot 
fle(5  nici)t  wenicj  ju  wtberflrcben  fc^eint»  "Hdcin  bringt 
man  in  jic,  ba|}  jic  i6rc  ^Otcinung  erfidrcn  ,  fo  fdjei; 
nen  jte  enb(id)  baBin  ju  fommen/  ber  ^er)1anb  cv; 
fd)n)ing(r  ftc^  nid)t  anbcrö  in  bcn  t^immcl  um  bcn  iciö 
(SSrif^i  JU  empfangen,  al6  wie  man  fagt,  ba^  wir  mit 
bcm  ©cbanfcn  '^u  üiom  ober  Äonjlantincpel  jlnb ; 
bcnn  fünft  mu'ifcn  fic  jene  (Sigcnfc^aftcn  unferm  ©cifte 
beilegen,  wcld)e  fie  bem  ietbe  (Sbrifti  abfpredjcn,  b.\^ 
er  namlic^  8"3^^'^'"*>  ^'^  ^^^^*  ^immct  unb  auf  ber  (Srv?e 
fci).  $Gir  werben  unö  aber  fid}erer  an  bie  'Jßovtc 
S^rifli  balten,  weld}cr,  inbem  er  ba>$  ^rob  unb  bcn 
2Bein  nabm,  fagtc:  ):>  ^ai5  ifi  mein  hnbcc,  unb  bas 
fromme  1ihcxit)m\\  hat  in  biefem  (Saframcnte  immer 
ein  gro^cö ,  über  bc$  menfd)Iid}cn  ©eifled  gaffun^?; 
f raft  cr^abcneö ,  ©c^^cimni§  anerkannt,  voa3  c3  bod) 
gewi§  nid)t  ift ,  wenn  ^Mt  bcic<Bckd)c  nur  baö  3^^'^^'^^^ 
gegeben  wirb.  Unb  in  bcvXl^at,  aile  ivird)en  ber  go.n; 
pn  (Erbe,  auöfjenemmcn  jene,  xocldje  üd)  rcformirC 
nennen,  unb  j.a-:  bic  buvd)  ibrc  D'Jcuerungcn  nocl) 
weiter  giengcn  al6  bic  Olcformirten,  ne^Muen  ^eut  jU 
^^9^/  fcigtman,  bic  wcfentiicr>c  ©cgenwart  bc6  ici> 


'i20 

de  eviceiLint,  ut  falendum  sit  vel  hoc  esse 
probatum  vel  riihil  unquam  circa  rcmolarum 
gentium  senicntias  probari  spcrandum. 

*)  Eqiiidciii  si  denionslrari  posset  inviclis 
argiimentis  iiictaphysicae  necessitalis  onincni 
corporis  es;entiain  in  extensiono  sive  spalii  de- 
terminati  implemento  consistcre,  utique  cum 
verum  vero  pugnare  iion  pos&it ,  fatendum  es- 
set unum  corpus  non  posse  esse  in  i)luribu5 
locis  De  per  divinani  quidcm  potenliam  ,  non 
rnagis  quam  fieri  polest  ut  diagoualis  sit  lateri 
quadrati  cüinmensurabilis  :  eoque  posito  uti- 
que recurrcndum  esset  ad  allcgoricam  divini 
verbi  sive  scripli  sive  tradill  inlerpretationeni: 
5ed  tantuni  abest  ut  quisquara  pbilosophorum 
Jactatam  illam  demonslralionem  absolverit,  ut 
contra  potius  solide  osteudi  posse  vidcatur, 
cxigere  quideni  naturam  corporis  ut  cxtensiuu 
Sit ,  nisi  a  Dco  obex  ponalur  ,  esst  ntiam  ta- 
men  corporis  consistere  in  matcria  et  forma 
Substanliali ,      hoc  est  in  principio  passionis  et 


*)  Haec  usque  Jid  finem  paoin.'ie  seqBcntls  addlfa  sunt 
ad  njargincm  Mss.  et  furle  posila  fuisscnt  intVriu^a 
I.EiBMTio,  si  operl  ultimani  admovisset  nianuin.  \n- 
Cerius  cu'im  ad  idem  redibit  plenius  exponenduin. 

Editio  Paris. 


221 

6cö  (E6ri|lt  an,  wie  ncutid)  gc(:6rtc  ^O^^^nucr  fo  ein^ 
(cud}tcnb  bargct^an,  ba^  man  cin.(]cfcc&cn  mii^,  bic; 
fcö  fco  cnttvcbpr  beriefen,  ober  man  nn\\J-:  alle  ^offj 
miufi  aufj^eben,  ba^  jciuafö  in  betreff  ber  ?»3^cinun? 
gen  entfernter  ^otfer  cV:cc\C^  fciine  bewicfcn  werben» 

S6  inl  n>a6r,  tvenn  man  mit  unti>ibcrfpred)lic{}eit 
^cweifen  u:r  mctap^i)|Tfcf)en  3Rot6wenbi(]Feit  bart^utt 
fonnte,  ba^  bk  ganje  ^^cfcn^eit  eineö  ^^orperö  ttt 
bcr'}iu6be6nun(^  ober  in  ber^Iusfuduntj  cineö  beftimnu 
ten  Diaumeö  befiele,  fo  müfjte  man  wirf  lic^ ,  ba  ba6 
^[ßa^rc  bcm  ^a^ren  nicl}t  tviberflreiten  fann,  cinge^ 
flehen,  ba§  ein  .Körper  nic^t  in  mehreren  Orten,  nic^t 
einmal  burcl)  bie  g6ttlid}e  ^adjt,  fepn  fonne,  eben 
fo  wenig  alö  eö  t^nmlid)  ifl,  ba^  eine  O.uerlinie  mit 
ber  @eite  cineö  ^ierecfeß  gleivheö  ^jIcic^^  t^ahc ;  nä^f 
me  man  biefeö  an ,  fo  mu^tc  man  wo^^I  '^u  einer  alle^ 
gorifd)en  ^(uölegung  bc$  göttlichen  fowobl  gefc^riebe; 
nen  alß  überlieferten  Portes  feine  3«flnd)t  nehmen: 
«llein  eö  fc§lt  nod}  fo  viel,  ba^  je  ein  9>oilofop§  ben 
fo  ^oc^  gepricfcnen  beweis  üollfommen  gegeben  ^ahc, 
■ba^  e6  im  ©egentf^cil  ba$  ^{nfef^en  ^abe,  man  fonnc 
grunblid)  jeigen ,  bie  SRatur  eineß  .^orpcrö  erjeifd^e 
jwar  eine  ^(uöbe^nnng,  wenn  nid)t  ©ctt  ein  ^inber; 
m^  fc|c  ,  allein  bie  ^efen^eit  beffelben  ^efie^^e 
in  ber  ^iKaterie  unb  in  ber  wefentlic^en  ^otm,  ba$ 
^ci$t,  im  ^rin^ip  beö  ieibenß  unb^anbelnö:  benn  ju 
einem  fclbfiitdnbigen  ^cfen  wirb  erfobert,    ba^  eö 


•122 

actionls  :  subitantiae  enim  est  agere  et  pali 
posse.  Itaqiie  maleria  est  prima  potenlia  pas- 
6iva  ,  forma  autem  substanlialis  e^t  actus  pri- 
iiius  ,  sive  prima  potmiia  activa  ,  qaae  ut  loco 
certae  magniluJinis  deliniantur ,  ordo  quidem 
rerum  naturalis  poslulat ,  non  vero  necessitas 
absoluta  cogit.  Sunt  qui  praesentia  reali  ad- 
missa ,  quamdam  ,  ut  ita  dicain  ,  impanatio- 
nem  defendunt.  Aiunt  enim  corpus  Christi  ex- 
liiberi  in  ,  cum  ,  et  sub  pane  ;  ilaque  cum 
Christus  dixit  :  hoc  est  corpus  meum  ;  intelli- 
gunt  quemadmodum  ,  si  quis  sacco  ostenso  di- 
ceret  haec  est  pecnnia.  Sed  pia  anliquitas 
aperte  satis  declaravit  panem  mutari  in  corpus 
Christi ,  vinum  in  sanguinem  pas.simque  hie 
veteres  agnoscunt  iJ.STC^.goiXei'x'jr^  *)  quam  Lati- 
ni  transsubstantiationem  recte  verterunt ,  et  de- 
finitum  est  totam  substantiam  panis  et  vini 
transire  in  totain  substantiam  corporis  et  san- 
guinis Christi  j  et  quemadmodum  igitur  alias, 
ita  hie  quoque  explicanda  est  Scriptura  ex  tra- 
ditione  quam  custos  Ecclesia  ad  nos  usque 
transmisit. 

Interea  saepe  superstitibus   speciebus ,     no- 
men   panis   et   vini  attributum   est ,     cum  sensu 


*)   Mutatio  essentiae  corporis. 


223 

()anbetn  uuJ>  Ulbcn  Uwwc»  !^cur5ufof(je  ifl  bic  9)iatci 
rie  bie  erj^c  feibcnbc  ^otcnj,  bie  tvefentlic^e  ^orm 
<i6ei*  ifl  bie  crf^e  .^anblung,  ober  bie  crjlc  (^aubelnbc 
5)otcnj ;  uub  obfd^en  bic  natiirHcr)c  Drbnung  bcr  ^inge 
crfobcvt,  ba^  jtein  einen  geiviiym  bcfliniititen  Diaum  Oe* 
fc^ranft  fcijen  ,  fo  tfc  bieö  feine  un5ebingte  97ot§; 
tvenbigfeit»  (Eö  gibt  noc^  anbere,  raetdje  bie  wefent* 
lic^e  ©egennjart  annehmen,  aber  eine  gewilfc  3»^P^' 
nation  vert^eibigcn,  ^enn  fi'e  fagen ,  ber  leib  (Ebrifti 
fet)in,  mit  unb  unter  bem  Q5robe  gegenwärtig;  folg; 
lid)  ba  (Sf;ri(lu6  gefagt  §at:  ba6  ifl  mein  leib,  fo  »er; 
pe^en  jie  eö,  al6  wenn  einer,  inbem  er  eine  ^orfe 
jeigt,  fagt:  baö  ifl  ©elb.  'JlUcin  bo,^  fromme  "Kfter? 
tfpum  ^at  beuttic^  Qcnug  erfldrf,  ba^  baö  "i^rob  in 
fccn  ieib  (Sbrij^i  t>erivanbelt  it)erbe,  unb  ber  ^Ißcin  i« 
fein  5Blut,  unb  bie  Eliten  evfcnnen  allgemein  bie  fis^ 
TagoiZei(£(Jiv  (^crivanblung  ber  ^cflanbt^eite  eineö 
^orperö)  an,  welc^eö  bie  iateiner  richtig  burc^  trans- 
substaniiatio  gegeben  ^aben,  unb  eö  ifl  bcfd)lojjeit 
worben ,  ba^  bie  ganje  ^efenbeit  beö  Q5robö  imb 
^einö  in  biegau'je  vlßcfcn^cit  be6  leibö  unb  ^lutö  (Ebiü 
fti  überge|)e ;  unb  tvie  in  anbcrn  Ji-^tlen,  fo  mu^  man 
aud)  ^ier  bie  @d)rift  au6  ber  Ueberliefcrung  crfidren, 
welche  bie  ^irc^e  al$  ^ewa^rerin  auf  unö  über? 
bracht  ^at, 

Sß  warb  inbeffen  oft  ben  bleibenben  ©cflatten  betr 
tname^rcb  unb  ?Ö5ein  beigelegt,  ba  f^ierin  bie  Sinn? 


224 

non  distinguanlur  :  i^ic  S.  AMBr.oaius  dixit  it» 
effiracem  esse  scriDunem  Domini  ut  sint  quae 
erant,  et  in  aliud  convertantur  ,  scilicet  acci- 
dentia  sunt  quae  erant  ,  substantia  conversa 
est  :  nani  idtm  ait  post  consecTationem  nihil 
filiud  quam  carnem  et  sanguinem  Cliristi  cre- 
dendum  esse  :  et  Gei>asius  pontifex  romanus 
innuit  panem  transirc  in  corpus  Christi ,  ma- 
rente  natura  panis ,  ]ioc  est  qualitatibus  ejus 
sive  accidenlil^us  :  neque  cum  tum  ad  meta- 
physicas  noliones  formulae  exigebantur ,  quo 
sensu  et  Theodoretus  dixit  in  hac  conver- 
sione  quam  ipse  fj.STx'ioy.w  vocat ,  mystica 
symbola  propria  natura  non  exui  quae  contra 
illos  quoque  notari  possunt,  qui  hodie  ne  ac- 
cidentia  quidem  panis  vere  remansisse  volunt, 
sed  tantum  eorum  speciem  sive  apparitionem 
inanem   et  somnio  similem. 

Accidentia  autem  symbolorum  non  sunt  in 
corpore  Christi  tanquam  in  subjecto ,  sed  in 
nuUo  subjecto  sustenlanlur  *),  et  videtur  ipsa 
nioles  (quae  sane  diflert  a  materia)  respectu 
caeterorum  aci  identium  offi'io  subjecti  per  di- 
vinam  potentiam  funiji.     Sapienter  autem    haec 


*)    Sustantur,    Mss. 

Editio  Paris. 


feinen  Untcrfc^ieb  it>a&vnc^mcn:  ba^ev  Jat  bcx  6»  7(m,- 
brofius  gcfa*3t,  t)ie  Dtebc  bcö  J^emi  fep  fo  \oirffam, 
^a$  ivaö  gcwcfcn,  noc^  i]i  unb  in  etwaö  aitberö  ver,- 
ivanbclt  wirb  ;  i>a^  »^ci^t,   bie  ?(cc:oenjten  jiiib,  wa$ 
jte  waren,  nur  bie  26?fen^eit  i\i  \jertt)aube(t  tvorbcn; 
öenn  ber  n.üuiltd)e  fa3t,    nad)  bcr  ^Ißanblung  burfc 
man  ^ier  nic^tö  anberö  gegenwärtig  glauben  a(3  ba^ 
gleifcf)  unb  ba$  ^lut  (Zbu\ru    Unb  0e(afiuö,  ^i? 
fc^of  von  Üfom,  gibt  ju  t>er(tefpen>  baß  ba^  ^rob  irt 
5en  ieib  (E^rifli  übergebe ,    obgleich  bie  Qflatur  beö 
SÖrobeö  bleibe,  ba$  ^ei^t,  bie  Qualitäten  ober  ^cci;? 
öenjien  bejjelben:   benn  bamalö  würben  bie  7ru6briicftf 
nid)t  nad)  metap^t)<tfrf)en  gegriffen  verlangt;  in  bie^ 
fem  (ginne  ^at  au<:^  "tbeoboretuö  gefagt,  ba^  in 
5iefec  ^erwanblung  bie  er  fisTctßo'Kyit;  nennt,  bie  mt)^ 
jtifc^ert  (St}mbolen  ibre  SRatur  nic^t  verlieren,  Weld)e^ 
man  auc^  g^gcn  jene  bemerfen  fanrt>  bie  beut  ju  Xagj 
behaupten  wollen,  ba^  bie  ^(ccibenjien  wabrl^aft  nidjt 
juru(f bleiben,  fonbern  nur  i^re  ©efialt,  ober  ein  lee^ 
rcr,  einem  ^raum  d^nlidjer,    (3cl)ein. 

^ie  Tfccibenjien  ber  ©i)mbolen  jinb  aber  hic^t  att 
bem  leibe  (Zbn\ii,  alö  in  ibrem  ©ubjeft,  fonbern  |t^ 
baben  fein(Subjeft  in  bem  jTe  befleißen,  unb  eö  fd)eirif/ 
ba§  bie  ?0]ajfe  felbjl  (weld)e  von  ber  93^aterie  unter; 
'fc^ieben  i(l)  in  ^Betreff  ber  übrigen  'Kccibcnjien,  burd)- 
bie  g6ttlid)e  9}iad)t  bie  ©teile  beö  Subjeftö  vertrete^ 
X>ie  Xl^cotogen  leieren  bieö  fe^r  weielid),   um  allc^ 

15 


226 

docent  theologi,  ne  in  cultu  aliquid  abso- 
num  orialur:  nam  si  accidentia  quae  panis 
fuere  de  corpore  Christi  praedicari  possent, 
sequeretur  corpus  Christi  esse  rem  fragilem , 
rotundam  ,  tcnuem  ,  albicantem :  sequeretur 
item  aliquid  minutum,  album ,  rotundum,  uno 
verbo,  quod  panis  affectiones  habet,  adorari, 
et  quae  in  species  indigna  patrari  aut  incidere 
possunt,    ipsi  corpori  Christi  ob  venire. 

Porro  certum  est  antiquitalem  tradidisse 
ipsa  consecratione  fieri  conversionem,  quem- 
admodum  apparet  ex  verbis  Ambrosii  paulo 
ante  allatis*),  neque  unquam  veteribus  auditum 
est  novum  quorumdam  dogma  quod  in  mo- 
inento  perceptionis  deraum  adsit  corpus  Chris- 
ti. Certum  enim  est  nonrmllos  sacrum  hunc 
cibum  non  statim  consumpsisse,  sed  aliis  mi- 
sisse  et  secum  domum,  imo  in  itinera,  in  de- 
serta  tulisse,  eumque  morem  aliquando  fuisse 
commendatum ,  quamquam  postea  abrogatus 
»it  majoris  reverentiae  causa:  et  profecto  aut 
falsa  sunt  quae  a  sacerdote  pronuntiantur  verba 
institutionis,  quod  absit,  aut  necesse  est  quod 
benedictura   est,     esse    Corpus    Cliristi,     etiam 

*)  Pag.  224, 


227 

^ljgcfcl)macfte  t)ott  bc\\\  ©ottcöbicnfl  ju  entfernen: 
&cnn  fennte  man  fagen,  ba^  bie  getvefenen  'JUci&en? 
jtcn  be6  ^roöcö  bcm  icibe  S^rifli  nun  eiijcn  waren  ^ 
fo  würbe  baranö  feigen,  ba^  ber  icih  S^rifii  etwaö  jer? 
bred)(id)eö,  runbcö,  bünneö,  \vei^üd)c$  fen ;  er»  würbe 
baranö  folgen,  bap  man  etwa^  bünneö,  wci^eö,  run; 
beö,  mit  einem  3Bort,  etwaö,  ba^  bie  (Sigenfc^afteix 
fceö  ^robcö  ^abc,  anbete,  unb  ba^  ba$  Unanfldnbi? 
ge,  wefc^eß  mit  ben  ©eftalten  gcfd;e^en  ober  jic^  jvu 
tragen  fann,  felbft  beni  ieibe  (E^rijli  n)iberfa{>re» 

(£ö  ifl  alfo  gewi§,  ba^  baö  Tlltert^um  un6  bie  ie^rc 
überliefert  ^abe ,  ba§  Äraft  ber  (Eonfcfration  fclbft  bie 
^erdnberung  gefd)ef;e,  wie  bie6  auö  ben  oben  ange;: 
führten  ^Ißorten  beß  (n  7(mbrofiuö  er{»e(It;  unb  bie 
liiun  §aben  nie  etwas  t)on  bemX)oqma  einiger  97eurec 
gebort,  b(X^  in  bem  Tlugenblicfe  bei  ©enu^eö  er(l  bec 
4eib  S^rifli  juscg^"  f^9»  ^enn  eß  i|l  gewi^j,  ba^  eini? 
ge  juweilen  biefe  ^.  (Bpeife  nic^t  fogleid)  gcnoffcn,  fon? 
bem  anbcrn  gefd)i(ft,  unb  mit  jic^  nac^  ^aufe,  ja  fo? 
gar  mit  auf  Dieifen  unb  in  (Sinoben  getragen  |)abert, 
unb  ba^  biefer  ©ebraud)  einjlenß  anempfohlen  war, 
obfd)on  er  nad)|>er  größerer  S^rerbietung  wegen  ahf 
gejlelit  worben:  unb  in  ber  'Z^at  finb  bie  "löorte  bec 
(Sinfe|ung,  welche  ber  ^riefler  außfprid^t,  entwebec 
faifc^,  weld)e6  ferne  fep,  ober  ba^  Sonfefrirte  mu^ 
not^wenbiger  3Beife  ber  ieib  (£f;rifli  fei)n ,  auc^  üoir 
bcm  ©cnuf[e,     3d)  wiU  üon  ben  ©d}wierigfeiten,  in 

15  * 


228 

antequam  manduoetur.  Ut  taceam  qul  sie  sen- 
tiunt  in  tricas  imidere,  ulrum  in  labiis,  aut 
in  ore,  aut  in  gula,  aut  in  stomaclio  primum 
incipiat  ,  anne  in  hoc  quidem,  si  vilio  ejus 
symbola  non   consuraantur. 

Quoniam  autem  egregia  qnaedam  et  acuta 
ingenia  inter  reformatos  potissimum,  rovae 
cujusdam  ac  blandientis  imaginalioni  philoso- 
pV.iae  principiis  imbuta,  clare  dislincteque,  ut 
ipsorum  stylo  utar ,  intelligere  sibi  \identur, 
corporis  essentiam  in  exlensione  ■consistere , 
accidtntia  autem  non  esse  nisi  modos  substan- 
tiae ,  adeoque  non  posse  subsistere  sine  sub- 
jecto  ,  nee  a  substantia  posse  separari ,  non 
magis  quam  uniformilatem  peripheriae  a  cir- 
culo  ,  inde  deplorabilis  et  prope  insuperabi- 
lis  eorum  aver^io  a  catholicae  Ecclesiae  dog-. 
matibus  nascitur :  utique  succurrendum  eorum 
morbo  arbitror ,  dandamque  nperara  philoso- 
phis  catholicis  ,  quod  concilium  lateranense 
conlra  eos  fieri  voluit  qui  circa  animae  natu- 
ram  aliena  a  fide  docebant ,  ut  clare  et  luci- 
de  satis  üat  objectionibus  ,  quin  et  contrarium 
accurate  doceatur  :  vociferantur  enim  nulluni 
decretum  Ecclesiae ,  nullam  legem  ,  nullam 
denique  vim  eflicere  posse  ut,    quod  impossi- 


229 

weiche  jene,  bie  biefctO^ einung  6a6en,  fic^  üemicfcin, 
nic^t  rebcn,  ob  namlic^  bicfc  ^^ccauberuncj  auf  J>eit 
iippen,  im  5)iuube,  in  öer  ^^e^Ie,  ober  im  ^Oiagcu 
crf^  üorgc^^c,  ober  ob  üießeic^t  nic^t  einmal  ba,  wenn 
buvc^  ircjenb  einen  3wfÄ^  ^^^  (BijmOolen  jTc^  nid>t 
vcrje^ven. 

^exl  aber  einige  grcfe  unb  fd^avfunnige  ^cij'ler, 
\>orjügIi(^  unter  ben  üvcformirten ,  von  ben  ©runb? 
fd^en  einer  neuen  unb  ber  SinbilbungSfraft  fc^mei? 
c^elnben  'Pf^ilofop^ie  angeftecfc,  tht  unb  bcutlid)^ 
um  mic^  i^reö  Ttuöbrutf c6  ju  bcbienen,  einjufe^c« 
glauben,  bie  ^cfenbert  eineö  Äorperß  befiele  in  bec 
2(uöbefpnung ,  bie  2(cctbenjicn  aber  fcijen  md)iö  an- 
tcrö  al6  (S2pn5arten  ber  ©ubftanj,  fönnen  a[\o  wat 
ier  o§nc  (Subjeft  befielen,  noc^  von  ber  (Subjlanj 
getrennt  werben ,  eben  fo  wenig  al6  bie  (Einfermigfeic 
be6  Umfrcifcö  vom  3^*^^^^/  ^^(^«^^  "'^^^^  bebaurungö.- 
würbige  unb  beinahe  unüberwinbüc^e  Abneigung  gc? 
gen  bie  fat(io(tfc^enX)ogmcn:  fo  glaube  id)  bod),  man 
muffe  ibrer  ^canf^eit  ju  ^ülfe  femmen ,  unb  Utl)ol\f 
fd)e  ?)l;ilofop|)en  follen  fiid)  Ü)^uf;e  geben,  \^ad)  bcc 
$Sorfc^rift  be6  tateraueniifc^cn  Äird^enratba,  wel; 
c^er  gegen  jene  ,  bie  in  betreff  ber  iTlatur  ber 
©ecle  bem  0lauben  wibrige  Icj^rcn  vortrugen,  wollcc 
beobad}tct  wiiJcn,  ba^  man  flar  unb  cinleuc^tenb  ibre 
(Einwürfe  beantworte,  unb  aud)  jugleic^  i>a$  ©egen; 
t^eil  forgfdliig  le^re ;  benn  (le  fa^rcien  unaufbcrlic^z 


230 

bile  est  ac  confradirlionem  implirat  vpI  cer- 
te  tale  manifeste  apparet ,  a  quoquam  ,  etiam- 
si  vellet  übedire ,  vere  alque  ex  anirno  cre- 
datur  ;  itaque  protestantur  schisma  non  sibi 
sed  illis  impulandum  esse ,  qui  non  nisi  suh 
imj)Ossibili  condilione ,  recipere  avulsos  velint. 
Equidem  non  palilur  brevitas  nostra  iit  in 
philosophiam  loni:;ius  excurramus  ,  illud  ta- 
rnen cbiter  atligisse  suffecerit  ,  nos  qiioque 
non  perfunctorie  studiis  mathematitis  mechani- 
cisqiie ,  et  naturae  experimentis  operam  de- 
disse ,  et  initio  in  illas  ipsas  sententias  quas 
paulo  ante  diximus,  inclinasse  fateiidum  estj 
tandem  progressu  meditandi,  ad  *)  veteris  phi- 
losophiae  dogmata  nos  recipere  fuisse  coactos. 
Quarum  medilationum  seriem  ,  si  exponere  li- 
ceret  ,  fortasse  agnosr eretur  ab  bis  qui  non- 
dum  imaginalionis  suae  praejudiciis  occupati 
«unt ,  non  usque  adeo  ronfusas  et  ineptas  esse 
eas  cogilationes ,  ac  illis  vulgo  persuasum  est 
qui  receptorum  dogmatum  fastidio  tenentur, 
et  Platoni  ,  Aristoteli  ,  divo  Thomae  , 
aliisque  summis  \'iris  tanquam  pueris  insul- 
tant. 


*)  Legjfur    ad  in  Editione    Paris.;     sed   videlur   esse 
menduni,  Eclitio  Moguntina, 


231 

fein  !t)ePrct  &cr  ^ivc^c,  fein  ©efc^,  feine  ©etvatt  cnb? 
lic^  fonne  bewirfen,  5a^  etn?a6  unm69(id)ed,  fic^ 
tt)iberfprec^en&eö  /  ober  bod)  cffeubav  fo  fd)eincnbcö^ 
von  irgcnb  jcmanb,  wenn  er  and)  gcf^ovfamen  tt?olIte, 
tt)a^rf;aft  unb  auö  ganjer  (Seele  fonne  geglaubt  tt>Qt: 
heiu  ^af;ec  wenben  fie  ein,  bie  Trennung  bürfe  man 
»ic^t  i^nen,  fonbern  bloö  jenen  jufc^reiben,  tvelc^c 
&ie  getrennten  nur  unter  einer  unmöglichen  ^ebing? 
ni^  wieber  annehmen  wollen» 

:j)ie  ^urje  erlaubt  nic^t,  unö  tiefer  in  bie  ^^ilo? 
fop^ie  einjulajfen ;  nur  furj  wollen  wir  berühren,  ^c^^ 
auc^  wir  unö  nicl)t  oberjtddjlic^  mit  mat^ematifc^en^ 
med)anifc^en  ^iffenfd^aften ,  unb  ber  (E^rperimentat,' 
p^r)jTf  abgegeben  {)aben ,  unb  wir  muffen  cinge? 
Rieben,  ba^  wir  anfangs  felbft  jenen  obenerwähnte« 
5)]einungen  nid)t  abbolb  waren,  enblic^  aber  buvd> 
reifereö  9Rad)benfen  u«ß  genot^igt  fanben,  wieber  auf 
bic  Dogmen  ber  altern  ^f;ilofop§ie  jurucfjufommen, 
5ß5dre  eö  un6  geflattet ,  bie  Verfettung  biefer  ^etrad).' 
tungcn  barjulcgen ,  fo  würben  t)ieüeid)t  jene,  bic  ncd) 
uid)t  burc^  bk  Vorurtf^eile  i^rer  (£inbilbung6fraft  ein- 
genommen finb,  erfenneu/  jene  begriffe  fepen  nid)t 
fo  verworren  unb  ungereimt,  al3  fid)  jene  gemeiniglich 
bereben,  weld^e  gegen  bie  einmal  angenommenen  X>og; 
m&n  einen  (Sfel  §aben,  unb  ben^  lato,  ben^rrifto? 
tele 6,  ben  6,  "^^omaö  mb  anbcre  gro^e  ^rOivinner 
alö  Äinber  »er^6§nem 


232 

Certe  sl  locus  a  lofato,  sive  spatium  a  ror- 
pore  difTt  rt  ,  etiam  materia  differet  ab  exten- 
sione.  Ovnnes  autem  natura  ferimnr  ad  hanc 
dislinc  lionem  ,  et  in  niateria,  praetor  dimen- 
siones  ,  aliquid  intelli^imus  quod  velcres  vora- 
bant  TU/i/cTKs  *)  i»os  inoltm  vorare  possiimus, 
ex  quo  nnscitur  ut  cür|»ora  non  pf-netrent  se 
inu/uo  ,  quasi  varua  essent ,  sei]  inter  se  con- 
cuirere  et  a  se  invicem  pafi  j)ossint ,  et  ut  in 
corpore  rnajoris  molis,  eadeni  licet  posila  ce- 
leritafe,  major  sit  impetus  sive  vis:  quae 
profeclo  ex  sola  extensione  deduci  non  pos- 
sunt.  Est  etiam  de  natura  corporis  ut  ronti- 
jiue  agat  vibratione  quadam  aliaque  corpora 
repellat  ac  suum  lorum  tueatur ,  licet  hoc  in 
exiguis  parlibiis  contingat,  et  in  majoribus 
notari  non  j)ossit  ,  substanlia  enim  cujus  eflfec-. 
tus  Ordinarius  nulJus  est,  ne  esse  quidem  arbi-, 
tror  :  et  ab  hoc  corporis  motu  interno  nasci- 
tur  partium  connexio  ,  m-ijor  minorve  ,  pro- 
ut  motus  eoruni  sunt  inter  se  et  cum  externis 
consentientes. 


*)  Haec  vox  eadem  forfassis  est,  quae  infra  latinis  Kl* 
leris  scrib'ituT  antitj pia,  Antitjpia  significat  resistent 
tiaia.  Vox  a  Leibnjtio  hie  citata  haud  dubic  est 
Triy-;«Ti55,   ouue  idem  est  ac  densiias  aut  moles,   licet 


533 

2>n  bcc  %hc^t,  tvenn  bcx  Ort  von  bcm  waö  jti)  ba* 
rin  befiitbct,  ober  bcr  OivUim  voi»  Körper  untcrfd)ie.' 
hcn  i\i,  fo  wirb  aud)  bie  i)3Utcrie  üon  bcr  "^Uiöbe^.' 
nunvj  uiucrfd)iebcn  fci)n.  ^ie  D7atur  fclbj^  fübrt  uuß 
ade  ju  bicfcr  Unterfd)cibung,  unb  iti  bcr^liuitcrie  bcm 
^-n  tvic  11116,  ne6(l  bem  iS^aa jjverbattnijTe  nod;  ctwae, 
wcld}eß  bie  liitm  tuxwtm?  (^ci^igfeit),  wir  aber 
SOia(i"e  nennen  !6nnen,  worauö  bie  (Si9enfd)aft  bec 
^erper  entfprincjt,  ba^  jte  fid)  nid)t  felbjl  wed)fc(? 
fcitiv)  burd)brin9cn,  glcid)  alö  waren  fie  etwas  ieereö, 
fcnbern  i>a^  ftc  unter  jlc^  jufammenj^o^cn,  unb  in 
SÖSed)fe(6cw2gun3  gefegt  werben  fonnen,  unb  ba^  in 
einem  Körper  »on  einer  großem  ^Öiaffc,  wenn  er  in 
bie  nämliche  fd)neüe  Bewegung  gcfc|t  wirb,  eine  gro; 
^ere  ^eft  gfcit  ober  ©ewatt  \\\:  wdd)e$  man  gcwi§ 
au6  ber  blofen  'Huöbc^nung  nid)t  herleiten  fann,  (^ö 
liegt  aud)  in  bcr  9Ratur  be6  Ä^orperö,  ba^  er  \id)  ivm 
aufipcrlid)  bewege,  burd)  eine  gewijyc  (Bd)wingnng 
anbcre  Körper  jurucf|l:o|je,  unb  feine  (Stelle  be^aup; 
te,  obgleid)  bieö  in  bcn  flcinen  X&cilcn  gefc^ic^t,  unb 
in  bcn  großem  nic^t  fann  bemcrft  werben ;  bcnn  id) 
glaube  nid)t  einmal,  ba^  eö  eine  (Subfiaiij  gebe,  bis 
feine  gcwobnlic^e  QSSirfung  Ipabe:  unb  üon  btcfcr  im 
ncrn  Bewegung  bcß  ^^orpcrö  entjle^t  bk  ^crbiubung 
bei:  "t^eile,  bie  ücr^attni^md^ig  großer  ober  flcinec 
ij^,  nad)  ber  Uebercinjlimmuug  ber  Bewegungen  un^ 
tcr  fic^ ,  unb  mit  ben  -Körpern  üon  aupen» 


2öX 

Haec  antitypia  sive  moles,  et  lilc  agendi 
conatus  ,  seu  vis  motiix ,  distinguuntur  a  ma- 
teria  ,  seu  potentia  prima  agendi,  quam  alii 
actum  primum  vocant ,  possiint  enim  coerceri 
et  intendi  secundae  polenfiae  primiü  manenti- 
bus:  nam  niliil  proliibet  quin  Deus  eidem  ma- 
teriae  ,  ne  aucta  quidem  dimensione ,  augere 
molem  seu  densitatem  possit ,  quando  scilicet, 
eadem  manente  ejus  celeritate ,  majorem  vim 
ei  tribuit ,  ut  videmus  majorem  esse  percussio- 
iiem  a  ferro  quam  a  ligno  ejusdem  dimensio- 
nis  ,  quod  quamquam  in  alia  causa  uontingat 
naturaliter ,  quia  scilicet  in  ligno  plus  fluidi 
lieterogenei  non  simul  moti  ,  intersparsum  est, 
Bec  proinde  a  tota  materia  sub  ejus  dimensio- 
ne  comprehensa,  ictus  infligitur;  Daum  tamen 
revera  manente  matej'ia  et  celeritate ,  posse  ef- 
iicere  ut  major  sit  percussio  ,  adeoque  ut  Cor- 
pora non  in  sjjeciem  tantum  sed  reapse  mole 
sive  densitate  specifica  differant ,  non  video 
quid  prohibeatj  conatum  vero  continuandi  mo- 
tum ,  seu  potentiam  motricem  mutari  posse , 
saiva    corporis    substanlia ,      eiiam    naturalifer 


jnfra  voce  antitypia  in  eodem  sensu  utitur,   ut  ejus 
principium  innotescat, 

Ediüo  Paris. 


235 

'^lcfc$  (Snt9c^cnfd}Ia(jctt ,  obet  blefe  £Oiaff:,  nnb 
6icfeö  X&atigfcitöllrebcn,  ober  ^icfc  ^ewegfraft/  um 
terfc^eibct  flrf)  v?on  bcr  5)iatenc,  ober  von  bcr  crpcti 
^otcnj  ju  f;anbcln,  tvclc^e  (Sinigc  bie  erjlc  .^anbliing 
nennen;  bcnn  btc  jweitcn  Q^otcnjen  fonnen  verrinijcrt 
über  verme{)rt  werben ,  o§ne  ba^  bie  erflen  etwaö  bat 
burd)  leiben;  in  ber'Xf^at  nickte  t>erf;inbert0ott,  ba^ er 
bie  SOiaffe  ober  gefligfcit  ber  namlid^en  9Jiaterie,  ofpne 
53erme()rung  i^rcr  '^(uöbe^nunq,  vermehren  fonne, 
trann  er  i§r  namlid} ,  o^ne  ba^  bie  ©efc^winbigfeit  xictt 
dnbert  wirb,  eine  größere  .^raft  beilecjt;  fo  fe(;en  wir 
bajj  baöSifen  einen  großem  (Btojj  »erurfac^e,  olö  ein 
i^m  an  ©rc^c  gleid)e6  ^oIjftucF ;  unb  obfd}on  biefesin 
terfd)iebenenX)inijen  auf  eine  naturlid)e^eifei3cfd)iefit, 
weil  ndmlid)  in  bem  S^ol^  me^r  flü^ige  ^jeterogcnc  X^ciU^ 
bie  nid}t  jugleic^  bewegt  werben,  fid)  bcfinben,  unb 
auc^  ber  (Bto^  nid)t  von  ber  ganjcn  i)}taterie ,  bie  in  ber 
jivimlid)cn  ^(usbe&nung  begriffen  ifl,  mit<jci(AciIt  wirb: 
fo  fe^e  id)  bod)  nic^t  ein,  wai  ©ottver^inbern  fcnne 
ju  bewirken,  bc^^,  o^ne  bie  5Jiaterie  unb  (5d)neüi3'' 
feit  ju  vjerdnbern ,  ein  f^drferer  @tc§  entfiele,  m\b 
fogar  ba^  bie  ^crpcr  nic^t  bloß  bem  (3d)eine  nac^,  fon; 
bern  wirfltd}  in  if^rer^DialJe  ober  ver^dltni^^mc^igenge; 
fligfeit  jid; unterfd)eiben;  ba^  aber  baö^eftreben  bieder 
ttjegung  fortjufef^cn ,  ober  bie  bewegenbe^raft,  unbe.- 
fc^abet  ber  (Subiilanj  beß  .^crpcrö,  gednbcrt  werben 
fonne,  ergibt  ftc^fogaraußben0efeP5enber97ötur,  505ir 


236 

utique  manifeslum  es\.  Habemus  ergo  clua» 
qualitales  absolutas  sive  acridentia  realia  ,  mo- 
letn  seu  potenliani  resistendi  ,  et  conatum  seu 
potenliam  agendi  ,  quae  qiialitates  sane  non 
sunt  modi  substantiae  corporeae  ,  sed  aliquod 
absolutum  et  reale  ei  ?iiperad(JiUnii ;  ipsls  enim 
niulalis,  realis  mutalio  contingit  subslantia  ma- 
nente  :  et  in  Universum  necesse  est  vel  dari 
accidentia  realia  sive  absoluta  ,  quae  non  tan- 
tum  modaliter  a  subslanliei  diflTerant  ut  ea  so- 
lent  quae  relaliones  appellnmus  vel  omncm 
mulationem  realem  eliam  esse  essentialem  sive 
substantialem ,  quod  ne  illi  quidem  admittunt 
qui  accidentia  realia  negant. 

Itaque  rei  essentia  singularis,  quae  facit 
ut  sit  haec ,  et  ut  maneat  una  alque  eadem 
jnter  multiplices  mutationes,  consistit  in  qua- 
dam  potentia,  vel  facultate  actuali  sive  ente- 
lecliia  eaque  primiliva,  quae  exigit  quidem 
certas  secundas  potentias  certosque  actus;  sed 
a  natura  quibusdam  exui  polest  aliis  substilu- 
tis ,  a  Deo  aulem  omnibus:  porro  si  essentia 
rei  consistit  in  eo  quod  eamdem  esse  facit, 
sub  diversis  licet  dimensionibus  et  qualitati- 
Lus,  atque  adeo  quandiu  eadem  essentia  non 
statim   divisibilis   aut   variabilis  est  cum  dimen* 


237 

^aUw  alfo  jwet  aSfoUite  (Sigcnfc^aften ,  ober  reette  Zct 
ciöenjicn,  —  bie  'DlialJc,  ober  bie  ^laft  ju  tvibcrftc^en^ 
unb  bae  Streben  ober  iiic  .^vaft  511  ^anbclu ,  w:ld)c  Su 
genfd)af£cn  gewi^lid)  nid)t  bie  @et)ndarten  ber  forper? 
liefen  (Biibfiair,  finö ,  foubevn  etwaö  abfoluteS  unb  reei? 
U6,  i>ü6  bicfei-(8ii&l"t<^njnod)  beigefügt  i|1:  benn  ivevbeit 
biefe  vcranbert ,  fo  9efd}ief^t  eine  reelle  ^erinberung, 
bic  ©ubjlanj  aber  bleibt,  iinb  im  "Jdlgemeincn  ift  c$ 
not^^roenbig ,  ba^  c5  entw:bev  reelle  ober  abfolutc 
2(ccibenyen  gebe,  roeld}e  nid)t  bloö  in  ber  "Hrt  unb 
Sßeife  tjon  ber  ©ubjlanj  untcvfd)ieben  fei)en ,  wie  bait 
jenige,  was  mv  ^ejiebung  nennen,  ober  ba^  jcbs 
reelle  ^erdnberung  aud)  roefentlic^  ober  fubftantict 
fei),  wag  jene  nic^t  einmal  annehmen,  welche  iik  reeU 
len  ^Kccibenjien  tviugncn. 

^enijufolge  beflebt  bic  befonbere  ^efen^cit  cine5 
^ingcö,  welche  bajjclbe  con|tituirt,  unbmac^t,  ba^ 
eö  eins  unb  b(x$  ndmlid}e  unter  ben  üielfac^en  ^erdn^ 
berungen  bleibe,  in  einer  getvil^en  ^otenj,  ober  iit 
einem  wirflic^en  Vermögen,  ober  in  einer  ununter^ 
kcc^enen  Urtlpdtigfeit ,  welche  jwar  gen)if[e  unterge* 
orbnete  ^otenjieu  unb  Jpanblungen  er^eifc^t,  aüeiit 
bie  9Ratur  fann  einige  berfelben  entjief^en  unb  anbere 
fubftituiren ,  ©Ott  aber  fann  fie  alle  aufgeben:  wenn 
•  nun  bie  ?Ißcfen§eit  eineß  I^ingeö  in  bem  waß  bajjelbe 
wicflid)  außmac^t,  befielt,  obgleid)  unter  v>erfd)iebei 
neu  "Hußbebnungen  unb  ^efdiajfenbeiten,  unb  wentt 


238 

sionilnis,  nee  mulabilis  cum  qualitatibus,  se- 
quitur  eam  ab  ipsis  realiter  dislinguis.  Regulari- 
ter  autem  quaecumque  realiter  distincta  sunt 
per  potentiam  Dei  absolutam  possunt  separari, 
et  quidem  ita  ut,  vel  alterutrum  subsistat  al- 
tero  destructo,  vel  utrumque,  sed  separatim: 
et  quidem  natura  ipsa  dimensiones  qualitates- 
que  tollit ,  salva  essentia,  sed  aliis  in  locum 
eorum  substitutiv;  nihil  autem  proliibet  quin 
Deus  substitutionem  naturalem  immutare  vel 
etiam  plane  intercipere  et  impedire  possit ,  ut 
essentia  mancat  dimensionibus  et  qualitatibus 
plane  exuta  j  idem  efficere  potest  ut  eadem 
res  diversas  dimendones  qualilatesque  simul 
habeat,  aut  idem  accidens  reale  ad  diversas 
substantias  pertineat:  denique  re  sive  essentia 
sublata,  poterit  sustentare  dimensiones  et  qua- 
litates,  neque  vero  in  his  ulla  contradictio 
intelligi  potest;  nam  par  *)  ubique  ratio  est, 
reali  discrimine  semel  admisso,  et  existentia 
pariter  atque  unio  substantiae  et  accidentium 
realium  in   Dei   arbitrio   e«t ;     et    cum   natura 


*)  In    origJnali    Editioae    legJtur  per,     quod    nullum 
sensum  efficeret. 

Kditio  Mogiinlina, 


239 

mithin  Mc  nämliche  CÖ3cfcn6eit  nic^t  juglclc^  wc: 
bet  t^cilbar  ober  ivan&elbar  mit  ben  Hn$bchs 
nungen,  noc^  mit  5en  ^efc^affcnbcitcn  veran&erlic^ 
ijl,  fo  erfolgt  öarauö,  ba§  fic  von  benfefben  rotrflic^ 
iintcrfd}ic&cn  fct)»  Drbcntlic^cr  ?H>cife  aber  Unn  5as5 
waö  wirf  lief)  untcrfci)ic£)cn  ift,  burd)  bie  abfoluteÜO^ad^t 
©ottcö  getrennt  werben,  unb  iwax  fo,  ta^  enttrcbe? 
ftaö  eine  nac^  S'^^f^'^i*""^  ^'^^  anbern,  ober  bcibeö, 
aber  getrennt  befiele,  unb  bie  97atur  felbfl  nimmt  bie 
7(uöbe6n«ngen  unb  (Eigenfd)aften  weg,  unbefc^abet 
fcer  ^efcn^eit,  allein  jTe  fe^t  wieber  anbere  an  i6re 
(Stelle;  nichts  aber fle|)t im CÖ>ege,  ba^ ©Ott bie natürli.- 
<^e(Subj"litution  veranbere,  oberüollig  unterbrechen  unb 
|>inbern  fonne,  bamit  bie  ^efen^eit  ganjtic^  ibrec 
7(u6be^nungen  unb  (Sigcnfd)aften  beraubt  bleibe;  ec 
fann  aucl)  bewirfen,  ba^  bie  ndmlic^e  ©ad}e  t?erfd)ie? 
tcne  ^u5bef;nungcn  unb  (^igenfd)aften  jugleic^  Ipahe, 
ober  ba^  ba$  nämliche  gufallig  reelle  \)erfd)icbe; 
nen  Subftanjen  jugleid)  angebore;  enblic^  nad)bein 
eine  Sac^e  ober  5[Befenf;eit  vertilgt  ift,  fonnte  er  noc^ 
^ie  Tiuöbe^nungen  unb  (Sigenfc^aften  ev^altcn ,  un^ 
nic^t  einmal  ^ierin  fann  cin^iberfpruc^gefunbenwer; 
ben:  bcnn  nehmen  wir  einmal  ben  reellen  Unterfd)ieb 
an,  fo  ifl  überall  ein  gleid}|^arfer  ©runb,  unb  bie 
(Evipcnj  jwgtcic^  nnb  bie  Bereinigung  ber  ©ubftanj 
unb  ber  reellen  3wf'i^i3f?itftt  jlnb  in  ©ottcö^Bill; 
fubr,    Unb  ba  bie  O^atur  ber  I^in^e  nichts  anbers  ijl 


rerum  nihil  aliud  sit  quam  consueludo  Del* 
ordinarie  aut  extraordinarie  agere  aeijue  facile 
jpsi  est,  pro  iil  sapienlia  ejus  exigit.  Moda- 
lia  autem  accidenlia  quae  ex  realibus  per  ne- 
cessariam  sive  melapliysiram  consequentiam  re- 
sultant,  mutare,  contradiclio  sive  absurditas 
est,  ideo  nee  in  Deum  cadit.  Tales  autem 
modi  sunt,  qui  sine  ul'a  nmtatione  reali  per 
solam  connexionem  exsurgunf,  quemadmodura 
relationes:  itaque  sine  absolutis  öustenlantibui 
concjpi  non  possunt. 

Explicatö  ,  quantum  fert  captus  noster  ,  et 
quantum  amoliendae  rontradictioni  opus  visum 
est  Eucharistiae  myslerio  ,  de  ipsa  communio- 
ne  eucharistica  dicendum  est  j  ubi  se  nobis 
quaestio  objicit  de  communione  sub  una  vel 
sub  utraque  specie ,  quam  magnis  motibus  cau-^ 
sam  dedisse  constat;  et  quidem  Christum  insti- 
tuisse  panis  pariter  et  vini  consecrationem  et 
corpus  ac  sanguinem  suum  sub  utriusque  spe- 
ciebus  Apostolis  dedisse  dubium  nullum  est  j 
eumdem  morem  Corinthiis  tradidit  Paulus  , 
et  frequentavit  primiliva  Ec,  lesia  ,  ut  orienta- 
lis  nunc  quoque ,  donec  paulatim  reverentiae 
imprimis  causa,  quia  facilius  aliquid  de  liqui- 
do   perire  polest ,    ut  alia  taceam ,    in   Occi-- 


241 

«tö  ber  fcrtbauernbc  ^iffc  0otteö,  fo  ifl  cö  ibm  gleic^ 
Jcid)t  auf  orbeiUlicl}e  o&ei*  aupcrovöcntIid}e  )ißci)c  ju 
^anbcln,  je  nad}bcm  cö  feine  3i6ciö§cit  crfo&crt.  ^Jldeiti 
&ie  bein)efentlid)eu  ^(ccibenjicn,  tve(d)c  atiö  ben  rccüeit 
tuvc^  eine  not^iücnbigc  ober  metap f;i} fifd)e  Jol^ex 
rnng  f^crijclcitet  wcibcn,  üerdnbcrn,  i\i  ein  ^iber^ 
fprud)  ober  eine  Ungcreinuf^eit;  ba{)er  ^at  bk\c5  hei 
©Ott  auc^  nic^t  ftatt»  ;^ergleid)cn  (Sei)n6avtcn  abec 
finb  jene,  wcidje  o^ne  eine  reelle  ^euaubening  burc^ 
blofe  ^erbinbung  entjlefpen,  gteid^roie  bie  Q3cjief;uni 
gen;  alfo  fonnen  jte  o^ne  abfoUueß  Subjcft  nid}t 
gebac^t  werben. 

X)a  wir  nun,  fo  viel  a(ö  c$  unfere  ^affungöfrafc 
ertragt,  unb  eß  uns  jur  ^efeitigung  ber  ^^iberfpru^ 
c^e  notl;TOcnbig  bünft ,  ba$  0c^eimni^  beö  ^Itarefa- 
framentö  er^art  l;aben :  fo  wollen  wir  von  tcm 
&em\^e  bcJTclben  reben,  wo  ^d)  un6  gleid)  bie  Jrage 
von  ber  Kommunion  unter  einer  ober  beibcn  ©cfral;? 
tcn,  welche  bekanntlich  ju  großen  (Btrcitigfeiten  lim 
la^  gegeben ,  aufwirft.  Unb  jwar  ift  eö  feinem  Bi^^i- 
fcl  unterworfen,  ba^  (E^riftuö  jugleic^  bk  (Eonfefra; 
tion  beö  Q3robc3  unb  ^ßeineö  eingefe^t,  unb  feinen 
ieib  unb  fein  Q3lnt  unter  beibcn  ©ef^alten  feinen  2lpo? 
fteln  gegeben  h(^be\  bm  namlid)en  Öebraud)  f^at  9^au^ 
luö  bei  ben  Äorintl;iern  eingefül;rt,  unb  bie  erfte  ^ir.' 
c^c  beobad)tete  ba^  nämliche,  wie  bie  Orientalifd)e  c6 
bevmaten  nod)  tbut,  biö  nac^  unb  «ad),  bauptfdd)lic^ 

16 


:242 

tlente  placult  solam  panis  speciem  communi- 
cantibus  dari  ,  \ini  vero  a  solo  sacerdote  con- 
secranle  sunii.  Id  tarnen  lion  factum  est  sine 
insinuatione  Scripturae  Sacrae ,  aut  exemplo  ve- 

teris  Erclesiae.    Nam  ") coenam ,  ubi 

sola  panis  fractio  memoratur ,  de  Eucliaristia 
plerique  Patres  interpretantur  et  episcopi  in- 
■vicem  communicantes  ,  testandae  fraternae  ca- 
ritatis  gratia  ,  sibi  mutuo  cucharisticum  cibum, 
•velut  uniu;  fidei  et  ronsensus  tesseram  mitte- 
bant  ex  Roma  in  Asiam  usque,  ut  taceam  sa- 
crum  hoc  alimenlum  quod  communicanlibus 
hl  manus  dabatur,  in  itinera  et  eremos  dela- 
tiim ,  aut  alias  asservatum  et  cum  aliqui,  cre- 
do,  ut  aliamque  **)  speciem  asservare  pos- 
sent,  intinctum  panis  symbolum  assumerent, 
Julius  episcopus  romanus  circa  medium  saecu- 
lum    quartum    eam   consuetudinem  reprehendit: 

et    saeculo    quinto    ]iberam    fuisse   et   a   multis 

*i.  -.  iil  iu: 

;f*)  Verburn  quod  hie  ornFssum  est  ob  legendi  difficui« 
tatem  ,  mihi  videlur  esse  ,  Emaleidicam  ,  (Emmaüs) 
et  sensus  huic  lectioni  oniniDO  favet.  Recte  Em- 
rr.cuticum. 
**)  Hie  in  Ms.  \-idctur  ejse :  utramque.  Ita  legendo 
plenior  est  sensus. 

Editio  PflriSo 


243 

Bcr  (E&rfurd)t  wegen,  weil  fc^r  k'\d)t  ctitjcis  toon  fc»cm 
glasigen  ,  um  anbcccr  Ur)ad)cu  ju  gcfd^wcigen,  fantt 
\jerfd)üttct  werben,  man  eö  in  bcr  abenblanbifc^cn 
i^ird)e  für  gut  befanb,  ba^  bie  ^roöegeftalt  aHein  betr 
.^ommunijiren&en  bargereid}t  werbe,  unb  ber^rief^ec 
aUein,  ber  bie  ^eilige^anblung  ^)errid)tet,  jene  beö 
COGcinö  (jenie^e,  ^od)  bi<?jw  fanb  man  auc^  einigen 
©runb  in  ber  f;»©d)rift  unb  in  bem  ^^cifpiele  ber  alten 
i^irc^c,  ^enn  jenes '»y^iMüon(5mmau0,  wobIo6\?om 
5Örob&rec^en  'DDielbung  gefc^iebt,  crflaren  bie  mci^leit 
^dter  \Jon  ber  Suc^ariflie,  unb  bie^ifd)6fe,  \veld)e 
in  @emeinfd)aft  mit  cinanbei:  j^nnben,  fanbten  jtc^ 
von  Dtom  bie  in  ^(ficn  wcd^felfcitig  jum  3<^id}en  bec 
brüber(id)en  iicbe  biefeö  ^rob  ber  (Sud)ariflie,  al$ 
ein  ^fanb  ber  Ucbereinftimuumg  im  0lauben  unb  bcc 
wec^felfeitigen  (£intrad)t;  ic^  xoiU  ^ier  nicht  einmal 
fcav)on  reben,  ba^  man  ben  .^ommunijirenben  biefe  6* 
(Bpeife  in  bie  ^dnbe  Qah ,  ba^  man  biefelbe  ni't  auf 
bie  Dleifen  unb  in  bk  (Sinöbcn  nafpm,  ober  fonflwo 
aufbewabrte:  unb  al6  einige,  wie  id)  glaube,  um  bei; 
be  ©eftalten  aufbewahren  ju  fönnen,  ba^  ©ijmbof 
bees  "iSrobeö  in  3ßein  getunft  mit  fid}  nabmen,  tar 
belte  ber  romifc^c^ifc^of  ^w^i  wö,  um  bie  <^älitc  bc$ 
üierten  3abr{)unbert5,  biefe  ©ewo^n^eit;  unb  ba^  c$ 
im  fünften  3a§v*6wnbert  frei  ftanb  ben  ^elc^  wegi;uraf;r 
fen,  unb  viele  eö  traten,  erhellet  barau6,  weil  ^abft 
teo,  öa  bie  "SKanid^der,  welche  unter  ben  Ucbri.^eti 

16  " 


244 

usurpatam  sacri  calicis  prnelcrmissionem  ,     ex- 
inde     apparet    quod    nianichaei    inter    caeteros 
mixti   et    latentes   seniper    ita    agerent,     quibus 
depreliendendis  Leo  pontifex  romanus  jussit    a 
communicantibus   utramque   speciem   sumi  j     et 
in  eadem  sede,    Gelasius  paulo   post  eos  repu- 
lit    (ex  manicliaeorum,    ut  puto,    reliquiis)  qiü 
sumpta    tantumniodo    corporis    sacri    portione, 
nescio  qua  superstitione,    a  calice  sacrati  cru- 
oris  abstinebant.      Saeculo    decinio,    undecimo, 
duodecimo  coepit  intinctio    rursus    frequentari , 
ut    ex    institutis    cluniacensluni,     conrilio    turo- 
netisi,      YvoNE    ostendit    Cassander;      sed    lioc 
ob    reverentiam ,      nam     cluniacenses     allegant 
ruditatem    novitioruni.      Alicubi    adhibituin    est 
instrumentum  suclorium  ,    ut  cessaret  metus  ef- 
fusionis  ,    quemadmodum  testimoniis  doceri  po- 
test  ;    hodieque    nonnuUa  talia    vasa    servanlur. 
Alicubi  tamen  calix  non  dabatur  populo ,    quam 
suo    tempore»   ^]^onnullarum    Ecclesiarum   fuisse 
consuetudinein  testatur  D.   Thomas.     Et  idem 
€a3sander  citat  Petrum  de  Palude  et  Wil- 
HELMUM  de  WiOnte  Laudino  ,    testantes  utram- 
que    speciem    in    quibusdam    tantum    Eccle&iis 
fuisse  retentam ,     sed  magna  adhibita  cautione, 
et  RicifARDUM  de  media  villa  qui  testatur  sua 
aetate ,    tantum  majoribus  e  populo  datum  ca-« 


245 

tjermifd)t   unb  ücrGor^cn   immerhin  bicfcS   traten , 
um  fte  511  cntbccfcn,  &cn  0ldu&igcn  Dcfnbt,  bie  Äouu 
munion  unter  bciöen  0cftaIten  ju  nehmen ;  unb  auf 
bemndmlic^en©i0e  verflieg  ©eUfiuö  furj  nad}f;cc 
jene  (tvic  id)  glaube  au6  ben  UcbcrMeibfelu  ber  tÜia? 
ntd)der) ,  \vcid)c  nur  ben  IciO  (ll}xi^i  empftcngen,  unb, 
id)  \v:i^  nidu  am  waö  für  einem  'Jfberglauben ,  vott 
bem  ^c(d)e  beö  ^eiligen  ^hiteö  jTc^  enthielten,     ^m 
je^nteu,  eitften,    ju^ölftcn  ^'^b'^öunberte  fiewQ  man 
tvicber  ^duftg  baö  (Eintunf:n  an,  me  (Saffanber 
au6  ben  flunia'genjlfd}en  ^crovbnungen,  bcm  ^onji/ 
(ium  ücn  lourö  unb  auö  ^vo  ßcjcigt  |\at;  allein  bie.' 
feö  ßefd)a^  au3  (X*6rfurd)t,     benn  bie  "Djicnd^e  t>oit 
^luni  fiUpren  alö^cwl-'ggrnnb  bielln3efc^icflid)fctt  bec 
3Ro\)ijen  an.    TCn  anbern  Orten  6ebicnte  man  jid)  ein:6 
(gauginftrumentcö ,  auö  5urd)t  ba^  ^,  Q5(ut  ju  ^er? 
fd)utten,  tt)ie  jTd)  auö  Scugniffen  ergibt;  unb  ^cnt  ju 
"^age  werben  noc^   berglcic^en  ©efd^e  aufbewaSrt. 
So  würbe  jebod)  anberweitig   bcm  ^o(fe  ber  ^c(c^ 
uic^t  gereid)t,  unb  ber  ^.  X6omaö  \?erfld)ert  unf, 
bieö  fen  ber  0e6rauc^  einiger  ^ird)en  feiner  3^it  9?- 
wefen.  !5^er  ndm(id;e  Saffanber  fü^rr  aud}  ^eter 
^atubanuö  unb  ^ISilöelm  t>on  ^DJJonte  laubino 
an,  bie  bezeugen,  M^  nur  in.  einigen  Äirrf>en  beibe 
0cflaltcn  6ci(te()alten  waren,  allein  nicf}!  o^rne  gvo(}c 
5Be^utfamfcit ;  9tid}arb  von  53^ibfcelton  ücrfid>ert, 
ba^  ju  feiner  3^it  ber  ^eld}  nur  ben  ^(eitern  auö  bcm 


2%6 

liiem    ubi   minus    effusio    timebatur  :     quod    et 

factum   Ost    tempore   Tiiomae   *) 

panlo  ante  connlium  constantiense ,  qui  refert 
regibus  ,  praelatis  ,  viris  insignibus ,  majori- 
bus  e  popiilo  hoc  concessum  j  et  hiiic  cre- 
dibile  est  retentum  ut  regibus  Galliae  ,  sal- 
tem  cum  coronantur ,  iitraquo  specios  prae- 
beatur.  **)  Tandem  generaliter  recepta  est 
communio  sub  una  :  et  in  actis  conriiü  con- 
stantiensis  petunt  procuratores  synodi ,  quia 
quidam  sarerdotes  lairos  sub  utrnque  s])ecie 
communicare  non  cessant  ,  ut  salubriter  Ec- 
clesiae  provideatur. 

Et  quidem  negari  non  potest  sub  alterutra 
sperie  integrum  sumi  Christum  vi  concomi- 
tantiae ,  ut  loquuntur  theologi  :  neque  enim 
caro  ejus  a  sanguine  separata  est.  lllud  tan-» 
tum  quaeritur,  an  sine  peccato  liceat  a  for- 
ma recedere  quae  in  Scriptura  Sacra  videtur 
praescripta.  Et  fateor ,  si  privati  hoc  egissent, 
non  potuisse  absolvi  a  gravi  crimine  temerita- 


*)  Vox  quae  Iiic  omissa  est  cb  difficulfatem  legendi  vi- 
detur esse  ,     IValdr.mis.  EJitio  Paris. 
**)  In  orjginali  Edil proi/iiur. 

Editio  Mnguntina. 


247 

?55oIfc,  ivo  man  wcnisjcr  &aö  ^cvfdjuttcn  6cfutd)tctc, 
barßcrcicht  wor&cn»  ^aö  ndmUcf)c  9cfc^{>  au(f>  juc 
3cit  bcö  X  6  0  m aö  üo»  2ßalöcn,  furj  vor  tcm  ^on^t^ 
liiuu  üon  .^ünf^auj,  tt)eld)cr  erja^tt,  Mefcö  f.-i;  Mcö 
5cu  ivcnifjcn ,  bcn  ^^calatcn ,  imD  anöcrii  Männern 
vow  ^Infcberi/  iiub  &cu^(c(tci-n  auö  öem93o(fc,  geflati 
tct  werben»  (^ö  ifl  and)  glanlUic^,  öajj  baffer  bie  @ej 
wo^n^cit  6ei6e6atten  werben  fnj,  ben  Königen  von 
granfreic^,  wenigflenö  bei  i^rcr  ^ronnng;,  heibi 
©ejlalten  barjnreid)en.  (^nbltc^  if!  bie  Kommunion 
unter  ein^r  0ejialt  aUgemein  angenommen  wocben/ 
unb  in  ben  '^(fien  beö  ^onjilinmö  von  ^onj^anj  öege^^ 
ren  bie  5SevoUmdd}ti9ten  ber  ©t^nobe,  weil  einige 
^riefler  nid}t  aufboren,  iaien  unter  beiben  Öetlatteii 
bie  Äommnnton  barjureidieU/  hci^  bie  Äirc^e  i)di\>^f 
me  23orfe^rnngen  bagegcn  treffen  möge, 

^(ud)  ijl  nid}t  ^n  Idugnen,  ba^  unter  jeber  ber  6ei?^ 
ben  ©efiaken  ber  ganje  S^rijlnö,  ^raft  ber  ^onfo.' 
mitanj,  wk  bie  '^f^eologen  ftd)  ausbruccen,  empfan.- 
gen  werbe :  benn  fein  ^tcifc^  i^  nid)t  von  feinem  Q3Inte 
getrennt,  ^ier  fomntt  eß  bloö  auf  bie  ^^lage  an,  ob 
man  of;ne  (Bunbe  von  ber  in  ber  6.  (Bc^rift  vorg?-- 
fc^viebenen  ?5<^'^>tt  abiveid}en  biirfe,  ^d)  gefiele, 
wenn  ^rivatpevfonen  biefc3  getrau  Ratten,  fo  ^äiu 
man  jic  von  einer  ftrdflid^en  ^erwegenbeit  nid}t  frei.' 
fprec^en  fonnen;  nun  aber  jeigt  ber  ©ebrand)  ber 
.Äirc^e  feit  fo  vielen  Sa^rf^unberteU/  ba^  man  von  bm 


248 

tis  ;  nunc  vero  Ecclesiae  usus  a  tot  saeculis 
ostendit  a  primis  temporibus  crediium  posse 
xalioem  ob  probabiles  causas  praetermit.li :  et 
prote>lantes  quidarn  *)  fatentur,  si  quis  a  vino 
abhorreret  cum  sola  panis  communicatione  pos- 
se conttrnlum  esse  :  qiiaenam  autem  gravior 
nunc  causa  intelligi  polest  quam  evitafio  schis- 
malis  et  conservatio  unitatis  Eccle.^iae  ac  pub- 
]irae  caritatis  ?  Itaque  pro  certo  habeo  ad- 
cmplionem  caliris  nemini  causam  justam  prae- 
bere  po.sse  ab  Ecclesia  recedendi. 

Ecdesiae  autem  rectores  ,  quod  egerunt , 
bono  egere  animo  et  ex  gravi  causa.  Conslat 
enim  de  liquore ,  cum  in  minutissimas  partes 
sit  divisibilis ,  facilius  aliquid  perire  cum  va- 
riis  periculis  cffusionis  adhaesionisque  sit  ex- 
posilus :  unde  et  panis  forma  mutala  est.  Et 
pro  grumoso  unde  aliquid  facile  decidere  pos- 
sit ,  aliijfi  substitutus  est.  At ,  inquies ,  cur 
liüdie  periculum  timent,  quod  Christus,  Apo- 
stoli  et  Sancti  Patres  a  tot  saeculis  non  timue- 
rurit.  Verum  tenendum  est,  quod  saepius  dixi, 
offensionem  et  scandaJum  ex  parte  ab  liomi- 
num   opinione   pendere.        OJim   autem   certum 


*)  Ha    in  Editioiie  Paiis  ;    galllra   famen    verslo  legil 
quidem.  Editio  Moguntina, 


249 

frflcii  Seiten  ^er  (^e()(au6t  6a6e ,  man  fonnc  wcc^m 
tt)id)ti<]cu  Urfac^eu  bcn  ^cld)  untcvla|7cn ;  unb  *pi*0tcj 
flanten  fclbfl  gefielen  ein,  wenn  jemanb  üor  bcm  ^SSciti 
einen  ^6fd)en  6dtte,  fo  fonnte  er  fic^  mit  ber^ommm 
nion  bc3  ^uobeö  begnügen:  \v([$  für  eine  widrigere 
Urfac^e  fann  aber  ivo6l  ge&acf)t  wcr&cn,  alö  bie  ^:vf 
incibung  einer  'Trennung  unb  öie  (Si'bctltuug  bcr  ^ir? 
d)eneinf;eit  nn&  ber  «Ugemeinen  liebe?  ^af^cr  glau? 
be  ic^  fef^,  bie  (Sntjicbnng  beß  ^e(d}eö  fonne  nienian.' 
ben  eine  geredete  Urfac^e  geben ,  ftc^  t?on  ber  .^ircbe 
toejntrennen» 

5ß3aö  aber  bie  .^^irten  ber  ^ircbe  getban  6aben , 
5aö  l^ahcn  He  anö  gnter  l(b|ld}t  nnb  roid)tigen  ©rün; 
ben  get^pan»  (Eö  ifl  bsUnnt,  ba^  \>on  bem  gtü^jigen, 
weil  eö  in  bie  fleinflen  '^beilc  jert^cilbar  ifl ,  teid}t  cU 
waö  fann  ju  örnnbe  geben ,  ba  e*J  verfd)iebenen  0e? 
fahren,  entroeber  oerfc^üttet  ju  werben,  ober  an  bem 
©efd^e  bangen  jn  bleiben,  a\\^c\V^t  i\\:  bteferUrfad;e 
falber  wnrbe  auc^  bie  ?^orm  beö  ^robeö  üerdnbert, 
unb  \iatt  beö  frümlid)ten,  wotton  lcid)t  etwaö  ^cvahi 
fallen  fonnte,  würbe  anbereö  gebrandet»  7tUein,  wirb 
man  fagen ,  warum  fürchtet  man  ^cnt  jn  "^ag  bie  &ei 
fafpr,  weld)e  (£briflu3,  bie  !J(po|^eI  nnb  bie  b.  fBdtec 
iDon  fo  üielen  3^U^^*&^^^^^'^^f<^«  &^^*  "i<^}t  gefürchtet  I^a? 
'ben?  ^yian  barf  baß,  roa^  id)  cfierö  fdjon  gefagt  l^at 
be,  nid)t  üergeffcn,  ba^  baiS  Qfnfiojjige  nnb  bie  ^{er; 
gerniffe  jum  Xfpeil  »on  ber  ?Olcinung  ber  ^lenfd^en  ab: 


250 

est  minus  ofTensos  fulsse  homines  casibus  Im- 
jusmodi ,  quam  hodie  lieret.  Cerlum  quidem 
est  nihil  Christo  ,  ipsiusque  sanctissimo  corpori 
posse  evenire  indigni  ,  sed  quidquid  id  est, 
visibilibiis  symholis  tan  tum  obtingere.  Hodie 
tarnen ,  muUo  major  exlerius  reverentia  erga 
illa  ipsa  ostenditur ,  praeserlim  ex  quo  Chris- 
tum in  symbolis  corporis  sui  honorari  mani- 
festius  ,  pietas  populorum  probavit  :  quod 
olim  minus  frequentabatur  ;  constat  enim  in  ri- 
libus  sacris  ac  divino  cultu  ,  quaedam  non  ne-» 
cessaria  temporibus  variare. 

An  autem  nunc  praestet  calicem  reddi  po- 
pulis,  hoc  est,  an  non  praeponderant  ratio- 
nes  quas  tot  principes  et  nationes  allegarunt ;. 
ad  quidem  definire  non  perlinet  ad  privatos , 
sed  ad  Ecciesiae  rectores  ,  maxime  autem  ad 
summum  pontificem  cui  concihum  tridenlinuni 
totura  hoc  negotium  reliquit.  Sana  ab  aliquot 
saeculis  integrae  nationes  usum  calicis  reslitui 
postularunt ,  partim  et  impelrarunt;  ut  Bo- 
hemi  olim  et  jam  dudum  Graeci  catholici  in 
ditione  Venelorum,  inio  in  ipsa  urbe  Roma: 
notumque   e^t    quod  '' )    legati  impcratoris,    re- 


0  In  Ms,  quid. 


251 

Jans]eti,  Sä  i\i  aUt  fic^cr,  toor  Reiten  wate  ein  ät^nt 
ticf)er  3«f^*iU  fuc  bie  ÜJZenfcIjcu  nic^t  fo  anjlo^tg  gcwc« 
fcn,  wie  Jeut  ju  'tage,  ©etui^  ij^  cö  swar,  ^0»$ 
nicl)tö  Unanfidnbigcö  (S&n)lo  unb  feinem  ^eiligen  ieis 
hc  tüiberfa^rcn  fcnne,  fonbcvn  ba|3  alfe$,  maß  gefeite; 
^en  mag,  nur  auf  bie  iid)tbaren  (Bt)mboIen  Sinl^ull 
§abe,  :;^od)  ^cut  ju  ta^  enijci^t  man  auc^  biefcii 
fclbjl  au^crtic^  eine  üict  größere  (£brfurd}t,  bcfonbev^ 
fcitbcm  bie  "^(nbad)!  bcr  Golfer  angefangen,  (SSnjlum 
in  ben  (Si)mt>oIen  feineö  Ici6c6  gcprang\?olIcr  ^u  'oere^^ 
rcn,  n)eld}e6  ef;ebc)Tc»  weniger  liMid)  war;  benn  eö 
ijl  bcfannt ,  ba§  in  ben  0ebrdud)cn  unb  in  bem  &ou 
teöbicnfte  manches  nid^t  notf^wenbige  mit  ber  3^'^^ 
jid}  anbere. 

Ob  cß  aber  wirflid)  erfprie^Iid)er  wdre,  bem  ^olfc 
ben  i^etd)  wiebcr  ju  geben,  ba^  jjei^t,  ob  bie  Urfa; 
d)ett,  welche  fo  viele  gnrftcn  unb  Ovationen  anfuOr? 
ten,  nid)t  überwiegen;  bies  ju  entfu)cibcn  ftcbt  ^'cU 
»atmdnnern  nid}t  ju ,  fonbern  fpingt  t>on  ben  .^ird^en; 
»orflcf;crn  ab,  unb  ^auptfdd)lid)  von  bem  ^abfi?, 
wcld)em  ba^  ^on'^ilium  von  Irient  biefeö  ganje  &Cf 
fc^dft  übcrlaffcu  ^au  '3Ba^r  ijl  cö,  feit  einigen  ^a^r- 
Junbcrten  ^aben  ganje  ^Rationen  beg:5rt,  ta^  w.an 
ibnen  ben  ©ebraud;  beö  Äcld;e6  jurücfftcUe,  unb  jum 
'*t^eil  aud)  erBalten,  wie  bie  Q^o^mcn  vormals  unb 
fc^on  Idngfl  bie  fat5clifd)en  0vied)en,  in  bvnn  ©ebiet? 
Icr  ^enctianer  unb  in  ber  (Btabt  S^tom  fclbjl:  eö  ijl 


252 

gis  Galline j  diuis  Bavariae,  prlncipum  sano 
catliolicorum ,  sollicitarunt  et  *)  apud  ponti- 
ficem  maximum  et  synodum  triderUlnam ,  et 
quod  ipse  postremo  pontifex  concesserit  pre- 
cibus  imperatoris,  de  quo  legi  Cassander  po- 
test.  Et  putem ,  si  hodie  hujusmodi  indiilgcn- 
tia  leconciliari  posset  aliqua  gens  vel  certe 
magniim  Ecclesiae  bonum  procurari,  pontifi- 
cem  difficilem  non  fore,  Interea  si  forte  pec- 
carent  Ecclesiae  rectores  nimia  severitate,  ip- 
soruni  id  periculo  foret ,  neque  ad  subditos 
perveniret  crimen,  quos  par  est  obedire  in 
illis  circa  quae  data  est  rectoribus  statuendi 
potestas.  Rectorum  aulem  est  dare  operam  ut 
potestate  sua  bene  ulanlur.  Nihil  autem  du- 
bito  de  rebus  hujusmodi  statuere  posse  eos 
qui  praesunt ,  iisque  parendum  potiusquam 
Schisma  faciendum  esse,  quod  super  oninia 
pene  mala  grave  maluni  Augustinus  ostendit. 
Ecclesiae  quidem  potestas  definiendi  lale  por^ 
rigitur,  ad  ea  etiam  (sed  certo  modo)  quae 
juris  divini  positivi  sunt,  ut  patet  ex  muta- 
tione  sabbati  in  dominicam  diem,     permissione 


*)  Sollicitarlnt  in  Ms. 

Editio  farisv 


253 

and)  UUnnt,  wae  öic  ©cfan&tc»  bc$  ^aifcvö,  beö 
i^onigö  von  ^vanhcid),  t>cö  »C><^v5ogö  tjon  ^^aicrn, 
gcwi^  dd}t  fat^olifc^cr^uff^c"/  infianbig  bei  bem$)a6.' 
|te  unb  beul  Äonjinum  v>ün  Xricnt  begehrt  ^ö6en,  im^ 
it)a6  cnblic^  bei- ^abfl  ben  Ritten  bcö  .^aifcrö  juge; 
flanbcn,  worüber  man  GviiJanber  uad;lefen  fann.  Unb 
id)  glaube,  wenn  in  unfern  "Zeigen  burd)  d§n(id)e 
9Rad}ftc^t  irgenb  ein  ^olf  mit  ber  ^irc^e  wieber  ver.' 
fo6nt ,  ober  fonft  ein  gro^eö  0ut  i^r  tocrfc^afft  wer; 
bcn  fonnte,  ber  *Pab|1  ctwci^  nachgiebig  fepn  würbe, 
^enn  inbe^  bk  Äirc^euücrllc^er  burc^  adju  gro^c 
Strenge  fünbigten,  fo  waren  |Ie  bafür  verantwortlich, 
unb  bie  Untergebenen  f^dtten  feine  ©c^ulb  auf  ftc^ ; 
benn  an  ibnen  i|l  eß,  bcn  ^or)tcJ\ern  in  bem,  worübec 
fie  ju  verfügen  ©cwalt  ^aben,  ju  gefporfamen*  7C« 
ben  ^orf^efpern  aber  iji  eö,  barauf  bebac^t  ju  \ct)n, 
bamit  jle  if^re  ©ewalt  gut  gcbraud^en»  ^d)  jweijTe 
aber  nid)t,  öa^  ^orfte^'^er  in  bcrgleid)en  !^ingen  »er? 
fügen  fonncn,  unb  man  ifpncn  lieber  ge^orc^eu  muffe,, 
fliö  eine  "Xrennung  verurfad)en,  welc{)e,  wie  ber  ^\ 
!Kuguftin  beweifl,  viclleid)t  unter  allen  Uebetn  b<x$ 
größte  i\i*  ^ic  (Gewalt  ber  ^irc^c  ju  entfd}eiben, 
telpnt  [id)  in  ber  Xlpat  weit  awü,  fogar  aud)  auf  jene 
^inge(bod}  unter  gewiffen  9vücfficf)ten),  weld)e  po; 
fitiven  g6ttlid}cn  Dvcc^teö  jinb,  woju  al6  Belege  bic: 
53erfe|ung  beö  (Babbatö  auf  ben  Sonntag,  bie  Sr; 
(aubnif  vom  ^lut  unb  bem  Srjlicften  ju  clJen,  ber 


254 

«apguinls  et  sufTocati ,  canone  lilirorum  sacro- 
nini,  abrogata  immersione  in  baptismo  ma- 
trimoniique  impeflimenli.';  ,  quae  partim  ipsi 
proteslanles  sola  Erclesiae  autoritate  quam  in 
eliis  spprnunt,    tiili  seqnuntur. 

Adoratio  sacratissiini  Eufliaristiae  sacra- 
menti,  tametsi  non  semper  acque  usilata  fue- 
rit,  laudabili  tarnen  pietate  recepta  est.  Primi 
enim  cliristiani  in  omnibus  quae  ad  externam 
eultus  demonstralionem  pertinent,  summa  sim- 
pli<  itate  utebantur,  quae  quidem  reprohendi 
iion  potest :  intus  enim  animi  vera  pietate 
flagrabant :  cum  vero  paulatim  refrigesceret 
zelus,  necessarium  fuit  adhibere  exteriora 
Signa  ritusque  solemnes  instituere  quae  officii 
admoner<nt,  ardoremque  devotionis  resuscita- 
rent,  praesertim  ubi  magna  ratio,  aut  oc- 
casio  e>>set:  nulla  actem  facile  major  praeberi 
christianis  potest,  quam  quae  se  offert  in  di- 
vino  hoc  sacramento  ubi  Deus  ipse  nobis  prae- 
sentiam  assumti  corporis  praestat.  Etsi  enim 
semper  et  ubique  aequabter  adsit  sub^tantia 
pariter  et  auxilio,  tarnen  quia  nobis  impossi- 
bile  est  semper  et  ubique  cogitatione  expressa 
in  ipsum  dirigere  mentem ,  et  perpetua  ho-' 
rioris  signa  dare  ,  prudentiae  est  in  divino 
cultu   ordinando  ;     ut    certa   tempora ,      loca  f 


255 

tauc^enö  beim  kaufen,  &ic  S&cbinbcrnilJc,  wdd)c$ 
t&ei(6  bie  ^rotcflantcn  fclbjl  Dloö  öurc^  baö  ^nfefpcit 
bcv  ^ti'd;c,  bciö  jie  in  aubcvn  (Btucfen  t)ccwerfen# 
gcfid^crt  befolgen» 

X^ie  7(nbctung  beö  aUerbciligften  ^aframentö  fcec 
(5;ud)avi]lic  ift,  obfd)cn  ]ic  uic^t  allejcit  auf  gleiche  7(rC 
gebrduc^Iic^  war,  auö  einer  loblidjcn  Jrommigfcit  in 
^ufnabme  gefommen»  X)enn  bie  erftcn  (Efpviften  Uf 
Ijienten  fid)  in  allem,  waö  auf  ben  andern  ©otteö? 
iienfl  ^e|;ug  §atte,  5er  größten  Sinfad)(3eit,  tuelc^e 
jtrar  nid)t  fann  getabclt  tvcvben;  benn  ii^re@emutBec 
waren  burc^glubt  tjon  raabrcm  ^nbaa^tögefu^le;  ba 
aber  ber  (Eifer  allmdltc^  erfaltcte,  wa-c  c$  notfjivenbtg 
au^erlic^e  3^Jc^''"  5^'  gebraud)en  unb  feierlid)e  Üiituö 
cin;ufuf;ren ,  bie  an  bie  (Ebriflcnv^l^id)!  erinnerten,, 
baö  ^euer  ber  7(nbar{)t  anfad)ten,  vovnei^mlic^  tvo 
eine  n3id)tige  Urfac^e  ober  0clegen|5eit  wäre;  nun 
aber  fann  ber  Sbrift  uiu}t  leicht  eine  wichtigere  fr'nben, 
al6  jene  wcld)e  fid)  in  biefem  g6ttltd)en  ©aframente 
barbietet,  wo  ©Ott  fic^  felbft  für  un6  in  feinem  ange-- 
nommenen  ieibe  i^ergcgenwartigt,  ^enn  obgleid)  er 
aüjeil  unb  überall  feiner  ^löefenbeit  m\i>  ^ülfe  nad) 
jugegen  \\i,  fo  ifl  eö  bod),  weil  eö  unö  unmöglich  i|"l 
'alljeit  unb  überall  unfern  ©eifl  jü  i^MU  in  Icbßafter 
^orftellung  ju  erbeben,  unb  fletö  unfere  ^cre.^; 
jung  burd}  auf  erliefe  S^ic^sn  i§Jn  i«  beweifeu,  ber 


ir56 

causae,  occasjones  designentur,  et  cuin  Deus- 
assumserit  hunianum  corpus  in  personae  suae 
unitatem,  ipse  nobis  peculiarem  maximeque 
insignem  adorandi  occasionein  praebuit;  neque 
eniin  dubium  est  quin  omnes  recte  et  congru- 
entcr  adorarent  apparentem  visibili  Christi 
forma,  Deum.  Idemque  est,  ubi  constaret 
adesse  Christum  corpore  suo  (nam  divinitas 
semper  et  ubique  adest)  etsi  invisibili  ratione: 
hoc  autem  cerlo  utique  constat  evenire  in  sa- 
cratissimo  sacramento.  Itaque,  si  unquam , 
tum  certe  maxime  conveniens  fuit  adorationem 
institui :  recteque  adeo  introductum  est,  ut 
in  sacramento  Eucharistiae,  externi  christia- 
uorum  cultus  quasi  summum  fastigium  colloca- 
retur,  quod  ad  supremum  etiam  cultum  chris- 
tianorum  internum,  hoc  est,  divinum  amorem 
inflammandum,  et  caritatem  testandam  atque 
nutriendam  a  Salvatore  est  institutum:  voluit 
eoim  nos  Dominus  cum  ultima  (siue  ultimae) 
roluntalis  suprema  mandata  in  novissima  coena 
daret  '^)  hie  meminisse  (ut  solent  desiderare 
qui  amant  et  qui  amanlur)  et  nos  invicem 
amare  tanquam  menibra  unius  corporis  sui  cu- 


'*'}  Hacc  ad  margincm  a  Leibnitio  scripta. 

Editio  Farl6. 


251 


ivluj^^cit  gcmaj}  bei  ^(noi-bmmij  beö  ©0ttc6&icnfte$ 
gaüijTe  3^'itfn/  Ovtc,    ^cwcijgvünbe  unb  öclc^ciu 
Reiten  ju  bcfiimmen  ,  unb  ba  ©Ott  eiticn  mcnfd?(id)ett 
5'vörpcr  mi:  feiner  göttlichen  Q^erfon  vereint  angcnom^ 
men  ,  fo  f^ät  er  fclbfl  itnß  eine  bcfon&ere  unb  treffliche 
Gclegcni^eit  gegeben ,  i6n  anzubeten ;  benn  eiJ  ift  nid;t 
ju  bezweifeln,    ba^  jcbcrmann  ©Ott  allein  rccl)t  unb 
billig  anbeten  itsiirbe,    wenn  er  unter  ber  fidjtbarett 
©eflalt  bcö  (Sf^rijluß  erfc^iene;    eben  fo  wäre  eö  anc^ 
wenn  man  bie  ©ewi^beit  §atte,  ba^  (E^ritluß  mit  fei? 
nem  ieibe  (benn  bie  ©ott{)eit  ift  alljeit  unb  überall  ge^ 
gcnwartig)  auf  eine  unfic^tbare  ^eife  jugegen  fei? ; 
nun  aber  ^aben  wir  üollfommene  ©ewi^bcit,  b<x^  bie$ 
im  aüer^eiligften  (Saframente  gefd^e^e.      ^enn  cS 
alfo  jemals  fd)icflid)  gewefen,    eine  Tfnbetung  ein? 
jufiUpren,  fo  wat  eö  üorjnglid)  ^ier  ber  5^^^ »  «nb  aU 
fo   ^at  man  fe^r  guten  ©runb  gefpabt,  ba^  (Bafras 
ment  ber  (Juc^ariftie  al6  ba$  Sr^abenfte  in  bem  cbyrift? 
lid)en  ©ottcöbienfte  anjune|)men,    weldjeö  auc^  juc 
^cd)j^en  innern  ©otteS^ere^rung  ber  (^briflert,  ba$ 
^ei$i,  jur  (Entflammung  gottlid^er  iiebe,   jum  ^c: 
weife  unb  jur  SRa^rung  finblic^en  ©efüfple  von  bem 
«^cilanbe  ijl  eingefe^t  wotben:  benn  bet  ^err  wollte, 
ba  er  beim  lePiten?Oiable  feineö  §6c^flen  5Öillene  (efite 
'  5Öefe^lc  ertlpcilte,    ba^  wir  unö  ba  erinnerten  (wie 
jene,  welche  lieben  unb  geliebt  werben,    ju  wünfd)eu 
pflegen) ,   eö  fep  unfere  Q^pic^t  unö  unter  einander  als? 

17 


258 

jus  nos  *)  onines  participes  fecitj  ilaque  Euclia- 
riitia  seniper  usa  est  Ecclesia  tanquam  tessera 
unitatis,  neque  ad  ejus  mysleria  quasi  intimos 
cliristianismi  recessus  ,  nisi  probati  purgatique 
admittebantur:  alios  enim  ne  interesse  quidem 
Diysteriis  fas  erat.  Adorasse  autcm  et  veteres 
constat;  et  sane  Ambiiosius  atque  Augusti- 
nus ilkid  psalmi,  adorate  scabellum  peduin 
ejus,  de  adoratione  carnis  Christi  in  mysteriis 
interpretantur. 

Denique  ex  quo  respectus  pnganorum  ces- 
savit,  qui  vel  occuli  niysteria  vel  a  quibus- 
dam  cxternis  signis  quae  poterant  offendiculo 
esse  infirmis ,  aut  speciem  paganismi  dare , 
absfineri  suadebat;  placuit  in  occidente  prae- 
serlini,  ubi  sane  nee  Sarracenorum  rationem 
haberi  opus  erat ,  ut  quidquid  in  externo 
cuUu  exqiiisitissimum  est,  paulatim  sacramento 
venerabili  decerneretur.  Hinc  non  tantum  ad 
elevationem  ejus,  consecratione  facta  pro- 
cumbi  placuit,  sed  et  constitutum  est  ut  cum 
maximo  honore,  vel  ad  iufirmos  portaretur     vel 

*)  In  Originali  Edilione  cgilurnon;    at  sensus  evJdca.    ' 
ter  nos  exigit. 

Edilio  Mogunlina, 


259 

©lieber  fciiieö  eiif^icjen  ieiOeö,  &cj]en  er  im3  alle  ti}e\U 
^afti(j  gcmad}t  bat,  ^u  lieben;  bat'er  bat  \ii)  bie  ^iiv 
c^e  alljcit  biefeß  ©aframeutö,  al3  beö  3'ic()enö  bec 
(Sinigfeit  bebieiit,  iinb  ju  be|]cu  ©ebcimniljc/  bic 
9lcid)fam  beö  S&ri|lentf;umö  üevborgenij'^eö  »^ciligtr^uui 
finb,  würben  nur  bie  ©eprüftcn  nnb  ©cretuigtcn  311; 
gelaffcn ;  anbern  war  eö  nid)t  einmal  erlaubt,  bcrt 
©e^eimnifen  beijuivo6nen»  (So  '\\\  awdj  auyer  '^we'u 
fei,  bap  i>ie  liitcn  bie6  ©aframcnt  angebetet  Ipaben; 
unb  2(mbroftuö  unb  "Kugultinus  erfldren  bie 
5[Borte  beö^falmen:  ))  betet  ben  @c^emel  feiner  gii^e 
an  cc  von  ber  Anbetung  beö  ^Ui\d)e^  (E^rifli  in  beii 
©e^eimni)T<?n» 

2(l6  man  enblic^  nic^t  me|)r  im  ^atte  war,  auf  bie 
*^eiben  9tü(ffict)t  ju  nef;men  ober  bie  0e.^eimni|Te  i^? 
rem  ^litfe  ju  entjie^en,  ober  jid)  einiger  du^ern  3ci' 
c^en,  weld)e  ©c^wad^en  jum  7(ergerni|Je  fei)n  fonn^; 
ten ,  ober  einen  7(nfd)ein  beö  ^eibentf^umö  i^atun  ge- 
ben fonnen,  enthalten  ju  muffen,  fo  fanb  man  vor;: 
jüglid)  in  ber  abenMdnbifd)en  ^irc^e  für  gut,  wo  c$ 
flc^er  nid)t  nctlpig  war  jic^  an  bie  @arrajenen  ju  fe^s 
ren,  alleö  xo(x$  ber  ©ottesbienfl  nur  prac^tüolleö  bat, 
nac^  unb  nad)  hei  biefem  ^od)beiligen  ©aframente  auf? 
'jubieten*  ^aber  cntfd)lo^  man  jicb,  nid)t  nur  bei 
beffen  7(uf&ebung  bei  ber  ^^anblung  fid)  nieberjuwcr^ 
fen ,  fonbern  man  verorbnete  auc^ ,  bajjelbe  mit  bem 
^6d)ften  (Sbrengeprdnge   ben  -Traufen  ju   bringen « 

17  ^ 


260 

alias  circunigeslarelur,  vol  in  puLlica  causa  \'e5 
alias  subinde  exponeretur,  ut  quotannis  peculiari 
festo  cum  maxima  velut  triuniphantis  Ecclesiue 
laelitia ,  divinum  pignus  in  terris  colereturj 
atque  haec  sane  convenienter  recepta  esse  adeo 
manifestum  est,  ut  lutherani  quoque  adorr.- 
lionem  in  ipsa  perceptione  Eucliaristiae  exlii- 
beant ,  quanquam  ultra  non  progrediantuv, 
quia  extra  usum  mnnducationis  corpus  Christi 
sacramentaliter  adesse  non  putant:  sed  a  nobis 
supra  oslensum  est  commentum  hoc  novum  et 
incongruum  esse. 

Cum  autem  institutum  Ecclesiae  improbant, 
reipsa  vel  abusus  tantum  ipsi  Ecclesiae  impro- 
batos ,  vel  suas  quasdam  imaginationes  impug- 
nant.  Putant  enim  terrena  symbola  a  catholi- 
cis  adorari:  et  cum  fateantur  substantiam  pa- 
nis  ab  adorationis  objecto  expresse  excludi, 
quam  Ecclesia  plane  abesse  docet,  tamen  ve- 
xentur  ne  saltem  ipsae  species  adorenturj  prae- 
ter quam  quod  incertam  esse  aiunt  transsub- 
itantiationem  ,  sive  quia  ipsum  dogma  ipsorum 
opinioiie  per  se  vacillat  j  sive  quia  potest  sce-^ 
leratus  presbyter  invalideve  erdinatus ,  aut 
«ubtrahere  voluntatem  consecrandi ,  aut  mhil 
agere.  Verum  scire  debent  ne  in  species  qui- 
4em   dirigi  adorationem  :     neque  enim   albed© 


261 

^bn  in  ^rojcfjTonen  t^rumjutragcu ,  &a|fc(6c  in  6f; 
fentlirf)en  ^(ng.letjen^eiten,  ober  aus  antern  Urfac^cu 
jutvcilcn  au5jufcf3cn,  unb  bieö  gottlidje  ^fanb  auf 
(Srbcn  jabrlid;  burc^  ein  bcfonberce  ^cftmit  bcin  grof; 
tcn  ^nbcl  berglcidjfam  trtunipbirenbcnÄ:rd)c  ju  ücr' 
e^rcn;  xo'ic  wcl^iid}  biefe  7(norbnung  ifl,  kud)tct  fo; 
gar  barauö  ^erüor,  t<x^  bie  iut|)crancr  fclbfl  im  @c; 
nuJTe  bicfcö® aframent  anbeten,  obfd)on  jte  nidjt  wei? 
tcr  (^e^cn,  vocii  jie  glauben,  ber  leib  S^rij^i  fep  au^er 
bcm  ©enuffe  nic^t  faframentalifc^  JW9^9f n ;  allein  oben 
6aben  wir  fc^on  gezeigt ,  ta^  bied  eine  netu  un^  un; 
fd)t(flid)e  Srbic^tung  fei;. 

^nbem  fte  aber  bie  TInorbnung  ber  ^irc^e  mi^biUi,* 
Qsn ,  fo  befdmpfen  fie  in  ber  'tf^at  entroeber  nur  ^i^t 
braudje,  ttjeld)e  bie  .^irc^e  felbft  »erbammt,  ober  ifrc 
eigenen  ^^antafiegcbilben.  Ül)enn  jic  glauben,  bie  Mci: 
tjolifen  beten  irbifd)e  (Bnmbolen  an ,  unbba  |te  befen.' 
neu  bk  (Subftanj  beß  ^robeö  werbe  auöbrücflid)  Dom 
Öegenftanb  ber  7(nbetung  au6gcfd)(ojyen ,  üon  welcher 
bie  ^ird^e  offenbar  U^n ,  jie  fei)  nic^t  me§r  ba ,  fo 
furchten  fte  boc^,  bieÖcj^altcn  wenigflenö  mochten  (xw 
gebetet  werben ;  ferner  fagcnfie,  bap  bieXranßfubflanr 
tiation  emaü  ungewiJTeö  fei),  entwebcr  weil  nac^  if); 
nr-15}^cinung  bicfeö  ^^Dognia  wanfenb  ijl,  ober  weil 
ein  lafier^after  ober  ungültig  geweifter  9)riefler  ben 
Tillen  ju  confefriren  nic^t  fjaben  fonne,  ober  gar 
ntc^t  confefrire.    tUUein  jie  foUen  wif["cn,  ba^  bie  lUu 


262 

panis ,  sapor ,  figura  ,  et  reliqua  orcldenlia 
in  corpore  Christi  sunt  tanquam  in  suhj'-rfoj 
lipqiie  de  eo  possunt  praedicari.  Et  proinde 
cum  adoralio  in  Chrislum  ip.sum  convortilur, 
aniiiime  adorafur  res  aliqua  minuta  ,  roliinda, 
Irnuis  ,  albicans  quae  panis  qualilales  habet, 
jnulto  minus  ipsa  albedo  aut  rotunrlitas.  Etsi 
autem  conlingeret  consecrationem  revera  non 
esse  fqctam  ,  non  irleo  irlololatria  ulla  rom- 
mitteretur  ,  neque  enim  aliud  adorafur  aut  ali- 
ter  adoratur  Christus  Deus  sive  caro  ejus  ad- 
sit  ,  sive  non  adsit  ;  et  cum  nulla  Christi  ad- 
oratio  superflua  sit ,  nihil  oberit  si  occasio  ad- 
orandi  quam  praesentia  corporis  ejus  credita 
praebuit ,  falsa  esset  ;  neque  proinde  illa  quo- 
rundam  protestatione  opus  est,  si  tu  Christus 
es  adoro  te ,  si  non  es  ,  non  adoro  :  praetcr- 
quara  enim  quod  iale  quid  per  se  infelligitur, 
atque  intelUgeretur  si  vUlbiliter  Christus  ap- 
jiareret  *),  sciendum  est  illud  album  et  mi- 
rsutum  et  paniforme,  non  qs,^q  Christum,  nee 
credi  esse ,  nee  adorari  :  quod  si  plebs  ali» 
quando  de  vero  adorationis  objecto  in  hoc  sa- 
cramento    non    recte    edocta    est,     id    graviter 


*)  Haec  in  margine  addita  In  Mss. 

Editio  Parii, 


263 

6etuu9  nic^t  auf  bic  ©cftattcit  gend)tct  tvcrbe;  beim 
bie  ^ci^c  bcö  ^robö,  ber  0efd)ma(f ,  bie  0c(la(t, 
unb  bie  übrigen  3itf^^^li9^<^if^"  i^*^^  "'"^^  i^"  ieif>e(E^nf 
jli/  atö  in  if^rem  Subjeft,  unb  fonnen  aud)  i^m  nid;t 
jugeeignet  it)evbcn;  folglid)  tvenn  bie  "Knbetung  auf 
S^rijluö  fclbft  bcjogen  wifb,  fc  wirb  feincßwegö  ein 
bünneß,  runbcö,  fleinc6,  tt)eißlid}eö  !Ding,  tt?cld)c5 
bie  (Sigenfd}aften  bc6  Q5robe6  ^at,   angebetet,   unb 
noc^  md  weniger  bie  ^ßSeij^e  ober  Dtunbe  felbjl»  'trüge 
eö  fic^  aber  auc^  ju,  ba^  tvirflid)  nic^t  confefrirt  wor; 
ben,  fo  würbe  bod)  beöwcgen  feine ^(bgctterei  begann 
gen;  bcun  ntd)tö  anbev6  wirb  angebetet,  ober  (tbüf 
fli;5  unfer  &ott  wirb  auf  feine  anbere  '^ei^s  angebe* 
tet,  möge  nun  fein  'S^dfd)  jugegen  fepn  ober  nid)t« 
Unb  ba  bie  2(nbetnng  (Ef^riflt  nie  übcrjTü^ig  ifl,   fo 
fd)abet  bieö  nic^tö,  wenn  ber  Körper,  beffcn  geglaubte 
(Gegenwart  jur  71'nbetung  @cIegcn[Acit  gab,  wirflid) 
\\:d)t  jugegen  i]i\   folglid)  i|l  aud)  jene  ^roteflation 
nic^t  not^wenbig,  ))wenn  bu  (Si;ri]luö  bift,  fo  bete 
ic^  bic^  an,  wo  nid}t,  fo  bete  id)  bid)  nic^t  ancc;  auf; 
ferbem  ba^  jtc^  bk^  dou  felbfl  verfte&t  unb  auc^  'ocn 
flanben  würbe,  wenn  SOrifiuö  fid)tbarlic^  erfd)iene, 
fotl  man  noc^  wi|]en,  ba^i  jeneö  ^ei^e,  X5ünne  unt> 
^robformige  niif^t  (S^riflus  fep,  and)  \\id)t  für  (Ihvi- 
^i\$  gehalten  ober  angebetet  werbe»    ^enn  ba$  ^olf 
von  bem  wabren  0egenftanbe  ber  ^(nbetung  in  biefem 
(^aframente  nid}t  rec^t  belehrt  i|t,  fo  bulbet  bici  jwei.- 


264 

ferre  Ecclesiam  et  omnibus  modis  corrigendum 
censere  dubium  nulluni  est  *). 

Exposilis  controversiis  potioribus  quae  tirrq, 
sanctissimam  Eucharistiam  iiioUe  sunt,  caete- 
ris  vsarranienlis  minore  niullo  prolixitate  de- 
fungi  poteriinus.  Et  quidem  quae  ad  Pocni- 
tentiae  sarrainenfum  pfrtinenf,  inagnam  par- 
tem  altigimus,  cum  de  remissionft  peccatorun^ 
et  justificatione  hominis.  Semp^r  pnim  in 
adulto,  qui  Deo  recon<.ili(  tur,  opus  est  poe- 
nitentia ,  sive  cum  prinium  sacro  lavacro  ini- 
fiatus  in  Ecclesiam  recipitur,  sive  cum  denuo 
maculatus  per  sacramentum  absolulionis  mun- 
datur,  cui  pecullariler  pocnilentiae  appellalio 
adhapsit.  Est  autem  profecto  magnum  Dei  be- 
jieficiura,  quod  Ecclesiae  suae  potestatem  de- 
dit  remiKendi  et  retinendi  peccala  quam  Ec- 
clesia  per  sacerdotes  exercet,  quorum  minis- 
terium  sine  magno  peccato  contemni  non  po- 
lest. Eaque  ralione  et  juri.sdiclionem  Ecclesiae 
confirmat  Deus  et  munit,  atque  in  refracta- 
rios  armat,  dum  rebus  ab  ea  judicatis  execu- 
tionem  commodare  promittit,    magno  schisma-! 


^^  Transpositioncm  hJc  esse  eviJenfcr  fipparct,  et 
qin'dquid  de  sacrificio  ülcilur  pag,  278,  huc  re- 
fprri  dcbcre.  Edilio  Paris. 


265 

fclöo^uc  bie  itirc^c  un^cnt,  unö  tviff  &a0  man  c6  auf 
oUc  QBcifc  üerbcjicrc, 

£^lad>^em  trir  nun  bie  tv>lcr)tiqcrn  (Strcitigfcitcn , 
bie  in  betreff  bc$  aller^eiligflen  ^ntavfaframents  ciw 
flauten  itnb,  bargcle(jt  (^aben,  fo  fonnen  wir  wohl 
bei  bcn  übrigen  ©aframenten  yiel  gcbrdngtcv  fepn, 
S[Baö  bci$  ^^upfaframent  betrifft,  ^aben  wir  f^-^on 
grof:entf;eilö  erörtert,  a(ö  wir  »on  ber  9Rad)IajTun3 
bec(Bunben,  unb  ber  ^tec^tfertigung  bas  ?Oienfd)en 
^an^clten.  ^enn  ein  (Jrwacf^fcncr,  ber  mit@ottwitt 
tterfcfpnt  werben,  ^at  attjeit  b'ic  SBu^e  vonnotben, 
er  mag  nun  entweber  jum  erflenmal  burc^  i>a^  ^.%m\f 
hab  eingeweibt  in  bie  Äirc^e  aufgenommen  werben, 
ober ,  nad)bem  er  fic^  von  neuem  mit  Sunben  bcficcf  te 
burd)  baö  ©aframent  ber  ioöfpred)ung,  bem  befon? 
berö  ber  Dlame  :»)^u^ea  beigelegt  ij^,  gereinigt  wer? 
ben.  (So  ifl  aber  h\  ber  %f^at  eine  gro^e  SBo^lt^at 
©otteß,  ba^  er  feiner  Äirc^e  bie®cwatt  gegeben  ^at, 
bie  @unbcn  nac^julajfen  unb  ju  bebalten,  weld)e  bie 
Äird)e  burc^  bie  Q)riej^cr  auöübt,  beren  ^(mt  of^ne 
gro^e  (Sünbe  nid)t  fann  t>erad)tct  werben«  7in]  biefe 
^eife  bcfrdftigt  unb  befcfligt  ©Ott  bie  ric^terlid)e©e? 
walt  ber  ^ircbe,  unb  riiflet  fie  gegen  bie  ^al3|larvi; 
gen  mit  ^üßaffen  au6,  inbem  er  verfpric^t  ba^  von  ifn* 
•  au6gefprod)ene  Urtfpeil  in  ^odjug  ju  bringen,  jui^ 
grof'en  (Strafe  ber  (£d)iömatifer,  bie  bati  ^nfelpcn  ber 


"260 

ticorum    inalo    qiil   Et'clesiae    auloritatcm  sper- 
nentes,     et  bonis  ejus  rarere  cogunlur. 

Porro  ufraque  remissio  quae  vcl  in  Baptis- 
mo  vel  in  Confessione  lit ,  aeque  gratnita  esty 
acque  fide  Christi  nitifur,  aeque  Poenitentia  in 
adultis  inrliget  j  sed  intcrest  quod  illic  ,  prae- 
ter ablutionis  lituin  ,  nihil  a  Deo  peculiariler 
praescriptum  est ,  hie  vero  mandatum  est  ut 
qui  mundatus  esse  vult  se  sacerdoti  ostendat 
peccataqne  confiteatur  et  subinde  sacerdolis  ju- 
dicio  castigalionem  aliquam  subeat ,  quae  ad- 
mqnitionis  alicujus  loco  in  posterum  esse  pos- 
sit  j  et  cum  Deus  sacerdotes  constituit  medi- 
cos  animarum  ,  voluit  palere  ipsis  mala  aegro- 
ti  et  nudari  conscienliam  :  unde  sapienter  Am- 
EROSio  poenilens  Theodosius  dixisse  fertur : 
tuum  est  pliarmaca  oslendere  et  iniscere,  menm 
suscipere.  Pharmaca  autem  sunt  ]cges  quas 
imponit  sacerdos  poenilenti ,  tum  ut  senliat 
praeleritum  majum,  tum  ut  vitet  fiiliirum,  ea- 
que  satisfaclionis  nomine  designantur ,  quia 
grata  Deo  liaac  obedienlia  est  sese  castigantis, 
et  poenam  temporalem  mitigat  vel  tollit  quae 
alioqui  a  Deo  expectanda  esset.  Tolum  auirni 
hoc  instituium  divin a  sapientia  dignum  esse 
negari  non  polest ,  et  si  quid  aliud ,  hoc  car- 
te in  christiana  rcJigione  praeclarum  et  lauda- 


^ird}c  üevac^tcnb ,  ctucf}  bcr  i§c  anidcvtrautett  0utec 
beraubt  werben  müfyen» 

ferner  i|l  jebe  ©unbcnnac^laffung ,  fowc(>I  jene  in 
ber  'A:aufe ,  a(6  aud)  jene  in  ber  ?^cid}t  i3leid)nid^i3  im? 
vcrbient,  ftüfet  ftc^  glcidjmdj^ijj  auf  bcn  ötaubcu  in 
S|)ri|luni,  bcbarf  gleic^mdjjig  ber  %\\%z  bei  ben  ^ks 
wacf)fcnen;  aUcin  in  ber'Xaufe  i|l  ber  Untcrfd)icb,  l^^ 
an^cr  beut  ÜCituö  ber  ioßfprec^ung  nid)töbc[enberö  von 
^ott  üorijcfc^rieben  i|l,  in  bem  QJu^faframent  aber 
ifl  befoj^len,  ^(x^  wer  gereinigt  fe\}n  will,  jtc^  b?m 
Q.'^ricfter  jeigc,  bic  (^ünben  beichte,  unb  nod)  ^^x^-^x 
nad)  bem  Urtfpeite  bcö  ^viej^erS  einer  3ucb;iigung  frd) 
untcrjie^e,  welche  für  bie  3"fii»ft  ^^^  Tarnung  bte* 
neu  fenne;  unb  ba  0ott  bic  ^ricjler  aliS  ?Cer:te  ber 
(Beden  eingefc|;t  \y(M ,  fo  woUte  er  auc^,  bajj  if^nert' 
bie  Uebel  \>z^  .^raufen  entbccft  wx"^  ^(x^  @cwij|l-n  cnt- 
fd}leiert  werbe ;  ba^cr  §at,  wie  man  erjd^It,  ber  bu^.' 
fertige  ^ fp  c  o b  o fi  u ß  fcbr  wciölid)  \\\  hz\\\  1\  m b r o^ 
fiuö  gefagt :  an  bir  \^  eö  ,  •  bie  ^frjneimittel  an; 
jugcben  unb  jUjubcrciten,  cm  mir  aber  \^  cö,  biefcl? 
ben  einjunefmen,  !;:Die  ^(rsneimittel  aber  fiub  bie  0c; 
\:%z ,  wcld}e  ber  93riefter  bem  ^Bu^enbcn  auferlegt, 
bamit  berfclbe  fowojl  \i^^  vergangene  llebcl  fü^Ie,  al5 
baij  jufiinftige  \?ermeibe,  unb  bicö  wirb  mit  bem  3Ra; 
nien  »  ©enugt.^uung  «  hz\z\&)\\zi ,  weil  biefcr  ©ef;or; 
fam  beß  jld)  fclbfl  3«<iKigenbea  Öott  angenehm  ijl, 
unb  bie  jeitlidjc  (Strafe  linbert  ober  aufgebt,  weld}e 


268 

bile  est ,  quod  et  Sineiises  ac  Japonensei  sunt 
admirati  :  nam  et  a  peccalis  ninltos  deterret 
confitendi  necessitas  ,  eos  maxime  qui  nonduni 
obdurati  sunt  et  lapsis  magnam  consolationem 
jiraeslat  ,  ut  adeo  putem  pium  ,  gravcm  et 
prudentem  confessarium  magnum  Dei  Organum 
esse  ad  animarum  salutem  ,  prodest  enim  con- 
silium  ejus  ad  regendos  aflectus  ,  ad  animad- 
vertenda  vitia  nostra  ,  ad  vitandas  peccatorum 
occasiones ,  ad  reslitucndum  aLlatnm  ,  et  re- 
parandum  damnum  *)  datiini  ,  ad  dubia  exi- 
inenda ,  ad  erigendam  mentem  afflictam  ,  ad 
oninia  denique  animae  mala  aut  toUenda  aut 
mitiganda  :  et  cum  fideli  amico  vix  quidquara 
in  rebus  humanis  praestanlius  reperiatur,  quan- 
ti  est ,  eum  ipsa  sacramenli  divini  inviolabili 
reJigione,  ad  fidem  servandam  opemque  feren- 
dam  adstringi  ?  Quamvis  autem  olim  ,  ubi 
major  erat  fervor  pietatis  ,  publica  confessio 
et  poenitentia  inter  christianos  usurparetur ,  ni- 
hilominus    ut    infirmitati   nostrae    consuleretur, 


■'*)  Dubjfari  potest  an  rccte  lefrafur  Lic  damnum.  Sed 
vox  quae  in  Ms.  habetur  difficillime  legilur.  Prirno 
aspectu  videtur  esse,  summum,  sed  quo  sensu? 
Forle  seandalum, 

Edillo  Paris. 


269 

■tx  fonfi  von  ©Ott  ju  erwarten  Qc^abt  f^cittc*   (So  fanit 
•aber  nid)t  gelduijuct  ivcr&ciT,  ba^  tiefe  cjanjc  (Sinric^f 
tung  ber  gcttttct)en  -^Beiöfpcit  roürbig  feij;  unb  gciri^ 
wenn  etiuciß  fc^en  nnb  lobcnßwnrbig  ijl  in  ber  d)rtj^lid}e« 
Dvcltgiou,  fo  i|l  c6  bicfcß,  —   wcldjci  felbfl  Sbinefec 
unb  ^ttp^'^ncfer  bewurrtert  6a6en:  bcnn  bic  SRotfprocn; 
bigfeit  jn  beichten  fd}rccft  viele,  befonberS  jene,  vocU 
rf)e  noc^  nic^t  üerbartet  jTnb,  von  ber  ©unbe  ah,  nnb 
^etva^rt  ben  gefallenen  großen  Xrofl,    fo  ba^  ic^ 
<jlanbe,  ein  frommer,  gcfef^ter  unb  fluger  ^eid)tvas 
ter  fei)  ein  großes  ^erfjeug  ©otteß  jum  ^eil  ber  (See:? 
len;    benn  fein  Dtat^  nu|t  unß  jur  ienfung  unfrec 
Steigungen,   jur  "Sßabrne^mung  unfrer  5f&l»-'f /  5«c 
^ermeibung  ber  0elegen|)eiten  jur  Sünbe,  jur  ^ie; 
^ererflattung  beö  (Sntwenbeten,  jum  (Srfa^  beö  (Bd)a; 
&en6,  jur  3crflreuung  ber  3tt>eifel,  jur  ^(uftiditung 
ieö  niedergebeugten  ©cijleö,  enblid)  jur  Tilgung  obec 
iinberung  aller  (Beelenübel:  unb  wenn  man  auf  Sr? 
ben  faum  etwas  vortreff lid)ereß  alö  einen  treuen  greunb 
finben  fann ,  wie  wid)tig  erfi  wirb  er  bann  für  unö , 
lüenn  berfelbe  bnrc^  bie  unüertc|bare  ^eiligfeit  eine6 
g6ttlid)en  (^aframentö  jur  Jpaltung  ber  *ilreue  unb 
jur  Jpülfleitlung  üerpflid}tet  wirb?    Obgleid)  aber  vor 
3citen,  wo  ber  Sifcr  ber  grommigfeit  nod)  glüf^enber 
gewefen ,    bie  6ffentlid)e  ^eid)t  unb  ^u^e  unter  ben 
^l^rijlenublic^war,  fo  gefiel e6  bod)® Ott,  um  unfrec 
<Bd}wac^e  ju  ^lilfe  ju  fommen,  burcb  bie  .^ird)e  ben 


270 

placuit  Deo  ul  per  Ecclesiani  ostenderelur  fide- 
Jibus  sulficere  confes.sionem  privatam  apud  sa- 
cerdoteni ,  adhibilo  silentii  sigillo  ,  quo  magis 
confes.sio  facta  ab  omni  liumano  respectu  se- 
qut straretur  ;  neque  ideo  minus  juris  divini 
erit  ronfessio  ,  queniadinodum  statuit  et  praes- 
cripsit  Ecclesia ,  licet  circa  modum  ejus  varia- 
tum  esse  diversis  temporibus  constaret  *  nam 
inulta  Deus  circa  sacramentorum  suorum  dis- 
pensationem ,  Ecclesiae  suae  statuenda  ordi- 
iiandaque  reliquit ,  non  quod  Ecclesia  facere 
directe  possit  ut  aliquid  divini  juris  sit ,  sed 
quod  Deus  ipso  condiüones  quasdam  et  cir- 
cumstantias  eorum  quae  divini  juris  sunt ,  ex 
Ecclesiae  disposilione  suspendit :  ut  exemplo 
imoedimentoram  niatrimonii  jam  monuimus. 
Idem  ergo  circa  formam  judiciarii  processus 
cujus  exercendi  potestatem,  clavibus  concessis, 
Christus  Ecclesiae  dedit ,  recte  dicetur :  id 
jpsum  enim  de  jure  divino  est  ut  absolutionem 
non  consequatur ,  qui  Ecclesiae  Judicium  con- 
teinnit ,  et  quas  illa  conditiones  sive  in  confi- 
lendo  exigit ,  sive  post  confessionem  imponit, 
negligere  audet.  Hinc  etiam  in  pontifice  maxi- 
1110  et  episcopis  potestas  est  statuendi  casus  ' 
reservatos  qui  a  quovis  sacerdote  remitti  non 
possunt  nisi  in  periculo  mortis,    et  praescriben- 


271 

©laubigen  ju  crfcnneu  ju  gtScn,  cö  genüge  eine  Ufonba 
re  ^eid)t  v»or  einem  93ricjlcr ,  wobei  er  annoc^  um  atte 
9)^enfd}enfurd)t  vor  berO^eic^t  ju  bcfeitigen,  baö  un- 
vevbriic^licbfle  ^^tiKfd^itJeiijen  6cobad)tet  tt)ij]en  rootttc; 
t»ai-um  ifi  bie  ^eid)t  nid)t  rucniger  göttlichen  d\ed)U$, 
wie  bie  i^ird^c  t)efd)Io{ycu  unb  üov(jefd;neben  f>it,  ob; 
fc^ou,  voie  bcfanutlic^,  in  bcr  lixt  biefclbe  abjulegen, 
JU  \)evfd}icbenen  3^ Jtf»*fc»&cf «"gen  gcfd^a^cn ;  benu 
&ott  h<^t  üicicö  in  betreff  bcc  ^(uöfpenbung  feinet* 
©aframcnte  bem  ©utad)ten  unb  bew  7(nofbnungen 
ber  ^irc^e  übeilajTcn ,  nic^t  atö  fonnte  bie  ^irc^e  ge; 
rabefpin  bcwirfen,  ba^  eine  (Bci(i)e  gcttlia^en  dicdjtc^ 
fei},  fonbern  weil  ©Ott  fclbjl  gewijfe  5Öebingni<Te  unb 
Umjtanbe  berfclben,  welche  göttlichen  Dtec^teß  jtnb^ 
ber  21'norbnung  bec  Äird)e  überlast,  n?ic  nnc  in  '^e; 
trcff  bcr  (Sbe^inberniffe  fc^on  oben  erinnert  fpaben» 
^aö  ndmlid)e  wirb  man  auc^  ,  in  Q3etreff  J^cc 
gorm  bc6  geric^tlid)en  ^erfabrcnö  ,  ju  befjen  7(u5; 
Übung  S&rijtu6  burd)  bie  Uebergebung  ber  ©c^lüjfer 
bie  ^irc^e  befugt  ^at ,  mit  gutem  ®runbe  bebaupten ; 
benn  eben  bicö  \\i  g6ttlid}en  9{ed)teß,  ba^  berjenige 
bie  ioöfprec^ung  nid)t  erhalte,  ber  ba$  Urt&eil  bec 
^ird)c  verad)tet,  unb  jTd)  erfü^nt,  jene  Q5ebingniffc, 
weld)e  fic  entroeber  in  ber  ^eid)t  erfobert,  ober  nac^ 
ber'^eid)t  auferlegt,  ju  vernad)la^igen,  ^a^er  ^ahm 
aud)  ber  ^ah^  unb  bie  ^ifc^öfe  bie  ©ewalt,  üorbe? 
^altene^^TiKe  ju  beflimmen,  welche  x\\d}t  jeber  93rie|ler 


272 

di  canones  poenitentiales  et  definientli  quati- 
tiini  o]jiis  sit  ad  suflicientem  confessionein  ut 
eiiigulares  peccatormn  circuinslantiae  enume- 
rentur  ;  quibus  legibus  a  confitente  lemere 
neglectis ,  utique  eliain  ob  peccatum  mortale 
novum  atque  ideo  impoenitentiam ,  irrita  ab- 
solutio esset. 

lila   gravis    quaestio    superest,      utrum    ad 
sacrameritum     Poenitentiae    opus     sit    perfecta 
contritione,    sive  ainore  Dei  super  omnia,     an 
vero    attritio    sufficiat.       Equidem    in    confesso 
est,    quemadmodum  et  superius  attigimus,    eum 
qui    actum    amoris    illius    suprerai,      vel    certe 
contritioiiem    intuitu    divini    amoris    exercet    in 
quo   Votum  sacramenti  vel  expresse  vel  virtua- 
litcr  cornj^rehendatur,    etiam  ante  confessionein' 
absolvi:    fatendum    etiam    est   aliquam    facilita- 
tem  majorem  fidelibus  a  sacraraento  ipso  prae- 
stari    debere,     in    qua    potissimum    sacramenti 
liujus    virtus    consistit.      Omnibus    ergo    expen- 
sis,      rectissime     etiam     ad     concilii     tridentini 
mentem    dici    posse    videtur,      quamvis    attritio 
üßu  imperfecta  poenitentia  quae  non  amore  Dei 
puro   sed   metu   poenae    aut  spe  vitae  aeternae 
aliisque    ex    causis    similibus    nota    est,     per'  se 
ad   justificationem   perducere   nequeat,     super- 
veniente     tamen    sacramento    accedere     ipsam 


273 

«uger  in  Xobcögefa^r  nacl)U|JeH  fann,  aud)  ^ii^fa« 
nonen  t)orjufd)reibctw  unb  ju  entfiteibcn,  in  wie  weit 
e6  not^ig  fci)  ju  einer  guten  ^cic^t,  5a^  bie  befon; 
öevn  Umfldnbe  ber  (Bunbcn  bergefagt  werben ;  würbe 
ber  ^üßenbe  freventlid)  bicfe  &c\ci^s  »crnad)(d^igen;. 
fo  wdre  wegen  einer  neuen Xobfünbe,  unb  folglicl)  wc? 
gen  ber  Unbu^fertigfeit,  bie  ioßfprcc^ung  nid)tig» 

(So  ubrigt  unö  nod)  jene  wid)tige  ^rage ,  ob  jum 
f55u^fafraniente  eine  üoUfommene  9\eue,  ober  eine 
iiebc  ©ottc6  über  alleö  not^wenbig  fep,  ober  ob  eine 
unoollfonimene  Dteue  erflerfe.  (£ö  i(l  aüerbinge  an? 
erfannt,  wie  wir  oben  fc^on  bemerft,  ba^  jener,  wefx 
d)er  eine  Uebung  ber  ^öd)flen  iiebe  ©otteö ,  ober  we^ 
nigj^enö  eine  Dveue  in  ^ctrad}tung  ber  göttlichen  iiebe 
erweckt,  worin  ber  ^^unfc^  ba^  (Bo.fxame\n  ju  enu 
pfangen,  entwcber  ausbrucflid)/  ober  virtuell  inbegrif;: 
fen  \]i,  aud)  vor  ber '^eid)t  loögefproc^en  werbe:  and) 
mu^  man  eingefte^en,  ba^  ben  ©laubigen  burc^  ba^ 
@af  rament  felbjl  eine  gewiffe  größere  ieic^tigf  eit  ertbeiit 
werben  muffe,  worin  ^auptfdc^lid)  bie  .^raft  biefeö 
©aframentö  befielt»  'Slad)  biefer  Srwdgung  fd)einC 
eö,  man  fonne  nad)  bem  @tnne  beö  ^ird}enratb6  voit 
Orient  ganj  rid)tig  fagen,  ba^,  obfd)on  bie  unüoU^ 
fommene  diene,  bie  md)t  au«  reiner  ikbe  Ootteö, 
fohbern  aus  5urd)t  ber  ©träfe,  ober  auö  ^ojfnung 
beö  ewigen  lebenö,  unb  aw^  anbern  d^nlid;en  Urfa.- 
t^en  entfpvungen  ift,   bwrd}  fic^  jur  Oicd)tfertigung 


gratiam,  lioc  est  radimn  infusum  graliae  dU 
vinae  caritatis  qui  contrilioni  aequivalet  et  vir- 
tute  meriti  Christi  peccala  delet,  ut  adco  ru- 
tum  maneat  divino  amore,  sive  is  studio  ho- 
minis a  Deo  excitato  et  adjuto  ,  sive  pecu- 
liari  sacramenti  virlute  obtiiieaiur ,  ad  justi- 
ficationem  poenitentis  opus  esse. 


Satisfactiones  pro  peccatis  quas  quisque  vel 
jussu  saccrdotis,  vel  spontanea  pietate  susci- 
pit,  duplicem  vim  habentj  unam  ut  animae 
inedeantur  et  prophylactica  sint  contra  reci- 
divam,  alteram  ut  divinam  castigationem  mi- 
tigent,  quae  sive  in  hac  vita ,  sive  postea  ex 
justitiae  rationibus  irrogatur ,  de  quo  pluribus 
dicemus  in  loco  de  purgatorio,  ac  de  liis  sa- 
lisfactionibus  sapienter  sanctus  Gregorius  Ma- 
gnus, qui  se  illicita  meminit  comniisisse  a  qui- 
"busdara  studeat  licitis  abstinere,  quatenus  per 
hoc  Conditori  suo  satisfaciat;  huc  etiam  prop- 
ter  cognationem  arguraenti  referri  possunt  cas- 
tigationes  et  carnis  mortificationes ,  aliaque 
exercitia  aut  opera  utilia  cum  ahqua  moleslia 
juncta  ,  non  ob  expiationem  tommissi  delicti, 
sed  siinpliciter  ob  praeventionem  futuri,     ani- 


275 

ttic^t  fii^i'cn  fanrt ,  jeboc^  ^^l•(^  ^^'i  bamit  verbunbene 
Saftamettt  bie  ©nabe  c4^a(te,  baß  ^ci^t,  bcn  ein? 
(jegotfencn  (Btvabt  bcrÖnabe  ber  (^6tt(id}euiiebe,  roel^ 
d;ec  bei*  ücüfomiucucu  Diene  glcid)  ijl,  nnb  bnrc^  ^\i 
.^raft  beö  ^^evbienfleö  (E^vifti  bie  ©uabcn  tiUjt,  fo 
\i(x^  e6  fielet  Metbe,  bic  gottlid^e  iicbe  fct}  jur  Dtec^t; 
fertitjnng  beö  ^n^cnben  notj^irenbi^,  möge  nnn  bie; 
felbe  burd)  ben  üon  ©Ott  im  5J?enfc^en  anfgewecfteii 
tirtb  unterflufeten  Sifcr,  ober  bnrc^  eine  befonbere 
^vaft  beö  (gafvamente  ermatten  werben* 

X)te  0cnmjtf>nnngen  fnr  bic  ©nnbcn,  welche  ciit 
jeber  entit)ebcv  anf  ^efe^l  beß  ^riejterö,  ober  an« 
freiwilliger  7(nbad}t  nnternimmt,  fpaben  eine  jtviefac^c 
i^raft;  bie  (£*ine,  ba^  jie  bie  Seele  §ei(e,  nnb  gegeit 
ben  DliicFfall  üerwafpre ,  bie  ^rtbere,  ^^^  fte  bie  gottli^ 
c^en  3nd)tii3nngcn  (inbere,  tt)eld}e  entweber  in  ^'\z\zm 
ober  in  b:m  fnnftigen  Uhzx^,  nadi  ben^erfngnngen  bcc 
g6ttlid)en  0ered)ti9feit  bem  (Bunber  anfcriegt  werben^ 
tt>o»on  tüir  me^rercö  fprec^en  werben,  wenn  \?on  bcin 
gegfener  bie  Dtebe  fepn  wirb,  ^on  biefcn  ©enugt§n; 
ungen  gibt  ber  ^»  ©regor  ber  ©roje  bie  weife  9Jla5> 
nung:  >nijerjid)  erinnert  etwaönnerlanbteö  begangen  ju 
^aben,  berfoü  jTc^bemü|)en,  fid)  einiger  erlanbten^in.- 
ge  ju  entf;a(tcn ,  ^(mM  er  babnrc^  feinem  Sc^opfec 
gcnngtfpue.c:  ^ei  biefer  ©elegen^eit  fonnen  wir  anc^ 
»on  ben  3w<^tigungen  unb  J^leifc^eöfreujignngcn  Sr; 
»a^nnng  tljun,  imb  von  anbern  Uebnngen  ober  nn^- 

18  '■ 


276 

maeque  einend ationem  suscepta.  Quae  quidem 
löon  reprehendi  sed  laudari  et  commendari  de- 
bent ,  cum  magnum  fructum  liabeant  et  Üeo 
placere  luculentis  Scriplurae  testimoniis  doce- 
antur:  et  sane  non  inepte  diccbant  veterum 
Hebraeorum  sapientes,  quasi  sepem  aut  ag- 
gerem  legi  circumdari  debere,  hoc  est,  utiliter 
a  licitis  abstineri ,  ut  a  confinio  illicitorum  *) 
inagis  removeamur  ,  et  unumquemque  sibi  ipsi 
legislatorem  recte  fieri  praescriptis  quibusdam 
veluti  forrnulis  et  observalionibus  sive  cautio- 
uibus,  tanquam  custodiendae  innocentiae  mu- 
Dimeutis.  Abesse  autem  debet  pharisaica  opi- 
nio  s  nctitatis  nee  in  operibus  iiosiris  sed  gra- 
tia  et  misericordia  Domini  fiducia  omnis  nostra 
reponi  debet  j  quidquid  enim  boni  praestite- 
rimus,  munus  Domini  et  nostrum  officium 
fiiit,  et  quantacumque  nostra  solutio  sit,  im- 
perfecta erit,  quidquid  enim  nobis  restat,  ad- 
]iuc  Dei  est:  atque  liaec  nunc  quidem  de  poe- 
nitentiae  sacramento  sufficere  possunt. 


*)  In  Editlone  Paris.  Icgitur  illicitarum.     Forla3se  -vox 
rerum  omissa  est. 

Editio  MoguQtina, 


277 

liefen  ^evfcn,  bic  mit  einiger  Q5efu)Wetbe  üerhm; 
ben  jtnt),    ivclcf)e  nic^t   jiir  ©ufpnung  irgcnb  eines 
5c6lerö,  fonbern  Oloö  jur  ^erwa6run3  gegen  ein:« 
jufünftigen,  unb  jur  Seelcnbejyevung  «nternommeit 
iverbcn.      X^icfe  fonnen  gewi^  nic^t  gefabelt,   fon^ 
b:rn  luujicn  gelobt  unb  anempfo^^len  werben,  ba,  jie 
einen  großen  SRu^en  gewdf^rcn,   unb,   mie  {>auftge 
3eugniffe  ber  ©c^rift  ic^vcw,  Q^ott  gefallen;  unb  ge; 
ivi§  fagten  bie  5Dßeifen  ber  alten  ^eOraer  nid)t  un^' 
id)idiid) ,  man  mujfe  b^<s>  Öefe^  glcid)fam  mit  einem 
3aune  ober  503alle  umgeben,  b(xi  ^ei^t,  man  muj]V 
jtc^   §eitfam  v>ön   bem   (Erlaubten   enthalten  ,     um 
üon  bem  baran  grdnjenben  Unerlaubten  befto   weir 
tcu  entfernt  ju  werben,  unb  ein  jeber  fonne  für  fic^ 
ein  ©efe|geber  fepn,    burc^  g^^viffe  üorgefc^riebene 
Diegetn,   ©ebrduc^e,   ober  ^erwa^rungömittel  <x\^ 
^oUwerfe  jur  ^enjad)ung  ber  Unfd}ulb.   ^erne  aber 
fei)  ber  p^arifdifc^e  Jpeiligfcit^roabn,  unb  eö  |lu|e  <ic^ 
all  unfer  Vertrauen  nid^t  auf  unfcre  gute  ^erfe,  fon-- 
bcen  auf  bie  ©nabe  unb  ^armf^erjigfcit  beö  J^errn, 
b:nn  allee  ©Ute,  welc^eö  wir  auc^  immer  mögen  ge; 
tban  6aben,  war  ein  0efd)enf  bcß  .^errn  unb  unferö 
'P|lid)t ;  unb  wie  gro^  w^d)  immer  unfer  ©d^ulben? 
aMr.ag  fei)n  ma^^ ,  fo  wirb  berfclbe  boc^  unüoUfommen 
f:i)n;  benn  alleö  xo^x'^  unö  übrigt,  ge|)6rt  noc^  0ott 
ju:    biefc6  m.ag  nun  \)on  bem  ^ujjfaframente  ge,- 
wugeu. 


278 

De  unctione  infirmorum,  non  est  cur  mul- 
lis  nunc  disputemus:  verba  habet  Scripturao 
Sacrae,  inlerpretationem  Ecclesiae  rui  pii  et 
catliolici  homines  tulo  filunt:  nee  video  quid 
in  eo  more  quem  recepit  Errlesia,  repreliendi 
a  quoquara  possit.  Videnius  olini  et  donum 
sanationis  saepe  afi'uisse,  cujus  usus  nunc  cum 
aliis  extraordinuriis  benefirüs,  stabilita  Eccle- 
&ia,  infrequentior  factus  e-jt ,  semper  tarnen 
ne  tunc  quidem  sanatos  fuisse  credendum  est, 
qui  unge.bantur.  Superest  igitnr  sallem  hodie- 
que  eflicacia  illa  sanitatis  perpetua  et  nunquam 
fallens  quae  ad  animam  ipsam  bene  dispositam 
pertinet  ,  atque  a  Jacobo  Apostolo  additur, 
quando  liujus  sacramenti  usum  describit,  et  in 
peccatorum  reniissione  ac  fidei  virtuti.sque  mu- 
rimento  colloratur,  quo  nunquam  magis  opus 
est  quam  in  vitae  perirulo  atque  terroribus 
mortis  ad  ignea  tela  Satanae ,  tum  maxirae 
ingruentia,     repellenda. 

Superest  ut  sacrificium  Missae  expliceniusj 
quod  in  Euharisliae  sacramento  contineri  sem- 
per docuit  Ecclesia.  Est  autem  in  omni  sacri- 
ficio,  tum  qui  ofFert  ,  tum  quod  oftertur, 
tum  causa  offerendi.  Offerens  autem  in  hoc 
Altaris    sacramento    €st   saccrdos  :     et   qnide^n 


Ue6cv  &ie  kf^tc  Dctung  ifl  <i^  nic^t  notf^icj ,  V?ictc5 
•u  fagcn :  ftc  ^at  bie  J.  (Scfjrift  fiir  jid)  un&  J)ie  ^110.' 
Icijung  ber  Äird)e,  n?e(d)er  fid}  fromme  unb  fat^oli; 
fd)c  (£6vij^cn  fid)cu  auüertraucn ;  cmd)  fcfpe  id)  nid)t, 
iyaß  au  jenem  0c(>raud)e ,  bcu  bie  ^irc{)e  angenom; 
men  6at,  »on  jemanb  fcnne  gefabelt  werben»  ^ic 
fe^en,  h(x^  e^cbejTen  oft  bte  Gabe  ber  Teilung  bamic 
ycrbunbentvar;  unb  obfd}on  biefe  ^irfung,  eben  fo 
a^ie  anbere  au§erorbentlid}e  ^o^lt^aten,  nac^  ©riin.' 
bimg  ber  Äirc^e  nid)t  mefpr  fo  f^dufi'g  ifl,  fo  glai'be 
man  jeboc^  nid)t,  ba^  bamatö  alle,  welche  bic  Oelun^ 
cmpfiengen ,  gcfunb  ivorbcn  finb.  ^enigftenö  ^at  fte 
i^t  nod)  für  tt)oblt>ereitete  ©eelen  jene  fortwa^renbe 
tmb  niemals  trügenbe  ^^raft  ber  .J^^ilwng  r  welche  ber 
OCpof.el  ^acobuö  i^r  beilegt,  wo  er  ben  ©ebrauc^  bie? 
fcö  Söframentö  angibt,  unb  welche  er  in  ben  ©ün; 
bennad)la|j  unb  bie  iBcfejiigung  im  ©laubcn  unb  in 
ber  "lugenb  fefit.  i)iefe  i»!  aber  niemals  notbtvenbi; 
gcr  alö  in  ber  0efa6r  beö  iebenö  unb  beniBc^recfnijfen 
bce'tobeö,  um  bie  feurigen  ^\dk  beö  (Batanö,  mit 
b:ncn  er  un6  ^0.  am  fpeftigften  anfallt,  jurücfaUtreiben, 

d'S  bleibt  uns  nec^  bic  (Srflarung  bcö?9^e^opfer0, 
iveld;eö,  nad)  ber  befluutigcn  icBre  ber  ^ird)e,  in 
bem  (Saframent  ber  (Suc^ariflle  entbalten  i)"l»  ^ci 
jcbem  Opfer  aber  ifl  einer  welcher  opfert,  etivaö  hi\\^ 
geopfert  wirb,  unb  eine  Urfad}e  warum  geopfert  wirb. 
3m  "^(Itaröfafvamcnte  ift  ber  ^rief^cr  ber  Dpfernbe; 


280 

summii.s  sacprrlos  est  ipse  Clinstas  qni  sesp  non 
tanlum  seiriel  in  cruce  obtiilit  ,  cum  pro  nobis 
pateretur,  sed  et  perpetuo  ad  saeciili  u.sqiie 
consuinmationem  sar  erdotale  suum  offii  iuni  ex- 
ercet ,  et  nurn^  quoque  se  Deo  Patri  pro  nobis 
offert  per  niinisteriurn  sarerdotis  seu  presby- 
teri.  Diciturque  proinde  in  S»  riptura  sacerdos 
in  perpetuum  secundum  ordinem  Melchise- 
DEC ,  qiii  (um  paneni  et  vinum  obtulisse  dica- 
tur,  nihil  manifestius  esse  videtur  quam  sacri- 
firium  eucharistirum  in  eo  praefigurari  ipsa 
Scriptura  allegoria  praeeunte.  Res  aulem  ob- 
lata  sive  viotima  aut  hostia ,  est  ipse  Christus 
cujus  caro  et  sanguis  sub  specie  srmbolorum 
iitique  immolationis  atque  libaraenti  officium 
subit.  ISec  Video  quid  hie  desit  ad  veram  sa- 
crifii  ii  rationem  :  quidni  enim  id  quod  sub 
symbolis  praesens  est,  Deo  offer ri  posiil,  cum 
panis  et  vini  species  ad  objalionem  aptae  sint, 
et  in  bis  constiterit  oblatio  Melcbisedeci  et 
quod  sub  bis  in  Eucharistia  continetur  sit  om- 
nium  rerum  pretiosissimum  ,  Deoque  ofTcrri 
dignissimum.  Itaque  hoc  pulcherrimo  invento , 
divina  benignitas  egestatem  nostram  juvit  ut 
afferre  possimus  aliquod  munus  quod  Deus 
aspernari  non  possit  :  et  cum  ipse  infinitus 
sit,     qui(Jquid    autem    alias    a   nobi?   proficiscj 


281 

imb  jwar  \\l  bct  f;i5c^|le  ^ricjtcr  S&njluö  felbft,  wcf,- 
cijer  fid)  nic^t  nur  einmal  am  Are« je  barge6rad;t  Nt, 
Da  er  für  m\6  litt,  fonöern  immerbar  6iö  jum  (Sitbe 
ber  SÖSelt  fein  prie)ler(icf)eö  2fmt  ausübt,  «nb  if;t  auc^ 
&ctt  bem  SÖater  burc^  bcn  ^rieftcr  ficf)  für  un«  auf- 
opfert. Xiaber  wirb  er  auc^  in  ber  @d)rift  eaMcjcc 
^riejlcr  nac^  ber  Orbnuug  i5}tcld)ifebed)ö  (genannt, 
tt)etd)er,  inbem  üon  i^m  gefacht  mtb,  er  {)a&e  ^rob 
unb  ^eiu  bargebrac^t,  offenbar  ba$  Opfer  ber  Su,' 
d)ari(lie,  baQ  bic  (Bd)rirt  fe(b|"i  jum  üorauö  burd)  eine 
QiÜegorie  anbeutete,  i^orgebtlbet  ju  6aben  fd)eint.  'X)ic 
©ac^e  aber,  wcid)e  geopfert  wirb ,  ober  baö  @ü6u* 
ober  ^anfopfcr  ijl  Sbriftuö  felbft,  beffen  gleifd}  unb 
SSlut  unter  ber  ©eftalt  ber  Symbolen  al6  Sd)(ad}t; 
«nb  Xranfopfer  bargebrad^t  wirb»  ^d)  fe|)e  nic^t, 
waö^ierfe^Ie  ju  einem  wabren  Opfer:  foKtebennwobt 
baö,  was  unter  ben  ^ijmbolcn  jugegen  ij^,  0ott 
nid)t  fonnen  bargebrad)t  werben,  ba  bic  Öcftattctt 
beö  ^robö  unb  ^einö  jum  Opfer  geeignet  finb,  unb 
baö  Opfer  9}iclcl)ifebed)6  barin  beflanb,  «nb  basjenige 
wa$  in  ber  (E«d)ari(lie  entf^alten  ifl,  ba^  ^oftbatfle 
«nb  ^öürbigfle  i|"i  um  (^ott  aufgeopfert  ju  werben, 
^urd)  biefe  ^errlic^e  (Srfinbung  alfo  ijl  bie  g6tt(id}C 
©Ute  «nfrer  ^ürftigfeit  j«  .^ülfe  gefommen  ,  bc^mit 
wir  im  (Staube  waren,  ©Ott  eine  &ahc  barjubrin? 
gen,  bie  er  nid)t  verfd)mdf;en  fonnte;  ba  er  felbjt  un; 
enblid)  ijl/  alles  aber  wa^  von  uns  berfcmmen  fann. 


282 

polest,  ad  infiniUm  ejus  perfecllonem  niül- 
lam  proportionem  habeat,  nulluni  libamentUTn 
placando  Deo  par  inveniri  potuit ,  quam  quod 
infinitae  et  ipsum  perfectionis  esset :  mirabili 
enim  ratione  lit  ut  Christus  in  hoc  sacramento 
quoties  consecratio  fit ,  se  nobis  semper  redo- 
lians  ,  semper  denuo  ofFerri  Deo  possit ,  eo- 
que  modo  perpetuam  efficaciam  suae  primae 
oblationis  quae  in  ciuce  facta  est,  repraesen- 
tet  atque  obsignet.  Neque  enim  aliqua  nova 
hujus  sacrificii  propitiatorii  rcpetili  ad  remis- 
sionem  peccatorura  eilicacia  est  efficaciae  Pas- 
sionis  superaddila  ,  sed  vis  ejus  in  primi  illius 
cruenti  sacrificii  quod  semel  omnia  consumma- 
vit  repraesentatione  atque  applicatione  con- 
sistit ,  cujus  fruclus  divina  est  gratia  quae  ad 
illos  pervenit  qui  tremecdo  huic  sacrificio  in~ 
tervenientes ,  oblationem  cum  sacerdote  digne 
celebrant.  Et  rum  praeter  remissionem  aeter- 
nse  poenae  et  donationem  meriti  Christi  vA  vi- 
tae  aeternae  spem ,  multa  alia  a  Deo,  salu- 
taria  petere  possimus  pro  nobis  aliisq(ie  vi  vis 
aut  mortuis ,  et  ex  bis  quae  peti  possuM  po~ 
tissimum  sit  mitigatio  palernae  castigatio.ijs 
quae  omni  peccato  debetur,  etiamsi  pocnitens 
in  gratiam  receptus  sit  ,  utique  manifestum 
^&i   nihil    in    omni    cultu   nostro    esse  prctiosius 


283 

in  feinem  ^ei'Jviftnlp  jii  beffon  uncn&ticfjcr  ^oütom? 
mcnbcit  f^e^t,  fo  fonntc  fein  Opfer  gefunbcn  tverbcn, 
bci$  vermotjenb  wäre  ©Ott  ju  bcfdnftigcn,  al6  was 
ftiSfl  eine  unenblic^e  ^oüfommcnf;eit  bcfajjc :  bcnn 
eö  (jcfd}icbt  auf  eine  wunderbare  ^cife,  bn^  (Sbrt- 
ftu6  in  tiefem  Saframente,  fo  oft  coufefvirt  wirb, 
fic^  fclbj"^  un6  wiebcr  fc^enfcnb,  atljeit  von  neuem 
©Ott  fonne  aufgeopfert  werben ,  unb  auf  biefe  ^(rt  bic 
immerwabrenbe  ^raft  feiner  erflen  ^lufopfcrun^  an 
bem  ^rcuj  ijorjlelle  unb  bcflegl?«  ^enn  burd)  biefe5 
wieber^o^tte  ^Scrfcbnungöopfer  Vüivb  ber  Äraft  beö 
ieibenö  ^cfuß  feine  neue  ^raft  jur  2r(ad){a|fun3  ber 
©ünbcn  beigefugt,  fonbern  beffen  ^^vaft  befte.^t  in 
ber  ^arj^cllung  unb  ^(nwenbung  jeneß  erften  blutigen 
Opferö,  weld)cö  auf  einmal  alleö  üoübrac^t  §at,  bef? 
fen  JfU^t  bie  göttliche  ©nabe  ifl ,  bie  jenen  ju  %b^ii 
wirb ,  welche  biefem  fc{)aubcrtiolIen  Opfer  beiwohnen, 
unb  baffelbe  mit  bem  ^^viefter  würbig  barbringen. 
Unb.ba  wir  auffer  bem  D7ac^la§  ber  ewigen  ©träfe, 
unb  ber  Srt^eilung  beö  ?25evbien{leö  S^ri|li  jur  .^off; 
nung  beö  ewigen  iebenö  nod)t?ie(e6anbere^ei(famefrn: 
uns,  unb  für  viele  anbere  fowo[^l  tebenbe  alö  '^obte, 
von  ©Ott  bcgefyren  fonnen,  unb  unter  bem  voa^  fanit 
bpgebrt  werben,  vor jüglic^  bie  iinberung  ber  üatcrli/ 
rf)en  3»<^tigung  ifl,  bie  jebe  (3ünbe  verbient,  ob-' 
ijleic^  ber  ^ü^'enbe  jur  ©nabe  aufgenommen  fei) :  fo 
\^  eö  gewiß  offenbar,   ba^  in  unferm  ganjen  ©ctteS; 


284 

et  *)  efficaclus  quam  sacrificium  hu  jus  di\Iiii  sn- 
cramenli  cui  ipsuni  corpus  Domini  praesens  in- 
tervenit.  Neque  enim  Deo  gratius  quicquam 
et  cujus  suavior  odor  sit ,  a  nobis,  si  mundo 
corde  ad  hanc  aram  a  cedamus ,  immolari 
potest.  Et  praeclare  Bernardus,  totum  quod 
dare  possum,  miserum  corpus  istud  est,  et  si 
minus  est  addo  et  corpus  ipsius. 

Porro  sacrificium  ]ioc  ipsa  Sacra  Scriptura 
comparatione  Meldiisedeci  cum  Christo  in 
psalmo  decimo  cenlesimo  et  epistola  ad  Ile- 
braeos  manifcvSte  innuit,  quemadmodum  jam 
attigimus  ,  ut  de  jugi  sacrificio  Damieli  rue- 
morato  aliisque  locis  niliil  dicam  5  et  sane  con- 
veniens  erat  religionem  chrislianam  sine  sacri- 
ficio non  esse  ,  et  oblationem  Bostram  in  ve- 
teris  Testamenti  sacrificiis  tanluni  praefigura- 
tam  ,  quemadmodum  omnium  dignissima  et 
perfectissima  est  ,  ita  et  jugem  et  perpetuam 
e5se,  cum  et  summi  sacerdotis  nostri  officium 
sacerdotale  perpetnum  esse  in  psalmo  supra 
diclo  insinuetur.  Et  vero  veteres  passim  ifa 
interpretantur  et  niundam  quoque  oblationem 
de  qua  MaI/Achias  loquitur ,  jam  Justiküs 
martyr    et   Irenaeus  ,     ut  de  Augustino   et 

*)  Jd  impetrandum ,    additum  est  hoc  verbum  ad  mar- 
ginem  a  LuBNifio.  £ditio  Paris. 


285 

^ienjl  nic^tö  föftUc^cr  un&  tvirffam?r  ifl ,  al6  &a3  Dp« 
fer  biefcö  göttlichen  ©afcaincntö ,  tvo  fclbfl  &er  ieilj 
bcö  ^ciTii  gegcntDavtiq  cifd)eint.  7(uc()  fann  ©Ott 
nicf)t6  angcncfpmereö  unb  fu^ern  ©eruc^eß  üon  unö 
al0  Opfer  bargc&rad^t  werben  ,  al6  wenn  wir  mit  rei; 
nem  J)erjen  \\\  biefem  2{(tare  f^intreten*  !X)abcr  fagt 
5Beruarb  fe^r  fd}6n  ,  bciö  ©anjc ,  was  id)  geben 
fann,  ifl  biefer  clenbe  leib,  unb  wenn  er  nid)t 
^inrcic^t,  fo  gebe  ic^  nod)  feinen  eigenen  leib  barju. 
ferner  beutet  bie  b»  (Schrift  felbjt  biircb  ^erglei; 
c^iing  beö  9JZ  e  1  c^  i  fe  b  e  (^  6  mit  Sbrip.o  in  bem  Q)falmc 
110,  unb  inbem^riefanbieJ^ebrder,  offenbar  auf 
biefcö  Opfer,  wie  wir  fd)on  furj  oben  erwai^nt,  um 
beö  immerwd^renben  Opferö  ^anielß,  tjon  bem 
5)ie(bung  gefd)ie§t,  unb  anbern  ©teilen  ju  gefc^wei« 
gen ;  unb  gewi^lid)  jiemtc  eö  \\6) ,  ^a^^  bie  cbiiftlid)C 
Dleligion  nid)t  obne  Opfer  fe»),  unb  ^(x^  unfer  Op^ 
fer  in  ben  Opfern  beö  2(» 'X.  nur  vjorgebitbet,  glci<^ 
wie  cö  \i(i^^  wurbigfle  unb  \)oll!ommenfle  unter  allen 
ijl,  fo  aud)  ununterbrod)en  fortbaure,  inbem  baij 
^riefleramt  unferö  Oberpriej^erö  in  bem  oben  ange? 
führten  9)falme  alö  ewig  angebeutet  wirb.  Un^ 
in  ber  *2ll;at  legen  bieö  bie  2(lten  burcbge^enbß  fo 
<IU5,  unb  fc^on  ^uflin,  ber  SO^drtprer,  wie  auc^ 
3rendu6,  obne  t?on  bem  J.  !^ugu|iin  unb  ^z\\ 
fpdtern  \\\  reben  ,  wenben  bie  Sßorte  be$  9^ropbeten 
^O^alac^iaö  von  bem  reinen  Opfer  auf  bie  Suchar^? 


286 

poslerioribus  nllil  dicani,  Eucharistiae  acrom- 
modarunt.  Denique  innuniera  sunt  loca  Sanc- 
lonnn  Patrum  cjiiibus  dicitur  Christum  quoti- 
die  in  sacramcnto  populis  immolari ,  ut  ait 
Augustinus,  incruentum  sacrificium  esse, 
qnando  id  quoU  confectum  nominamus  cor- 
pus et  sanguinem  Christi,  ut  ait  Cyrillus, 
in  pane  supersubstantiali  simul  esse  liolocaustuni 
et  medicinam,  ut  ait  CvPHlANUS,  quaeque 
alia  passim  prostant. 

Cum  vero  in  honorem  Sanctorum  celebrari 
missae  dicuntur ,  hoc  non  cavillatorie  aed.  ex 
mente  dicentinm  interpretandum  est  j  nam  uni 
Deo  sacrificatur,  unius  Dei  potissimum  honor 
quaeriiur  ;  nee  Sancti  nisi  ut  amici  Dei  colun- 
tur.  Interim  Sancti  alicujus  utique  honori  da- 
lur,  quod  ahqnando  illo  ipso  tempore  et  loco 
potissimum  et  singulariter  celebratur  sacrifi- 
cium quo  et  iaudes  Sancti  comraemoramus  et 
preces  atque  intercessionem  expetimus,  quibus 
a  Ciiristi  merito  et  oblatione  omnis  dignitas 
sua  quahscumque  conciliatur:  sacrificium  ergo 
divinum  non  magis  sancto  tribui  dicendum  est 
in  ejus  festo  aut  in  altari  vel  basilica  quae  ab 
ipso  nomen  habet,  quam  officium  divinum 
quod  in  electiono  aut  coronatione  fit ,    regi  di«. 


287 

ftie  an,  (SnMirf)  6aben  wir  iinjaGlii^c  3teUen  aus  ben 
^(v  ^dtcru,  tvoriu  c6  bcijn:  ba^  Cßrittuö  tdjjlic^  iu 
bem  ^Saframent  füc  bie  236lfcr  9efcl}laci}tet  werbe, 
wie  ^JCuguftin  fagt,  bajj  eö  ein  unbintigeö  Op; 
fer  fci)  ,  wann  wir  baö  ^erwanbelte  ben  ici6 
iinb  ba^  ^h\t  (Ebrijli  nennen,  wie  (lt)x\i{  fai]t; 
batj  wir  in  bcm  6imn;IifQ)en  ^rob  jugleic^  ein  Dp-- 
fer  unb  ein  !JIrjuctmittcl  fmben,  nac^  (Epprianö 
!Hu5fprud} ;  mef;rcre  Stellen  jinb  nod)  allcnt^albcu 
vor{)anben. 

CÖSenn  cö  ()?i§t :  c6  werben  ^Jicffen  ju  (S^^en  ber 
»^eiligen  gelefen,  fo  barf  man  biefeö  ni(^t  anfeine  fc? 
pbiftifd)e  7(rt  auslegen  ,  fonbern  nac^  bem  (ginne  ber.- 
lenigen,  weld)e  fic^  biefeö  7(uöbrucfe6  6ebiencn :  benit 
nur  ©Ott  allein  opfert  mm,  ^ottc6  (S^re  allein  wirb 
^auptfdc^licl)  baburd)  gefud)t;  bie  ^eiligen  werben 
nur  alö  Jreunbe  Öotteö  \)ere^vt.  ^od)  gef':^ie6t  eg 
oud}  ju  (Slpren  einee  .^eiligen,  ba^  je  juweilen  'gU 
jener  3<^it  unb  an  jenem  Orte  i^evjüglid)  unb  befonbcrö 
ba^  £0^e§opfer  gefeiert  wirb,  wo  ba^  ic6  beö  ^eiügcu 
»erfünbigt  unb  beffen  ©ebete  unb  Jw'^fpc^die  er|Te§t 
wirb ,  welchen  loon  bem  ^erbienft  unb  Opfer  (Ebriftt 
alle  il;re  ^raft  ertfpeilt  wirb»  ^Okn  taun  alfo  eben  fo 
wenig  fagen,  ba^  ba^  göttlid)e  Opfer,  welc^eö  am  Seftc 
ober  an  bem  llluu  ober  in  ber  ^ird)e,  bie  t?on  i^m 
ben  9Ramcn  fii^rt ,  gehalten  wirb ,  bem  »^eiligen  juge^- 
eignet  werbe ,   alö  man  fagen  fann ,  bc^%  be?  ©otte?; 


289 

catmn  est ,    quamyls  ad  ejus  honorem  perliiiere 
ron  negetur. 

Ferro    cum    jugis    sarificii   tanta   sit  digni- 
tas  atque  ulilitas  ,     receptum  d^nlque    e^t ,     ut 
creberrime  Deo  ofTerretur  pro  üJelium  neces- 
situtibus  ,      etiamsi    non    semper   accederet  dis- 
pensatio.       OJini    quidem    oinnes    qui    sacrifi'io 
intererant  ,     etiam   communionis  participes  üe- 
bant  j     paulatiin    vero    ad    paucos    redacta    est 
comniunio  ,      ex    quo    primae    pietalis    fervore 
diminuto  ,     merito    timeri  coeptum  est  ne  cre- 
brior  perceptio  et  promiscua    distributio  vene- 
rationem   diminueret ,     multisque   peccandi   oc* 
casionem  faceret :    si  enim  nunj  quoque  omnes 
fiJeles    post    celebrata    mysteria  ,      ad    mensam 
Domini  accederent ,     quis  dubitat  plurimos  in- 
tljgne    manducaturos  :     nunc   autem   per   inter- 
valla    temporum    ad    haue    coenam    venientibus 
praeparandi  spatium  datur,    ne  sine  veste  nup- 
tiali   reperianlur  j      non  idco  tarnen  honori  di- 
vino  aljquid  detrahendum  fuit  ,     quia  commu- 
nicantes    non    semper    habebantur.      Quare    ex 
quo    sanctissimum   sacrificium    in    omnibus    Ec- 
clesiis    quotidie    celebrari    laudatissima    pietate 
institutum  est,    consequens  fuit  ut  sufficere  ju- 
dicaretur   perceptio    offerentis   aacerdotis  j     at- 


289 

6ienjl/  ttJcldjei*  6ei  einer  Woahi  ober  Krönung  j^att 
Jat,  öem  Könige  geroibnict  fct),  o6fd)on  nid)t  fauii 
geldiignet  werben ,  ta^  er  ju  feiner  (S6re  beitrage» 

!I)a  alfo  bie  CSBürbe  unb  ber  ?Tlii^en  beö  immer^ 
n)a6renbcn  Dpferö  fo  gro^  ift,  fc  hat  man  ertblid)  bie 
©ewo^nbeit  eingefufprt,  baficlOe  &ott  fe^r  oft  fiir  bie 
^(nlicgen  ber  ©laubigen  barjitbringen ,  obfc^on  nid)£ 
jebeömal  babci  bie  Kommunion  ert^eilt  warb»  5[Babc 
ifl  eö,  vorS^iten  empfiengen  alle,  welche  bem  Dpfec 
beiwohnten  bk  .Kommunion  ;  nac^  unb  nac^  abec 
würbe  jie  auf  wenige  eingefc^ranft,  feitbem  man  nac^ 
(Srfaltung  beö  erftcn  "JCnbad^töeiferö  /  mit  dicd-)t  ju 
fürd}ten  anfieng,  ba^  wenn  biefelbe  ju  ^aujig  empfan/ 
gen  unb  o^nc  Unterfc^ieb  ai'öget|)ei(t  würbe/  mochte 
bie  ^crejrung  »erminbert,  unb  fielen  Gelegenheit 
jur  @ünbe  gegeben  werben:  benn  wenn  i^t  noc^  alle 
©laubigen  nad)  berj^ier  ber  ^fp»©e|)cimniff«?  jum'^i;? 
fc^e  beö  ^crrn  ^injutreten  würben,  wer  jweifett  ba§ 
bie  meinen  unwürbig  bie  ^eilige  «Speife  gcnoiKu? 
3^t  aber  wirb  benen ,  welche  ju  biefcm  5)iablc  fonu 
mcn ,  eine  ^m^djenicit  jur  Vorbereitung  gegeben^ 
bamit  fie  nid)t  obnr  ^odjjeitlic^eö  Äleib  befunben  wer# 
ben ;  boc^  beöwegen  burfte  ber  g6ttlid)en  S^re  nic^t$ 
entjogen  werben  ,  weit  nic^t  immer  ^emmunijirenbc 
jugegen  waren»  ^af;er  ^ielt  man  feit  ber  3-'if  /  ^"^^^ 
bind)  eine  fe^r  löbliche  ?5»^6mmigfeit  bie  2(nerbnung 
getroffen  warb,  ta^lic^  in  allen  Äirc^en  baö  allcrl^ci/ 

19 


290 

que  haec  missaruni  quas  privatas  vocanl  ,  ori- 
go  est  ,  quarum  fructu  sane  maximo  privari 
Ecclesitim  ,  cum  divini  lionoris  detrimenlo  , 
aequum  non  est  :  tametsi  nee  quia  diu  illis 
caruit  Ecciesia  Christi ,  hodie  cum  summa  of- 
fensione  ßdelium  praeclara  instituta  sunt  abo- 
lenda  ,  nee  protinus  ad  veterem  simplicitalem 
in  exlcrnis  redeundum  est ,  nisi  forte  ab  bis 
qui  intus  primorum  christianorum  pium  ardo- 
rcm  sese  praestare  posse  ,  non  temere  conG- 
dunt  ,    quales  utinam  multi  essent  ! 

De  aquae  admixtione,  de  azymo  aut  fer- 
3nentato ,  de  ]ingua  qua  celebretur  divinum 
ofücium,  neque  *)  caeremoniis  sacris  pie  intro- 
ductis,  non  est  quod  multa  dicara.  Constat 
enim  de  bis  statuendi  potestatem  penes  Eccle- 
siam  esse,  modo  decor  servelur  et  eorum 
quae  submisse  et  lingua  sacra  dicuntur  notitia 
et  interpretatio  fideli  populo  non  desit;  atque 
certe  nunc  nihil  in  eo  genere  desiderari  po- 
test,  ex  quo  coniplures  libelli  vernaculi  pro- 
diere  in  quibus  canon  missae  et  quidquid  ad 
rem  divinam  pertinet,    abunde  explicalur. 


*  )  Forte  omissum  est  de,    aut  pro  atque  scriptum  est 
ncijus.  Editio  Moguntiaa. 


29  i 

lijjjle  Opfer  ju  begeben,   eö  fiir  ^intanglic^,   ba§  bcc 
opfcruöc  ^ticjlcr  ^ajjclbc  empfaiu]? ;   iinb  bic$  i\i  ber 
Urfpnmg  ber  fogenamucu^riüatmcjicn,  öercn^ruc^t/. 
welche  gewijj  fc^r  qvo^  i\i ,  man  &te  ^irci)c  jum  ?flnd)! 
t^cit  ber  gcttliii}cu  <S^re  btüiqcr  Söeife  nic^t  beuaubctt 
barf;  unterbcffcn  &arf  man  jene  f;crr(ic^e  Stnvid)tun)], 
njcil  biefclbe  (ange  nid)t  in  ber  ^ird)e  (£(H-ifti  üblid)  (je; 
wefen ,  jum  größten  2(n|lof  bcr  ^laubigen  h\  unfcni 
^agen  nid^t  abfc^affcn  /   unb  nid)t  pl6|lid)  j«r  altcti 
(Einfachheit  in  bem  auijern  (Sultuö  junicffef^ten ;  — 
bicö  fönnten  6od)flenö  jene  vielleicht,    voeldjc  o^n^ 
iDerroegen  ^u  fct)n,   glauben,    ben  frommen  (Sifcr  bst 
crjlen  (E^ri|ten  wieber  innerlid)  aufleben  mad}en  ju 
fönnen;  unb  wollte  ©Ott  eß  gebe  \jiele  bergleid}en» 

(£ö  ifl  nid)t  notf^wenbig,  ba^  id)  über  bie  ^ermi^ 
fd)ung  beö  3Beineö  mit^ÖSajfer,  über  ba6  ungefduertc 
eber  gcfaucrte  Q3rob ,  über  bk  Sprache  in  welcher  bec 
©otteöbienft  gebalten  werben  foll,  über  bie  ^.  (Jerer 
monien,  weld}ebie2Cnbac^teingefü[ut^at,  V)iele6fage» 
SDenn  eö  i|l  befannt,  ba^  bie  ^ird)e  bie  ©ewalt  Me 
hierüber  ju  verfügen ,  wenn  man  nur  2(nftanb  beob? 
acf)tet/  unb  bem  gläubigen  ^olfe  ba^ ,  \vn^  leife  unb 
in  ber  l;.  @prad)e  gefagt  wirb ,  befannt  mad)t  unb  er;: 
flart ;  unb  gcwip  fann  hierin  nid)t  mebr  tjerlangt  wer; 
ben,  fcitbem  me^^rere  ^üc^er  in  ber  93htttcrfprad)e 
^erauögefommen  finb ,  in  benen  ber  ^anon  bcr  "üOtcffe, 
unb  voa6  immer  auf  ben  ©ottcßbienfl  ^^e^ug  bat^ 
ä«r  ©cnügc  crflart  wirb*  19^" 


292 

Sacramentum  Ordinis  slve  hierarcliiae  ec- 
clesiasticae  est,  quo  officium  et  potestas  eccle- 
siastica  sive  spiritualis,  suis  gradibus  diiilincta, 
cerlis  hominibus  confertur  quorum  ministerio 
utitur  Deus  ad  sacramentorum  suorum  graliam 
dispensandam,  liominesque  alios  docendos, 
regendos  et  unitate  lulei  et  obedientia  caritatis 
retinendos,  addita  >i  cujusdam  jurisdiclionis 
quae  in  clavium  usu  polissimum  compretien- 
ditur.  Pertinent  autem  ad  pastorum  Ecclesiae 
liierarchiam,  non  tanlum  sacerdotium  et  hu- 
jus  praeparatorii  gradus,  sed  et  episcopalus 
et  ipse  primatus  maximi  pontifiris,  quae  oni- 
2)ia  divini  juris  esse  credendum  est  :  quando 
quidem  sacerdotes  per  episcopiim  ordinantur 
et  episcopus  et  maxime  is  cui  universalis  Ec- 
clesiae cura  commissa  est  ,  potestatem  habet 
sacerdotis  munus  moderandi  ac  limitandi  ut 
jus  clavium  in  quibusdam  casibus  reservatis, 
non  tantum  non  licite  sed  nee  valide  exercere 
possit.  Praeterca  episcopus,  et  super  omnes, 
qui  oecumenicus  dicitur  ac  totam  Ecclesiam 
repraesentat,  potestatem  habet  excommuni- 
candi  et  privandi  sacramentorum  gratia,  li- 
gandique,  ac  peccata  retinendi  et  rursus  sol- 
vendi  et  recipiendi  ,  neque  cnim  in  clavium 
jure   tantum   jurij)dictio   voluntaria    continetur, 


293 

^aö^ciframcttt  bcr^ricftcrwei^e,  ober  Me  ütcblicfy 
J^icvard)ie  ijl  baö ,  woburd)  bcr  X)icn|t  unb  bie fird)lic^c 
ober(jci|llid}c©ciDalt,  ini^ve\>crfd)iebene'J(bftufun<3cn 
i]ct{)ciit ,  gctvljjen  5Kenfd}cn  übertrafen  ivirb ,  bcren 
n^  &on  bcbicnt,  um  bie  ©nabc  feiner  (gaframente 
anöjufpenbcn,  aubcrc  ?)3ien[d)en  ju  lehren,  ju  leiten, 
jTe  in  ber  (Sin(^cit  beö  (^(anbenö  unb  in  bem  ©e^or; 
fam  ber  liebe  ju  erhalten ,  mit  ber  0cwalt  einer  QCf 
njiffen  ^urisbiction ,  voddjc  üorjiiglich  in  bem  0e; 
braud)e  ber  (Bc^'IülT'^l  enthalten  i^*  2^v  »^ierard;ie 
ber  J^irten  ber  Äirc^e  gefport  nid)t  nur  baiS  ^riefler^ 
tbum  unb  bie  vcrrd}iebencn  baju  üorbereitenbcn  (Stup- 
fen, fonbern  and)  ta$  ^ifd}oftfpum,  unb  fclbjt  ber 
93rimat  beö  9)ab[tcö,  v>on  iveld)cm  allem  man  gtam 
ben  mu^,  ba|?  eß  (jcttlic^en  Dtcc^teö  fei),  tvcil  bie 
'Priej^er  burc^  ben  55ifd}of  orbinirt  werben  ,  unb  bei* 
Q3tfc^of,  üorjüglid)  jener,  beai  bie  ©orcje  über  bie 
allgemeine  .^ird)e  anvertraut  ifl,  bie  (Gewalt  f;at  bo.ö 
^riefleramt  ju  leiten  unb  ^n  befc^ranfen,  fo  ba^  ber 
priejler  in  gewiffcn  üorbef;altcncn  '^ailcn  bie  ©d)lüfi 
fclgewalt  nic^t  nur  nid)t  rec^tlid>,  fonbern  uid}t  ein? 
mal  gültig  auöübcn  fonne.  Ucbrigenö  ^at  and}  ber 
52>ifc^of,  unb  vor  allen  jener,  n)cld)er  ofumenifc^ 
genannt  tt)irb  unb  bie  ganjc  Äirc^c  uorfiellt ,  bie  Öe-' 
tvalt ,  ben  ^annfluc^  au^^ufprec^en ,  ber  0nabe  ber 
Saframenteju  berauben,  ju  binben,  bie  (Bünben  ju 
behalten  unb  wieber  jit  lefen,  unb  roieber  in  bie  ©e; 


29k 

quae  sarerdotis  est  in  confe.ssionali  ;  seil  et 
procedi  potest  ah  Eccle.sia  in  invitos,  et  qui 
Ecclesiam  ron  audit,  ejusqiie  niandata  quan- 
lum  per  salutem  animne  potest,  non  servat, 
velut  ethnious  et  publicanus  habt-ri  debet  *),  et 
rf'^nldritef ,  arcedente  ad  terrenam  coelesli 
sententia ,  suae  animae  malo,  vim  ecclevsias- 
ticae  poteslatis  experilur  cu'i  D'us  ipse  acrom- 
modat  qnod  in  juiiscJi('tione  omni,  ultimum  ac 
ijupiemum  est,     hoc  est,    executionem. 


""•  tJt  autem  vis  hierarchiae  melius  intellJga- 
tur,  sciendum  est  omnem  civitatem  sive  rem- 
publiram  adcoque  e^rlesiasticam  considerari 
debere  ut  corpus  civile  sive  unam  personam 
Bioralem:  id  enim  interest  inter  coetum  plu- 
viurii,  et  unnm  corpus,  quod  coetus  per  se 
ex  piuribus  unain  personam  non  facit,  corpus 
vero  jjersonam  constituit  cui  proprietates  et 
jura  varia  competere  possunt  distincta  a  juri- 
bus  singulorum :  unde  et  jus  corporis  vel  col- 
legii  in  uno  conseryatur ,  coetus  autem  neces- 
sario  in  piuribus  consistit.    Porro  personae  si.ve 


*)  Mattb.  XVnr,    J7. 


295 

mclnfc^aft  aufjunc^Mncti ;  beim  bic  ^cf)IuffcU]ewa(t 
fc{)(tc^t  nid)t  niu'  eine  vt)tl(fi1vlid)e  0crid)tsbarfdt  in 
ftc^,  wie  icne  öeö  ^^rieftcrö  im  ^ci(J)t(tubIe;  fonbcrti 
bic  ^ird)e  fann  auc^  ^^^^  ^i^crfpcnfligc  bicfclbe  ötv 
n>ö(t  bvaud}en,  uub  njer  bic  Äirc^c  nic^t  f^ort,  unb 
if;rc  ^cfc.Slc  in  fctvcit  er  cö  *gU  feinem  (Bcc(cn^cil 
r^un  fann>  nidjt  bcobad}tet,  foU  für  einen  J^cibcn 
«nb  ^ublifancn  gef^altcn  werben,  unb  ba  ber  üvcgct 
nad)  ber  ^(nßfpnic^  auf  (Srben  buce^  ben^immlifd;cu 
bcfraftigt  wirb ,  fo  (3crcid}t  cö  jenem  jum  ©d^aben  fei? 
ner  ©celc  auf  bem  bie  ©ewaU  ber  Äird)e  (aflct,  tvcL- 
d)cr  ©Ott  fetbft  baö  ief^tc  unb  t^^oc^fic  jeber  0eric^tö;j 
barfeit,  baö  ^'ißt,  bic '5^oUjic^unq,  verteifpt, 

X^amit  man  fic^  aber  ein^n  bejTcrn  ^e^riff  \>ott  bec 
©ewalt  ber  ^ierarc^ie  mad}en  fonnc ,  mu^  man  tuif^» 
fen,  ba^  jcber  (Btaat,  ober  jebc  Ovepublif ,  alfo  aud) 
ber  fird)lici)e  (Staat,  al6  ein  (jefeUfd;aftlic^er  Körper 
ober  eine  einjicje  moralifche  ^eifon  ju]  betrad)tcn  fci) ; 
barin  befielt  ndmlid)  ber  Unterfcryieb  unter  einem  ^cr; 
ein  von  meOreren,  unb  einem  einzigen  ^^orper,  ivcil 
öcr  ?öercin  burc^  ftc^  aniy  me6rcrn  nid)£  eine  einjitje 
^erfon  bilbet ,  ber  Körper  aber  c'wk  ^crfon  außmad^t, 
n>eld)er  i£igenfci)aftcn  unb  i}ci\)if!e  9ted}tc ,  bie  von  ben 
Dvec^ten  ber  (Sinjehicn  unterfd)ieben  finb,  jufemmen 
fcnnen:  baffer  wirb  baö  Oiec^t  eineö  ^crpcrö  ober 
^"loücgö  in  einem  einzigen  erbaltcn,  ba^  diccht  eineö 
Vereine  aber  beflef^t  notfpivenbig  in  mcbrerew.    SRun 


296 

naturalis  slve  moraHs  natura  est,  ut  liabeat 
aliquam  volimtatem,  ut  nempe  sciri  possit  quid 
ipsa  velit,  Itaque  si  forma  regiminis  sit  mo- 
narchica,  voluntas  nionarcbae  est  voluntas  ci- 
\itatis,  sin  polyandrica  sit,  tunc  alicujus  col- 
legii  vel  concilii  sive  id  ex  aliquibus,  &ive  ex 
Omnibus  civibus  constet  ,  voluntas  quae  sive 
per  numerum  suffragiorum,  sive  per  alias  cer-, 
tas  conditioiies  cognoscitur,  censetur  voluntas 
civitatis  esse. 

Cum  igitur  Deus  opfimus  maximus  Eccle* 
siam  constituerit  in  terris  tanquam  Civitatem 
Sacram  super  montem  positam,  sponsam  suam 
immaculatam  et  voluntatis  suae  ioterpretem, 
cujus  unitatem  per  totum  orbem  caritate  col» 
ligandam  usque  adeo  commendavit,  et  quam 
audiri  jubet  ab  omnibus  qui  ethniris  aut  pu- 
biicanis  aequiparari  nolunt,  consequens  est, 
ut  modum  constituerit  quo  voluntas  Ecclesiae, 
interpres  voluntatis  divinae,  cognosci  possit: 
et  hunc  jam  tum  Apostoli  ostendere,  qui  cor- 
pus Ecclesiae  repraesentabant.  Hi  enim  Con- 
cilio  hierosolymis  coacto  ,  sententiam  suam 
explicantes,  inqniunt,  visum  est  Spiritui  Sancto 
et  nobis ;  neque  hoc  Privilegium  assistentis 
Ecclesiae  Spiritus  Sancti  Apostolorum  morte 
cessavit,    sed   usque   ad    consummationem  sae« 


297 

«6er  liegt  e6  in  6er  9"lfltur  einer  ^evfon ,  fct)  cö  nun 
eine  natiirlicfje  ober  moratifcI)e ,  bajj  jic  einen  geiviücn 
SSSitlcn  f;a6e ,  bamit  man  namlic^  wijjen  fonnc,  njaö 
fie  tvotte.  SÖ>cnn  5af;er  bie  gorm  ber  JXci^icrung  mo.- 
narc^ifd)  if^ ,  fo  ifl  ber  SBille  bcö  ?!Jicnavd)cn  ber  u>3i((e 
beß  ©taatö,  i)^  jie  unter  \jielcn  gcmeinfc^aftlid} ,  fo 
(ic(n  man  bcxi  Rillen  eineö  ^ellcgö  ober  eineö  9iat6ö, 
möge  nun  biefer  auö  einigen  ober  allen  Q3ürgcrn  ba 
^c^cn ,  unb  ber  ^Ißiile ,  entweber  \i\XK6,)  bie  ^nja&l  ber 
Stimmen,  ober  burc^  anbere  feflgcfc^te  ^^cbingniffe 
ernannt  werben ,  al6  ben  3Billen  beö  (Staats  an. 

^a  alfo  ber  bejle  unb  ^6d}fce  0ott  auf  Scbcn  eine 
^ird)e,  alö  bie  auf  bem^erge  erKiute  ^eilige  (Stabt^ 
feine  unbefledte  Q3raut ,  unb  bie  ^(uölegcrin  feine« 
S[ßillen6^  gcgrunbet  ^at/  bereu  (Einheit,  burc^  baö 
^anb  ber  iiebe  auf  bem  ganjcn  (Srbfreife  gefnüpft^ 
er  fo  foc^  angepriefcn  ^at,  unb  uberbicö  allen  bie  uid)t 
JP)eiben  unb  Q)ublifanen  gleid)ge)"lcllt  werben  wollen, 
befieblt  biefelbe  ju  f;6rcn:  fo  folgt  barauö,  ^^^  er  aud) 
eine  ^orfc^rift  geben  mu^te,  woburd)  ber  ^^ille  ber 
^ird^e ,  ber  X)ollmetfd)er  beö  g6ttlid}en  ^JßillcnS ,  Uxm 
tte  erfannt  werben ,  unb  bicfe  erfa^  man  fd)on  an  ben 
Qfpofteln ,  welche  ben  Körper  ber  ^ird}e  üorfielltcn* 
ÜJJiefe  uiimlic^  fprad}cn,  ba  fie  in  bem  ju  ^crufatcni 
jufammenberufenen  (Eoncilium  i{)ren  Dlic^tcvfprud; 
funb  machten  :  e6  fc^icn  bem  ^.  0ci|1  unb  un6 ;  unb 
biefee  bev  ^irc^e  jugeflanbene  ^ei|lanbiJred)t  be5  &♦ 


29S 

culi  diirare  debet,  at(]iie  in  loto  corpore  Ec-» 
clesiae  per  episco^ms  tanquam  Apostolornm 
succe.s.sores,  fuit  propagatum.  Quoniam  au- 
tem  non  seuiper  nee  IVf^quenfer  haberi  potest 
CQn<"ilium,  nam  episcopi  populos  quibiis  prae- 
sunt ,  crebro  deserere  neu  possunt,  et  tarnen 
sempcr  persona  Eccle.siae  vivere  ac  subsistere 
debet ,  ut  voluntas  ejus  possit  cognosci,  con- 
sequens  fuit,  ipso  divino  jure,  et  memora- 
bilibus  admodum  Clirisli  ud  Petrum  verbis, 
(quando  claves  rogni  coclorum  speoialiter  com- 
misit,  paritcr  ac  cum  oves  suas  pascendas  Iri- 
bus  emphatice  commendavit)  insinuatum,  atque 
in  Ecclesia  creditum  est,  ut  unus  inter  Apos- 
tolos,  hujusque  successor  unus,  inter  episco- 
,pos  majore  polestate  exornaretur,  ut  per  eum 
tanquam  vislbile  centrum  unitatis ,  colligari 
corpus  Ecclesiac,  provideri  communi  neces- 
sitati,  cönvocari,  si  opus,  concilium,  et  con- 
vocatum  dirigi,  et  tempore  interconciliari  dari 
Opera  posse,  ne  quid  res  lidelium  publica, 
detrimenli  caperct  (et  cum  Petrum  Apostolum 
in  principe  orbis  terrarum  uibe  Roma  et  Ec- 
clesiam  guljernasse,  et  martyrium  subiisse  et 
successorem  sibi  designasse  coustanter  veteres 
tradunt   *),     neque   ullus    alius    episcopus    un- 

*)  Scripsisse  vidtlur  Leiüxitius  Iradant,  Edil.  Par. 


599 

Oclflcö  i)Cit  mit  bcm  %obc  bot  'Jfpoftct  nlcf}t  aufgc(\6rt, 
fonDci'u  mu^  Imö  jum  Su&e  bcr  ^c(t  fovtbcftc^en , 
unö  war  im  ganjen  Äoiper  &cr  Äird}c  buvd)  Mc  051- 
fd)6fc  al6  9?ad}fol3er  bev^fpoflcl  fovrgepf^anjt  ivorbcii. 
^eil  e6  abei-  ntc^t  m63tic^  ij^,  ^a|i  aü^cit  ober  oft  ein 
^irc^cnratb  (jel;altcn  werbe,  —  bcnn  tik  ^tfc-;Cfe 
fonnen  bo.ö  ?8olf,  über  bciii  [ic  gcfcfst  jlnb,  lüM  fö 
oft  verlaffcn,  — ■  unb  bennod}  bic  ^^crfon  bcr  5?irc^c 
aHjcit  leben  uub  fortbc(lef;cn  mu§ ,  bamit  ibr  ^i\U  er; 
fannt  werben  f önnc :  fo  war  eö  eine  not^wenbige  ^o^:-]?/ 
fcie  felbjt  burc^  ba^  gottltd):  9tecf)t,  unb  jene  mcrf; 
würbivje  ^orte  (Sbrtf^l  ju  <P  e  tr  u ö  (aB  er  ibm  befon; 
fcerö  bie  (£d)luffjl  be5  J^inimelreid)':?  anvertraute,  unb 
aud)  alö  er  i^m  breimat  nac^btucfövoll  empfa6l  feine 
(Bc^afe  j«  weibcn)  anjjcbeutet  unb  in  ber  ^irc^e  QCf 
glaubt  worben  ijt,  baf  einer  unter  ben  !Kpoftclu,  unb 
ein  3Rac^fcl(3er  beffelben  unter  ben  Q5ifd}cfen  mit  grcf; 
ferer  Gewalt  auögeruftet  würbe,  bamit  burd)  :6n, 
alö  ben  fid}tbaren  i)3littclpunft  bcr  Sin^^eit,  ber  ^or.- 
per  ber  ^irc^e  vcrbuuben,  bem  gemeinfamen  ^ebürf; 
niffe  (jcftcuert ,  ein  Äird)enrat^ ,  wenn  eö  not^wenbig 
ifl,  jufammenberufcn,  unb  ber  jufanimenberufene  geg- 
leitet ,  unb  in  ber  3wifc^enjcit  ber  .^ird}enratl;e  alle 
Sorge  angewanbt  werben  fonne ,  um  jeben  (Begaben 
»on  ber  ©cmeiufd)aft  ber  ©laubigen  abjuwcubcn. 
^a  nun  nac^  ctnj^immiger  Uebcrliefcrung  be3  Filter* 
tl;uui6  bcr  ^Ipofiel  93etru$  in  9iom,  bcr  .J^auptjlabt 


300 

quam  ea  ratione  vcnciit,  roirianum  caetero- 
runi  principem  inerito  ngnoscimus).  Itaque 
sallem  illud  certuin  esse  debet  in  ornnibus  quae 
moram  concilii  universalis  non  ferunt,  aut 
concilium  universale  non  mercntur ,  Interim 
eamdem  *)  esse  episcoporum  principis  sive 
ponlificis  niaximi  potesfatein,  quae  totius  Ec- 
clesiae,  per  eum  excomraunicari  quemvis  et 
restitui  posse,  eique  omnes  fideles  veram  de- 
bere  obedientiam,  cujus  vis  eo  porrigilur  ut 
quemadmodum  juranientum  scrvanduin  est  in 
Omnibus  quae  cum  salute  animae  servari  pos- 
sunt ,  ita  et  pontifici  magno  tanquam  uni  vi- 
sibili  Dei  vicario  in  terris  sit  obediendum  in 
Omnibus  quae  sine  peccato  salvaque  consci- 
entia  fieri  posse  ipsi  nosmetipsos  interrogan- 
tes,  judicamus,  usque  adeo  ut  in  dubio,  cae- 
teris  paribus,  obedienlia  tutior  sit  censenda. 
idque    faciendum    est    amore   uiiitatis   Ecclesiae 


*)  Leibnitits  j{a  prloio  scnpserat.  Dcinde  alio  modo 
senteutiam  suam  cxpressit,  aiiuifis  vnnihns  qut- 
husdam  in^erliiifiiribus,  ex  qiiibus  ita  legi  pos- 
eet:  inferim.  siiccedere  episcojjorum  principis  5jVe  poti- 
tißcis  maxime  potestatem  poLcslali  lotius  Ecclesiae. 
Per  eum,  etc.  Verba  prius  scripta  non  tamea 
jpse  delcvit,  verum  accurafe  parenthesibus  in- 
ciusif.  Editio  i'aris. 


301 

^cr^c(t,  ^ie  ÄitcI)C  mjirt ,  ben  5)iai'terto6  gelittctt 
tinb  \id)  einen  97acI)fo((}Cv  beflinmu,  nnb  nie  ein  anbrec 
^ifc^of  jlct)  biefes  ÜJed;t  angemaßt  bat,  fo  ^c)lef;ctt 
wir  bem  r6mifd)en  ^ifcl^of  unter  allen  billig  bcn 
Vorrang  jn.  ^aöer  nni^'  wenigjlenö  bicö  als  ^c^ec 
angenommen  werben,  ba|5  in  allem,  n?aö  biö  auf  ei-' 
ncn  allgemeinen  Äird}cnratf;  nic^t  fann  ^erfc^oben  wer; 
ben,  ober  feinen  allgemeinen  ^ivd)enrat^  üerbient, 
ber  (Srfte  ber  ^ifc^ofe  ober  ber  9)ab|l  mittlerweile  bie 
udmlic^e  ©ewait  §abe ,  welche  bie  ganjc  ^irc^e  ^at^ 
ba^  bind)  i^n  ein  jeber  an^  ber  Öemeinfd^aft  auöge/ 
fd)lojfen  unb  in  btefclbe  wiebcr  aufgenommen  werben 
fonne ,  unb  ißm  alle  (5)laubige  einen  wahren  0e^or* 
fam  fc^ulbig  fetten,  bcffen  0ewalt  fowcit  fid)  cx^vedt, 
ba^  gleichwie  in  allem,  waö  bem  (geelen^eil  nic^t 
uad)tl;eilig  i[t ,  ber  (£*ibfd}wur  mu^  gehalten  werben, 
man  eben  fo  verpfliditet  i^  bem  ^abfle,  alö  bem  einji; 
gen  jtd^tbaren  Stellvertreter 0otteö  anfärben ,  ju  ge; 
forfamen,  in  allem  wa$  wir  obne  (Bunbe  unb  mit  gu.' 
tem  ©ewiffen ,  nad)  eigener  Ueberlegung  t^un  ju  fon; 
nen  urt^eilcn,  fo  jwar,  ba^  im  S^^^i^l/  ivenn  uotx 
beiben  (Seiten  gleid)  ftarfe  ©runbe  jinb,  ber  ©e^or? 
fam  atö  ber  jtc^erfie'^lbcil  anjufe|)en  fci),  unb  bieö  foö 
man  t^un  aus  liebe  ber  Äird^enein^eit ,  unb  bamit 
wir  ©Ott  in  benen,  weld}cer  gefanbt  f;at,  ge^ocfameuv 
!^enn  wir  muffen  lieber  atleö,  aud)  fogar  mit  bem 
^rc^^ren  Sd)aben/  cvtragen,  alö  un6  von  ber  Äird^e 


30i 

et  ut  Deo  in  bis  quos  niisit,  obediamus.  Ouid- 
vis  eniiii  libcntius  pati  debemus  eliain  cum 
ma^na  jaclura  nostra ,  quam  ut  ab  Ecclesia 
divellamur  at  schismati  causam  praebeamus : 
sed  de  prinialu  et  autoritale  romani  pontükis 
poslea  plunbus  erit  dicendura. 

Haec  tarnen  omnia  inlelligenda  sunt,  salvo 
jure  terrenarum  potestatum  ,  quod  Christus 
ron  sustulit :  ctsi  enim  chrisliani  principes 
non  minus  Ecclesiae  obedientiam  debeant  qu'im 
minimus  quisque  lidelium ,  tarnen  uisi  ipso 
jure  regni  aliter  provisum  actumque  esse  cons- 
tet,  ecclesiastica  potestas  eo  extendenda  non 
est  ut  subditos  in  veros  dominos  armetj  Ec- 
clesiae enim  arma  sunt  lacrymae  et  preces: 
et  baec  optima  tutissiniaque  saecularis  atque 
ecclesiasticae  potestatis  collimitatio  est  prinii- 
tivae  Ecclesiae  exemplo,  ut  Deo  ejusque  mi- 
nistris  quidem  potius  sit  obediendum,  terre- 
nis  tarnen  potestatibus  non  sit  resistendum,  äed. 
si  prava  imperent  quidvis  potius  patiendum , 
dummodo  sine  ccrta  fidei  pernicie  fieri  possit 
Nee  difütcor  interim  et  principibus  ac  populis 
christianis  aliquara  eamque  sane  maximam  , 
debere  esse  curam  sacrorum,  ita  tamen  ut 
nee  manus  arcae  admoveant  nee  thuribulum 
cum  Osia  capiant,    sed  auxilio  suo  juvent  Ec^ 


30S 

ioöreifl"en ,  iiwb  eine  ^ivc^cnfpattuug  V)eruvfad)ctu 
^pc^  in  bei*  S0I9?  werben  wir  noc^  me&rereö  über  beii 
9)rimat  unb  baö  "JCnfe^en  beö  r6niifd}cn  ^aOfleö  j« 
crcvtcvn  §a6cn. 

Qtücö  biefeß  jebocl)  mu^  obne^cilc^unj}  bcö  Otecf}.' 
tcß  ber  ivbifc^cn  ^ldd}te ,  iDc(d)e  (Xf)vi^"i;uö  nic^t  auf(]e> 
boten ,  ocvj^anben  werben  :  benn  cbwof^t  bie  c&rijlli/ 
c^en  durften  ber  ^ird)e  eben  fou)o{)l  (5)eborfam  fc^uf.' 
bijj  finb ,  al6  ber  ©eringfle  ber  ©laubigen ,  fo  barf 
bod)  bie  ^irdjengewatt ,  au^er  wenn  fd}on  burd)  ba$ 
Ütcid)6red)t  felbft  anberß  verfugt  imb  gebanbelt  wer- 
ben/ nid)t  fo  weit  ^ci)m,  ba^  jTe  bie  Untertfpanen  c^Cf 
gen  ibre  wahren  .^errn  bewaffne ;  benn  bie  $6affen  bec 
Äird^e  finb  nur  X^rdnenunbÖcbete,  unb  bie  fid)er|'lcn 
©rdnjen  5wifd)en  ber  weltlid^en  unb  fird}lic^en  iSJ^ac^t 
jinb,  nad)  bem  ^Seifpiele  ber  erften  Äird)e,  ba^  man 
3war  \)orjugöweife  ©Ott  unb  feinen  !5^ienern  gcborfa? 
itien  muffe ,  aber  bod)  md)  gegen  irbifc^e  93i'dd)te  ftc^ 
md)t  auflefpuen  bürfe ;  allein  wenn  fic  ctwaß  bofeö  be; 
fehlen  /  fo  fülle  man  lieber  aüeö  leiben ,  wenn  e6  nui* 
o^ne  offenbare  ©cfa^r  beö  (glaubend  gefd^ef^n  fonne, 
^od)  ftelle  id)  aud)  nid)t  in  7(brebe,  ba^  bie  ?$urftett 
wnb  ba6  c|)riftlid)e  ^otf  eine  unb  fogar  eine  gro^e 
©orge  fiir  ba^  J^eiligtl^um  tragen  muffen,  fo  boc^/ 
baj  jic  Weber  bie  ^awb  an  bie  ^unbeölab  legen/ 
noc^  mit  D fi a6  baö  Dvauc^fa^  ergreifen,  fonbern 
mit  i^rcr  »^ülfe  ber  i^ivc^c  beifleBen,   bamit  |ie  ibre 


304 

clesiam  quo  melius  puiitatem  atque  unitatem 
servet,  ac  jure  suo  utatur.  Quibus  observa- 
tis,  imperium  in  imperio,  sacrum  in  terreno 
jiine  permixlione  ac  perlurbatione  subsistet  ac 
fl(jrebit.  Quod  ad  ipsorum  principum  securi- 
tateni  et  subdilorum  fidem  ,  ipsa  christianae 
reli"ionis  disciplina  magis  stabilitam,  pertinere 
negari  non  polest. 

De  discriraine  episcopi  et  presbyteri  utrum 
et  quatonus  a  jure  divino  proficiscatur,  in  Ec- 
clesia  quidem  nulla  niagnopere  dubitatio  aut 
obsruritas  est:  proteslantes  vero  non  tantnm 
contra  Ecclesiam  contendunt,  sed  et  inter  se. 
Soimus  enim  episcopales  in  Anglia  et  Scotia 
contra  presbyterianos  autoritate  tum  Scriptu- 
rae ,  tum  veteris  Ecclesiae  divini  privilegii 
praerogativam  tueri.  Et  sane  disrrimen  Apos- 
tolorum  ac  reliquorum  Discipulorum  et  Chris- 
tus ipse  instituit  et  post  ascensum  ejus  in  coe- 
lum,  communis  consensus  ex  magistri  disci- 
plina servavit,  et  Apostolos  sibi  successore« 
episcopos  constituisse  Ecclesia  tenuit.  Itaquc 
Aerius  quidam  pro  haeretico  habitus  est  qucJ 
episcopi  ac  presbyteri  munera  confudisset  ; 
Hieronymus  tarnen  alicubi  dicere  videtur  dif- 
ferentiam  episcopi  et  presbyteri  ab  ecclesiasti- 
co    ease  instituto ,      magis    coDSuetudlne   quam 


305 

Dvciu6cit  unb  (Sinf'clt  6cff:r  cifpaUe ,  uitb  i^re  0evcd)t; 
fame  imqcfiort  c)euic|jc»  ^cnn  mau  ^icfcö  beobachtet, 
fo  wirb  bas  Oicid;  im  Ütcic^ ,  &a5  ^eilige  im  ^rbifc^eit 
0§ne  ^cniiifd)un(3  iinb  ^cnt)ivi'un3  6c(:c^cn  uii5  bliu 
Jen ;  ba§  öiefcö  einen  (Sinflu^  fpabe  auf  bie  Sic^erBcit 
bei- Jurftcn ,  unb  bie'^veue  ber  Untcrj^eOenen,  \vcld)c 
tuvc^  bic  Äiid}enjud)t  bcc  cjn|llid)cn  Dicligion  noc^ 
me(;r  befefliqt  wirb ,  fann  nid)t  gcUnicjnet  werben» 

^ie  ^rage  über  ben  Unterfd)ieb  ber  '^i^d)6\e  un& 
9}ric|ler,  ob  unb  tvie  weit  berfelbe  g6ttlid;en  9ved)te$ 
fep ,  ift  in  ber  ^ird}e  jiemlic^  außgemad^t  unb  eror« 
tert ;  bie  Q)roteflanten  aber  jinb  nic^t  blöd  im  (Streite 
gegen  bie  ^irc^e,  fonbern  aud)  unter  jid)  felbfl:  benit 
wir  wijjen ,  ba^  bie  (E'piöfopalen  in  (Suj^fanb  un^ 
(5d)0ttlanb  gegen  bie  ?)re6bt}terianer  fowo^l  burd)  ba$ 
^(nfefpcn  ber(5d)vift,  alö  auc^  ber  altern  Äird)e,  gotti 
lic^e  ^orrcd)te  «erfechten»  Unb  in  ber  'i^^^'at  ^at 
(£Jriflu6  fclbft  einen  Unterfd)ieb  unter  ben  Tl'poftelit 
unb  ben  übrigen  Jüngern  fej^gefe|t ,  unb  nad)  bec 
^(ujfajrt  (Sf^rifli  in  ben  J^^immel  warb  berfelbe  burc^ 
eine  allgemeine  Uebercinflimmung  nac^  beö  UlpxcvS 
(Sinrid)tung  beibehalten ;  unb  bie  ^irc^e  f;at  (ictö  ge? 
lejrt ,  bajj  bie  ^(poftel  fic^  bie  ^ifc^cfe  al6  Jiad.folger 
beftimmt  fpaben»  ?hiö  biefem  ©runbe  wtirbe  !}l'  e  r  i  u  $ 
Al'ß  ein  .^cf^cr  angefe^en ,  weil  er  unter  ben  ^crr;d}> 
tungen  beö  5Sifd)ofö  unb  jenen  beß  ^"^ricfterö  feineir 
llntcrfd)ieb  machte*,   bcc^  fdieint  »^ieroni^muö  ir^ 

2ü 


306  , 

disposillonis  dominirae  veritatcj  et  srrihit  idem 
facere  episropum  qtiod  presbyter  facit:  aliin 
tamen  limitationem  adjicit,  quid,  inquit,  facit, 
excepta  Ordinatione,  episcopus ,  quod  non 
facit  presbyter?  Fortasse  igltur  transigi  cum 
Hieronymo  potest ,  ut  cpiscoporum  quidem 
autoritas  seu  gubernatio  qualis  tunc  erat  et 
nunc  quoque  est,  ab  Ecclesia  receptaj  potestas 
autem  spiritualis  ordinaria  quae  potissimum  in 
jure  ordinandi  con&istit,  ex  Christi  institulo 
ut  Apostoiis,  ita  epi^copis  rcservata  esse  in- 
ieiligatur.  Nam  Conlirniationis  administratio- 
nem  facilius  subinde  presbyleris  concessam 
constat  *).  Licet  enim  fingainus  nihil  aposlolica 
Iradilione  contineri  de  potestate  episcoporum 
excommunicandi  presbyteros  et  ligandi  hos 
quos  presbyteri  solverunt,  etiam  sine  aliorum 
presbyterorum  suffragiisj  quia  tamen  Ecclesiae 
potestas  supra  presbyteros,  divini  juris  est 
hanc  illa  per  episcopos  exercere  posset  et  for- 
tasse  debuisset-  neque  enim  alia  commoda  ra- 
tio   apparet.     (^uod  si  igitur  Hieronynium  pu- 


'•'■)  Noslrls    quoque    Icmporifaus  hoc  subinde  fieri  coe» 
etat. 

Ediflo  !Moguntina, 


301 

genbroo  {ai\cn  jit  motten,  fccr  Untcrfdjicö  jmlfd^cu  ei? 
nem  ^ifd;of  unb  chmw  Q^ricfler  {c\:)c  ftrd)tic^er  (Jin? 
rid)tung ,  unb  \W^c  jid}  mc^r  auf  bic  &c\vot)ni^cit,  al$ 
auf  bie  ^Ißa(n-r;cit  einer  gctt{id)en  ^(norbniing;  aiid> 
faj^t  er,  bcv  ^ifd}of  thuc  ba$  n.imtid)e  traö  bcc 
^vicftcr;  boc^  fu^t  er  anberöivo  eine  Sinfd}ri'nfun3 
bei,  inbem  er  fprid)t:  ivaö  t^ut  bcr  ^ifd)üf ,  bic  (£'r; 
tf;eilun(j  ber  ^di)c  ausgenommen,  tvae  nic^t  auc^  ' 
bcr  9)rie|ler  t^ut?  ?53ieUeid}t  fann  man  mit  .^iero* 
upmuö  ba^in  fid)  vereinigen,  ba^  i>a$  von  ber  ^ir^ 
ci)e  ancrfannte  ^infefpen  ber  ^ifd)öfe  ober  i^re  535er^ 
tvaltung,  njicfiebamalöwar,  tt)irfnd)nod)6efle6e;  ba^ 
aber  bie  orbentlid^e  gci|"llid)e  ©ewatt  iDek^c  ^auptfad)? 
iid)  in  bcm  9ied)te  bie  2ßei6en  ju  ert^eiten  hc\\c^tf 
burd)  bie  Tlnorbnung  dbrifti  ben  ^ifd)öfen,    fo  wie  ^ttk 

ben  ^(pofteln,   vovt^e^alten  worben  fet).     ^enn  eö  ift  .^»i&^^Ä 

b:fannt,  i>c^^  man  je  juweilen  obne  grofe  (Bd)ivierigr  ^V^P^ 

'  feit  ben  ^^rieflcrn  bie  ©ewalt  gegeben ,  bvc  5*^rmun(j  ^^    ^ 

ju  ert^tcilcu»  9^e6men  wir  aud)  an ,  bic  apoftolifd)e 
Xleberlieferung  fagc  i\w6  nid^tö  von  ber  ©eroaft 
bcr  S^ifc^cfc ,  bic  ^ricfier  mit  bcm  ^annf^u^ 
d)e  ju  belegen,  unb  jene,  vodd):  bic  ^ricjler  gelofl 
fjaben,  ju  binbcn,  auc^  o^nc  bie  Q5eijlimmung  aubrcc 
^^rieflcr,  fo  fonntc  unb  mu^tc  vielleid}t  b\id)  bie  ^ir; 
^e ,  weil  i^vc  ©ewatt  über  ^\z  ^riefier  g6ttüd)eit 
SKed)t6  i[l  ,  biefelbc  burc^  bie  ^ifd)6fc  auö? 
iiben ;    benn  eö  fd}eint  fonjt  fein  anderes  bequemet 

20  * 


# 


308 

taremus  gradns  quo^dam  in  divlno  insfiluio 
agnovisse,  et  ubi  ex  ejus  senlentia  Ectlesiae 
auloritas  ad  divinae  tradilionis  complemenlum 
accedere  debuit  ,  instiluluin  huinanum  apel- 
lasse  ,  condonari  ea  libertas  viro  sumnio  pos- 
set,  tarnen  non  temere  imitanda  est:  et  sim- 
plicius  est  direre  ipso  jure  divino  ordinario 
episcopum  presbyterumque  fumlionibus  dis- 
cerni.  Caeterum  quae  ad  eleclionem  nomina- 
tionemque  pertinent  hutnana  autoritate  consti- 
tili  possunt ,  modo  id  cum  ratione  et  ex  usu 
Kcclesiae  üat. 


Etsi  autem  jus  divinum  ordinarium  pro 
certo  habenduni  sit,  multi  tarnen  disputant 
quid  fieri  possit  in  summa  quadam  necessitate. 
Fingunt  christianum  sive  presbyterum  tantum 
sive  etiam  plane  laicum  ejici  tempestate  in 
littus  insulae  remotae,  et  multos  ad  Christum 
convertere,  neque  illi  cum  reliquo  orbe  chris- 
tiano  communicandi  copiam  esse.  Quaeritur 
an  presbyter  ordinäre  presbyteros  possit,  ne 
ipso  extincto  sacramentorum  admodum  ad  sa^ 
lutem  necessariorum  beneficio  careant  novi 
christiani.      Et    quidem    Frumentium    narrant 


309 

^yi'ittd  vor^an&cn  ju  fci}n.  ^cmt  wir  ctlfo  glauötciv 
&a^  .^ i c roui) m u ö  gcn>:)Te  Stufen  in  bec  96ttttd)crt 
^(norbnun(3  ancvfaunt,  nnb  ,  weil  uac^  feiner  9}Jcü' 
imng  baö  "JCnfc^ea  &er  ^irc^e  jur  <£rganjung  5cr  gott? 
lid)en  Uebertieferung  f^injnfommen  nni^e ,  er  bic$ 
eine  mcnfd)nd)e  ^(norbnung  genannt  ^c^bc :  fo  fonntc 
man  jene  5-rci{)eit  biefem  großen  9Jianne  ^»crjei^cn, 
böc^  füü  man  bicfelbe  nid}t  verwegen  nad}a^,' 
men ;  unb  e$  ifl  \>\d  naturlid)er  ju  fagen :  ba^ 
fclbft  nad)  bem  orbent(id)en  göttlichen  Dvec^te  ber  ^i; 
fd)of  unb  ^riejler  in  i§ren  ^errid)tungcn  unterfc^ie? 
ben  fct}en.  ^aö  ubrigeuö  bie  (Srn).ij)lung  unb  (Sr; 
nennung  betrift,  fo  fann  menfc^lid)c6  lin^c^cn  bkfcU 
ben  beflimmen,  wenn  eö  nur  mit  ^eiö^eit  unb  nac^ 
bem  Äird}enge6rauc^e  gefd)ie6t» 

Obfc^on  man  aber  baö  orbentlid^e  gcttlid)e  Sved)t 
al6  unbejweifelt  galten  mu§,  fo  f^reiten  bod) mck  bariu- 
ber,  \va6  in  einer  auUt'rorbentlid)en  ÜTotb  gefd)eben  fönt 
ne,  (Bie  fc|en  ben  Jall,  eö  WQvbc  ein  (£brift,  cntwe; 
ber  ein  blofer  ^riefler,  ober  aud)  fogar  ein  blofer  Iciie 
burc^  ein  Ungewitter  auf  ba6  Ufer  einer  entfernten  3n/ 
fcl  geworfen,  unb  befc^re  vfele  ju  <2bri|1uö,  Wvire  aber 
t)on  aller  ©emcinfd)aft  mit  ber  übrigen  c^rtjllid)en 
?[ßelt  abgcfd}nittcn»  ^icr  fuvigt  jid}  nun ,  ob  ein  fvla 
l^cr  fcnne  ^ricftcr  weisen ,  bamit  ntc^t  nad)  feinem 
!Ublcben  bie  (Efprijlen  ber  ^ot>ltl;at  ber  jum  .^cil  un.- 
umgangliu;  not^wenbigen  (Safcamente  beraubt  feigen. 


316 

fipud  Aetiiiopes  quaerlam  egi.sse  ante  epl-co- 
paluni  quae  m;ceä6ilale  exousahafitur,  (  ut)i  Idi- 
cus  esset.  Quod  «»i  igitur  Aposlolns  genlis  ne 
jjre.sbyler  quicicjn  ortlinaliis  sit,  quaeritur  an, 
Dccle.üa  nova  Dejim  implor;inte,  sponrierc  ille 
sibi  alii.sque  desuper  pre.',byterii  et  coiuiexu- 
runi  sa(  ramentoniin  gratiani  po^sit.  Fuere 
enim  quiduin  velerum  quibus  persuasurn  fuis^e 
verislmile  est  in  ne<  es>i(?itis  cnsu  non  lingeie 
tantuin  scd  et  offi^rre  posse  chri^lianum  qiiem- 
vis ,  qnemadtnodum  i^dicare  videtiir  locus 
Teriulliani.  V^eruin  milii  islas  quaestiones  pri- 
vatim defiuire  neque  necessarium  videliir  ne- 
que  tutum.  Pracstat  öupremam  ciiram  Ecrle- 
;siae  atque  animarum  Deo  relinquere  cujus  mi- 
fiericordia  ijullis  limitibus  circHnns' ripta,  .sem- 
per  agt-t  quod  in  summa  fieri  praestat.  Inte- 
rea  tutissimuni  est  a  linea  Ordinationis  non 
discedert",  quae  por  Apostolorum  suc  cessores 
continua  propngalione  gratiam  ministerii  ad 
nos  usque  deduxit. 

Pustremum  .supere.st  Malrirnonii  sacramen- 
lum  quod  ex  iirimiliva  institulione  atqiie  dcs- 
tinatione  Dei  pariler  et  conlrahentium  esse 
unjus  viri  atque  unius  formjcae  conjunctionem 
inseparabilem  Christus  optimus  diviaae  legi^ 
intcrpres     docuit.      Niliilominus     dispensatioae 


311 

Unb  mau  erjd^tt  fovjac,  bc^^  Jrumcutiuö  in  ^(e« 
tt;iopicn,  ci)c  cu  ioifc^of  war,  alö  blofcr  laie,  etnü 
gcö  ijetfpan  f^abc,  öaö  ivi^ßcii  bcr  3Rot[nvenMi3feit  cnt; 

tio»  ntd}t  einmal  jum  ^licflcc  geweift  tvoibea 
i',^,  fo  frajjt  16  ftd}/  ob  er,  n>cnn  bie  neue-^ird^cÖoct 
anficht ^  |id)  fclbfi  imb  anberu  bie  0nabe  be$  ^ricflcr? 
trpiimö ,  uub  ber  baiuit  verbunbenen  ©aframentc  v>cr.' 
fpicuien  füune»  ^enn  cö  ift  tüaf^rfc^cintic^ ,  ba^  ei? 
nige  2(ttcn  glaubten,  jeber  (S6ri|l  fonue  im  'Jaü  bcc 
D'Jotf;  nid):  nur  taufen,  fonbcrn  aud)  hck6  Opfer  »er; 
rtd^tcn,  tvie  eine  Stelle  aus  bem  'l^ert Ulli  an  anju-- 
beuten  fdjeint*  ^lUein  mir  fd)eint  eö  webec  not[^iven; 
big,  nod)jid}er,  ba^  ein  Privatmann  biefe  fragen 
entfd)eibe.  iSö  ifi  t>iel  beffcr  bie  t6d)fte  ©orgc  ber  ^ir; 
c^e  unb  ber  (Seelen  ©Ott  ju  üOcrlaifcn ,  beffen  grau-- 
jenlofc  ^armbcrjigfeit  allzeit  ba^  )^c\ic  tl;un  wirb. 
Unterbejfen  ift  e6  am  )ld)erf£en,  von  ber  ^ItSei^efolgc 
ttid)t  abjuiveid)cn ,  burc^  tvcl'i)e  von  ben  0^ad)folgern 
ber  ^(poflel  ununterbrochen  bie  ©nabe  bcß  ^riefter? 
amteö  bis  auf  unö  fovtgepflanjt  ivorben  ift. 

0.$  ubvigtuniS  i^t  nod)  ba$  (Baframent  ber  (Sipe,  tuel; 
(Iieö,  —  gcmd^  ber  urfprungliü)cn  CiiinfeipUng  unb  ^e; 
ftimmung  (^ottee,  fo  wie  aucl)  bcrjenigen,  weldje  ba^ 
(E'6ebünbnif  eingeben,  nad)  ber  4el;re  Sfprif^i  beö  ba 
flen  ^tußlegcrö  b:6  gcttliQ)en  &c]c^c^,  —  bk  unjcr.- 
trennliüye  ^^crbinbung  eincö  einzigen  ^X^auucö  unb  ei; 


3n 

divina  in  veteri  Testamento  roncessa  est  po- 
lygamia,  sive  ut  uni  viro  multas  simul  uxores 
Ijabere  permillerelurj  itemque  potestas  divor- 
tii,  ut  di^^cedere  a  se  invicem  conjuges  et  aliud 
conjugium  inire  possent:  Christus  autem  nio- 
nuiL  id  non  risi  ob  duritiain  cordis  lioniinum 
fui.'^se  concessum,  adcoque  ex  divina  lege  rec- 
ÜLis  irtenni'li;  merito  igitur  in  Ecdesia  sub- 
lata  est  polyganiia  quam  nulia  hodie  inter  nos 
netossitalis  ratio  ex- usare  polest.  Sed  quid 
dicemus  de  nalionibus  infidelibus,  si  quae  ad 
Christurn  converti  possent  indulgentia  polyga- 
aniae  dudum  inolitae,  eaque  negata  vel  solam 
hanc  rationem  tanto  bono  adhuc  obstare  ap- 
pareret.  Mihi  quidem  tutius  videtur  pontifi' i 
maximo  eam  rem  definiendam  relinquere.  11- 
lud  tarnen  pronuntiare  ausim,  si  pontifiri  e  re 
videretur  concedere  polygamiam  regno  Sina- 
rum ,  4>i  quidem  ad  Christi  fidem  ea  ratione 
adduci  possit:  (constat  enim  hanc  christiano- 
lum  hgem  institutis  eju?  populi  vetustissimis 
contrariam  inter  potissima  fidei  impedimenta 
ill.  ..*)  censeri )  nihil  doctrinae  Christi  adver- 
sum    esse   facturum:     ipsum    enim  Dei  nomine 


*)   Ultimae  huins  ver^bi  littene  Doa  apparent.     Scrip- 
serat  LEXErciijcs  i7/a,    vcl  illic.  Edilio  Paris. 


313 

nc5  cinjigfn  ^ci6ei5  ij>.  ^oc^  würbe  im  ^.  Z,  burc^ 
QOttMjc  X)i5pcnö  Mc  Vielweiberei  geftattet ,  ober  c6 
würbe  einem  9J^anne  erlaubt,  tjielc  ^Ißeiber  jugteic^ 
ju  t>aben,  aiid)  würbe  bie  (S^etrennung  gcj^attct, 
bajj  bie  (^i^egatten  fiit  »«^n  einanbcr  fc^eiben  unb  eine 
anbcre  (Sbe  eingeben  fonnten»  (£^n-ifluö  aber  ma^^ue 
uaö,  bieö  fetie  nur  wegen  ber  Jperjenö^avte  ber  ?Oien; 
fd)en  'jugegcben  worben  ,  unb  werbe  bem  gottlidien 
&ciciis  gema^  be»Jer  unterla)Jen ;  mit  Dtec^t  ift  a(fo 
in  ber  Äirc^e  bie  Vielweiberei  verboten  worben;  benn 
in  unfern  Xagen  ^at  fte  feinen  ©ruub  ber  fRotbwen^ 
bigfeit  ju  if^rer  (Sntfd)utbigung.  ^(llein  voa6  ift  üon 
ungläubigen  9"vatienen  ju  fagen,  wenn  einige  berfel* 
ben  burd)  ©eftattung  ber  fc^on  lange  ba  bcflcbenben 
Vielweiberei  ju  £^>riftu6  fonnten  befe§rt  werben,  bie 
Verweigerung  berfelben  aber  einem  fo  großen  ©ut  at; 
lein  cin^inberni^  ju  fei}nfd)iene?  ^d)  §alte  eß  für  jTc^e; 
rer,  biefc@ac^e  ber  (Sntfd)eibung  beö  Dberbirtcn  bcc 
^ird)e  ju  uberlaifcn»  ^oc^  getraue  id}  mir  ju  fagen, 
ta^  wenn  e6  bem  ^ab^c  nüP^lid}  fc^iene,  ben  (Ef^ine; 
fern  bie  Vielweiberei  ju  erlauben,  weil  fic  auf  biefe 
^3eifcjumc^rifllid)en0lauben  fonnten  gebracht  werben 
(benn  eß  ift  befannt,  ^a^  biefeö  0cfe^  ber  (£§riften, 
weld^eöben  dlteftenÖewofpn^citen  biefe5Vo[fc5  entge- 
gen ift,  unter  bieJpauptf^inberni'Te  gegen  bcnÖlaubcn 
gered}net  werbe),  er  ba  nicf)t3  tf^un  wüube,  xt)ci6  bec 
4e§re  (Ebrijti  juwiber  wäre ;   i§m  fommt  cß  jU ,   im 


314 

salutem  populorum  curare  convenit ,  quancio 
nunc  nova  revelatio  fruslra  expectaretur.  Ila- 
que  divino  exeinplo  praeeunte  rationeque  ha- 
"bifa  cordis  Jiuuiani,  rion  male  opinor,  ob 
lanlum  boniim  concederet  iianc  iion  intolera- 
bilem  Deo  visam  in  ip.sis  Sanitis  imperfectio- 
reni,  quando  noii  tani  novain  legem  tulisse  hie 
Christum  quam  velerem  recte  interpretatum 
ßsse  constat. 

De  divorlio  frequenlius  inter  christianos 
difficultates  iiuidunt.  Saepe  cnim  sive  ob  adul- 
terium,  sive  ob  alias  graves  causas  necessitns 
conjngibus  imponilur  a  se  invicem  discedendi- 
et  cum  difficile  sit  efficere  ut  se  conlineant , 
quaeritur  an,  majoris  mali  vitandi  causa,  in- 
dulgere  novum  conjugium  Ecclesia  possit. 
Quidam  intuitu  humariae  infirmitalis  faciliores 
se  praebent,  cum  melius  sit  nubere  quam  uri  *), 
118  lorte  horaines  in  aeternae  salulis  periculuni 
incidani,  si  districtius  prohibeanJur  conjugii 
usu.  Alii  saltem  duas  admiltunt  divortii  vcri 
causas,  aduiterium  et  deserlionem,  praeser- 
lim  cum  in  aduUerii  casu  verba  Ciirisii  favere 
videantur.     Plerique   nullam  ratiouem  tanquam 


')  I.  Corinlh.  VlI. 


315 

Olamen v55otteö  für  öciö^cit  bcr^olfcc  ju  forcjcn,  inbcm 
man  if^t  eine  neue  Offcnbarunjj  umfonjt  erwarten  würbe» 
5CBenn  wir  alfo  baö  gcttlidje  Q3eifpiel  unb  öaö  incnfc^? 
lid)e  Jperj  in  ^etradjt  jie^en ,  fo  meine  id)  nid}t  (^anj 
ebne  ©runbc,  wegen  einem  [o  gro^^en  0ut  fonne  bicfc 
Un\joUfommenf;eit,  weld}e  Ö)ott  fclbflin  ben»^tilij3ett 
ertragen  ju  fennen  glaubte,  übcrfe^en  werben,  in; 
beni  (£f^ri(lu6,  wie  wir  wi^Jen,  nid)t  fewc^l  ein  neues 
&c\d^  gegeben ,   alö  baö  alte  rid}tig  aufgelegt  f;at» 

J^auftger  werben  unter  ben  S6riften  (Sdjwievigfei^ 
ten  gemacht  in  betreff  bcr  (S§efd)cibuug,  2)enn  e5 
ereignet  jTd)  oft  ba^  (S^'clcutc,  eutiueber  wegen  einem 
(£*^ebruc^ ,  ober  wegen  anbern  wid;tigen  Uvfac^en  m 
bie  97ot^wenbigfeit  üerfef^t  werben ,  \td)  von  cinanbec 
ju  trennen :  unb  lia  e6  )"d)Wer  i(l  ju  bewerfen,  ba|j  jie 
cnt6alifam  Uhcn ,  fo  fragt  es  jid) ,  ob  um  ein  gro^e? 
reo  Uebel  ju  v>er^inbern,  bie  ^irc^e  ein  neue-5  (S5e? 
biinbnijj  ein^ngef^en  geftatten  foune.  (Sinige  jeigcn  jid) 
{)ier  auy  ^erücf|ld}tigung  ber  menfi){id)en0ebrccI)nc^? 
feit  nadigiebiger,  ba  eö  beffer  fei)c  ju  (^euratfpen  al5 
^Brunft  leiben ,  bmit  bie  93ienfd)en  nid)t  ©efa(:»r  laur 
fen  ibr  ewigeö  .^ci(  ju  verlieren,  wenn  man  UjiKn  ben 
©ebraud)  ber  (S^e  ju  jlreng  verbietet,  "Rubere  ne|>men 
Wenigftenö  jwei  Urfad}en  ber  wabren  (S^etrennung  an, 
ben  (S^n^brud),  unb  bie  ^erlalJring,  vorjug(id)  ba  im 
gad  be<S  (Sbebruc^ö  bie  ^2ßorte  (2f;ri)li  gunfiig  ju  fei}n 
fc^cincn,     I^ie  meijten  glauben,    man  f^nne  feine/ 


516 

divina  lege  satis  approbatam  ,  admitlendam 
rensent  qua  vinculum  Matriinonii  rali  et  car- 
nali  copula  consummati  ita  dissolvaiur  ut  novi 
conjugii  omni  modo  atque  omni  reprehensione 
carens  licentia  fiat,  quorum  hodie  potior  est 
auloritas.  Quoad  indulgentiam  tamen  quam 
Deus  in  genere  praeceptorum  sibi  suaeque  Ec- 
clesiae  servavit ,  variavit  pia  anliquitas:  nam 
ex  imperatorum  cliristianorum  legibus  constat 
fuisse  permissa  divortia  etiam  ab  oplimo  im- 
peratore  Theodosio  Magno  aliisque:  episcopos 
tarnen  aliquando  desiderasse  ut  lege  inrperiali 
prohiberentur  patet  ex  concilio  milevitano. 
^iliilominus  metu  incontinentiae  ipsa  Ecclesia 
aliquid  in  hoc  genere  saepe  indulsit:  et  ut 
concilia  eliberitanum ,  triburiense,  atque  alia 
quae  Gratianus  citat,  taceam,  ipse  Ambro- 
Sius  vir  sanctissimus,  viro,  inquit,  licet  du- 
cere  aliam ,  si  dimiserit  uxorem  peccanteni; 
et  nofum  est  quid  rescripserint  Zacharias  et 
Gregorius,  pontifices  roraani.  Nihilominus 
praevaluit  tandem  severior  Augustini  senten- 
tia    ad    id    "*)....  quod    reclius    et    melius    est^ 


*)  Vox  quae  hie  omissa  est,   ob  legendi  difGcuItatem, 
ffiibi  videtur  esse  contendens  aut  conscendens. 

Editio  Paris. 


o 


17 


im  g6ttlid)en  ©efe|c  ^inlanglic^  gcbittigte,  Urfad)c 
anfu|>ren,  n)oburd)  baö  ^anb  &cr  gefd)Ioff';ncn  unb 
biird)  Peifd)lid)e  ^ciwofpnmii}  üolljogcuvii  S*&e  fo  gex 
trennt  tverbe ,  öa^  man  ein  neucö  i5K'i)ün&ni|}  mit  "oöU 
(iijei-  J-rci^cit,  unb  ofpnc  allen  ^ont)m-f  cinn^e^en  bur; 
fi%  ^aö  Tinfc^cn  blcfor  ie|tera  6at  (:rut  }.i\  %aQc  baö 
UeC'eri3en)id)t.  ÜDod)  waö  bie  ^crgünfligunj^  in  Q5c; 
tvcft  ber  ©efef^e  angeln,  welche  (^ott  nd-)  unb  feiner 
Äivd)e  vorbehalten  ^at,  finben  tvir  71enberungen  in 
öem  e^rroürbigen  ^(ItevtBum :  benn  auö  ben  Ö)efe|eii 
ber  cbrirtüd)en  ^^aifer  i(l  gewi^,  ba^  anc^  üon  bem 
bcf^en  ixaifer  "^  ^  e  0  b  0  ö  /  bem0rc^en,  unbanbern, 
bie  Sbctrennungen  erlaubt  tvorben.ftnb ;  ba^  aber  boc^ 
bie  ^ifd)öfe  juweilen  «erlangt  fpaben ,  fic  m6d)teit 
burc^  ein  fatferlidjeö  0efef^  »erboten  werben,  crbeUet 
auö  bem  (Eonjil  »on  93iile\?»  97id}t6beflon)enigec 
i^at  bie  ^irc^e  felbfi  au6  '^nxdjt  ber  Unentbaltfamfeit 
in  biefem  ^punftc  einige  9^ad)fid)t  gebrau6t:  unb  o^i 
ne  üon  bem  (Sonjil  ju  (Slvir  unb  Xvibur  unb  anbern^ 
njeld)e  Öratian  anfübrt ,  ju  rebcn,  bcmerfe  id), 
ba§  ber  ^.  iefprer  ^mbrofiuö  fagt:  bem93iannc  ifi  cd 
erlaubt  eine  anbere  J^rau  ju  nehmen,  wenn  er  feine 
grau  ber  (3unbe  falber  entlajfen  |)at ;  bcfannt  i)1  aud), 
TOaß  bie  r6mifd)en  ^db\ie  ^ad}at\a6  unb  ©rego? 
riuö  hierüber  für  einen  ^efc^eib  gegeben  ^cibciu 
9^ic^töbe)1ott)eniger  überwog  enblid)  ber  ftrengere  1in6t 
fprud;  beö  ^.  ^uguftinö/  ber  baö  behauptet,  waö 


31» 

eamqiie  in  niilevilano  concilio  expressam  et 
praxi  Ecclesiae  roboratam  ipsa  synodus  tri- 
dentina,  denique,  nonnuUis  etiam  verbis  re~ 
tcntis,  conilrniavit,  cujus  ifa  habet  canon:  si 
quis  dixerit  Ecclesiam  errate  cum  docuit  et 
docet  (jiixla  evangelicam  et  apostolioam  doc- 
trinam)  projiter  adulteriiim  alterius  ronjugum 
Matrimonii  vinculum  non  posse  dissolvi,  ana- 
thema  sit.  Ubi  tarnen  temperamento  synodus 
usa  estj  ut  non  eos  daninaret  qui  contrarium 
sensere,  quales  fuere  viri  magni  complures , 
sed  tantum  eos  qui  Ecclesiam  hie  errare  dice- 
rent,  quorum  pertinaciae  merito  dicitur  ana- 
thenia.  Hoc  tarnen  non  ita  accipiendum  esse 
arbitror,  quasi  Ecclesia  quae  etiam  ob  maxi- 
mas  rationes,  polj'^gamiam  inrluJgere  posset, 
divortium  non  possef :  sed  Jioc  statuitur  se- 
cundum  expressam  Ciiristi  sententiam,  divor- 
tium non  minus  quam  polygamiam  divinae  le- 
gis primifivae  scopo  esse  contrarium,  quae 
tantum  duos  colJigat  in  carnem  unam,  et  quod 
Deus  conjuxit,  non  vult  ab  hoiuine  separari, 
ita  tarnen  ut  ipso  Cliristo  teste  *),  ob  duritiani 
cordis   aut   infirmitattm    humanam ,     praeeunte 


')  Marc.  X.  5. 


319 

biÖiger  iinb  Bcffcr  ifl ;  ^cnfc{6cn  hat  ciud)  &a3  (Jon-i( 
von  lOiiley  (jcjjekn,  unb  t>er  ©cbraud)  &cr  ^irc^e  be; 
fraftlgt,  felbft  Mc  tnbciuinifd)C  St)tio!>  [\\t  öcnfc(6:n, 
fo3ar  mit  ^cibcf^attuncj  einiger  ^ovtc ,  bcftattgt ;  bec 
Sanon  lautet  a(fo :  wenn  einer  faijt,  bie  Äird)e  irre, 
ba  [\c  gelehrt  fpat  ober  leBrt  (nac^  ber  Ic^re  beö  (Süan-' 
geliumö  unb  ber  'Jlpoi'ivi),  wegen  einem  S*&e6ruc^  ei? 
ncö  ber  bciben  (Sbegattcn,  fonne  ba5  ^anb  ber  (S^e 
nid)t  anfgeloft  werben ,  ber  fet)  üerjTuc^t»  lJ)od)  ^^at 
ber  ^ird}enrat§  feinen  ?(u6fprud)  gemäßigt ,  um  nic^t 
jene,  welche  anberö  badeten,  ju  »crbammen,  unter 
benen  mehrere  grofje  ?>}tdnner  waren,  fonbern  nur  je: 
ue,  weld)e  fagten,  bie  ^irc^e  irre  (^icrin;  über  bcrett 
^iberfpdnfliijfeit  mit  3iec^t  ber  ^hidj  gefproc^en  wirb, 
^iefeö  aber  glaube  id} ,  barf  man  nic^t  fo  »erflehen , 
alö  wenn  bie  ^irc^e,  wcld)e  auö  fe^r  wichtigen  0rün; 
ben  bei  ber  ^ieUveibcrei  3Rad)fid)t  gebrauchen  fonnte, 
€3  bei  ber  (S^^efd)eibung  nid}t  fcnnte»  !J(üein  biefeö 
©efe^  ijt  nad}  bem  außbvücFIic^en  ^(u^fprud^e  (Ef^rijli 
gegeben,  bajj  bie  (S6efc^eibung  eben  fo  fe&r  alö  bie 
Vielweiberei  bem  3wccFe  beö  urfprünglic^en  göttliche« 
©efe^eö  juwiber  fei),  welches  nur  jwci  in  ein  '^ieifdy 
verbinbet,  unb  nid)t  will,  ba^  \va^  Öott  oerbunben 
^atf  von  bem  9Jicnfd)en  getrennt  werbe,  fo  bod), 
^a^  nad)  bem  eigenen  3^"9*"fi''^  (S&rifii,  wegen  ber 
Jp)erjen6&drte  ober  ber  menfd}lic^en  (Sc^wdd)e,  wo 
unö  felbft  lia$  göttlidjc  Q5eifpiel  vorangegangen  i^. 


320 


divino  exemplo ,  ex  magna  ralione  vel  neccs- 
sifnte  dispensatio  concedi  possit,  quemadnio- 
diim  circa  votum  dispensari  potest :  nam  cum 
multo  majora  Ecclesiae  chrislianae  dederit 
Deus,  non  est  putandum  aliquid  ad  salutem 
animarum  utile  aut  necessarium  in  hoc  genere 
negasse,  aut  minorem  ei  pott-statem  relinuis.se 
puam  veteribus  ccncesserat  anle  Christi  ad- 
ventum,  licet  voluerit  ut  majore  cautione  Ec- 
clesia  novi  Tcstamenti  hoc  suo  jure  uteretur, 
omnique  conatu  fideles  a  pharisaiois  observa- 
tionibus  litterae  ac  justitia  exteriore  ad  majo- 
rem interioris  pariter  atque  exterioris  hominis 
quritatem  ac  verum  sensum  divinae  legis  a  se, 
tum  in  aliis  capitibus,  tum  circa  naturam  Ma- 
trimonii  explicatum  revocaret.  Scire  enim  de- 
bent  fideles  etiam  tolerabilia  quaeda^i  sibi , 
quanlum  licet,  vitanda  esse,  si  vitam  chris- 
tiana  sanctitate  dignam  vivere  velint. 


Itaque  praestat  in  his  omnibus  Ecclesiae 
Judicium  sequi  et  potestatem  agnoscere  quae 
etiam  circa  impedimenta  Malrimonii  elucet. 
Proinde  si  olim  pontifex  maximus  Henrico  oc- 
tavo,   Angliae  regi,   etiarasi  constiti^set  primum 


321 

aiiö  einer  tt)icf)tiqen  Urfad^e  o&er  OTot^wenbigfeit  eine 
^er(^ünftigung  fönnc  jngcfiCinben  werben  >  gleid^mie 
in  betreff  eincß  ©cliibbcö  biöpenftrt  werben  fann» 
^enn  ba  &m  ber  c^>rtfttid}en  ^ird)e  nod)  t?icl  großer 
re  died)tc  ert^eilt  l^at ,  fo  barf  man  nid}t  glauben,  er 
§a&e  i6r  in  biefer  2(rt  etwas  ,  ba$  jum  (5ee(en&ci( 
nii^lid)  ober  notBwcnbig  wäre,  »erfagt,  ober  if^r  eine 
geringere  0ewalt  ()inter[a|Jon ,  atö  er  bcn  liitcn  vor 
^er  2(nfunft  (Ebrifti  jugefianben  fpatte,  9JJag  eö  and> 
fcijn,  er  ^abc  gewollt,  bafj  bie  .^irc^e  beö  91.  X.  mit 
p,r6^erer  ^cbntfamfeit  fic^  i^reö  Oiec^teö  hcbkne , 
unb  mit  allem  ©treOen  ba^Muarbeite,  bic  ©laubige« 
toon  bcn  p^arifaifc^cn  ^eobad)tungen  beö  ^uc^i^abcn^ 
ber  dujyern  @cred)tigfcit,  jur  großem  Dvcinbcit  bc$ 
innern  unb  jnglcicf)  be5  dujjcrn  9J^enfd)en,  unb  jum 
walprcn  (Binn  beö  g6tilid)en  @efe|e5,  ben  er  fclbft  fo? 
wo^l  in  anbcrn  @tücfen,  als  and)  über  bie  ^efd}af; 
fenficit  ber  (S6e  erfldrt  6cit ,  jurücfjurufcn.  ^enn 
feie  ©laubigen  follcn  wifTen ,  ba^  iie  aud)  erträgliche 
^inge,  infoweit  eö  t^unlid)  ifl,  üermeiben  muffen, 
wenn  (ie  ein  ber  cbrifllidien  ^ciliQhit  würbigeö  ieben 
führen  wollen. 

(£6  ifi  ba^er  beffer  in  allem  biefcm  bem  Urt[^eile 
ber  ^ivd)e  ju  folgen ,  unb  bic  0ewnlt  anjuerfennen^ 
welche  aud)  in  betreff  ber  Sbebinberniffc  jic^tbar  i% 
50Benn ba^er e^ebejfen ber ^c^b^,  J^ ei n r i c^  bem  VIII , 
iKonig  von  (Snglanb,  —  bdtte  man  aud)  bie  ©eivip.- 

21 


322 

cum  Catharina  ii)airin;or»ium  fuisse  ob  anleccs- 
aoris  sui  dispensalionem  validum  divorlii  facui- 
tatem    et  novi  cum  Anna  conjugii  jus  indulsis- 
set,    eaque  facililate  regnum   Ecclesiae  conser- 
vasset,     vel  nunc  ponlifex  sinense  Imperium  in 
fidem    reciperel,      permissa    polygamia ,      quae 
sine   maxima    rerum    conversione    in    tanto   po- 
pulo  subito  aboleri  non  posset,    vel  eliam  cum 
pontifex   in    gradibus    a  Deo    et  Ecclesia  regu- 
lariter  prohibilis  dispensationem  ex  gravi  causa 
concedit,    non  pulo  sine  temeritate  vel  dispen- 
sandi    jus   negari  vel  consilium  ejus  reprehendi 
posse;    licet  enim  protestantes  Ecclesiae  potes- 
tatem    circa    interpretationem    divinae    legis    ac 
dispensationem    tiaeramentorum    in    dubium    re- 
vocent ,      et    speciatim    conten«lant    Matrimonia 
in    gradibus    omnibus    tapite    octavo    decimo    et 
vigesimo    Levitici    et    capite    seplimo    vigesimo 
Levitici    et    capite    septiiuo    vigesimo    Deutero- 
nomii    proliibiti^i,     esse   contra  jus  divinum  in- 
dispensabile ,     cjuia    Deus    pronunliat   se  gentes 
propter    incestas     illas     conjunctiones     punire  : 
attamen     cum    Deus    ipse     ostenderit    quosdam 
gradas    aut    bis    pares    indulgentiam    recipere  > 
ut  quando  eamdem  duobus  fratribus  successive 
copulari   etiam  jubet,     ut   taceam   quod   Jaco- 
bum  duas  sorores  simal  ducere  permisit;    Ec- 


323 

hcit,  &a^  bte  erfte  (56c  mit  &cr  ^  a  t  J  a  r  i  n  a  wegen  5ec 
^iöpf  n,5  feine?  ^orfabrerö  gültii]  (jenjefen,  — ■  öie  (Eiv 
iaubnif ,  bieSbe  Ut  trennen  imD  baß  Diec^t  eine  neue 
mit  ber  ?(nna  einjuge^cn,  ei*t§ei(t,  unb  burc^  biefe 
9"Jad)gicbi(3feit  ba^  dieid)  ber  Äirc^e  erhalten  f;atte, 
ober  tvenn  mirflic^  ber  <pabfl  ba^  cbinejtfc^e  Dteic^  jut 
tt)a6ren  ÜJeligion  bcfebrte ,  XMXd)  ©eftattnng  ber  ^ie(? 
weiberei ,  ttjcld)c  ohne  bie  größte  Umdnberung  bei  ei.- 
nem  fo  jaj)ireid)en  ^olfe  nic^t  auf  einmal  fonnte  auf? 
gefjoben  werben,  ober  auc^,  wenn  ber  ^abft  in  bett 
t)on  ©Ott  unb  ber  Äird)e  ber  dlcqel  nad)  tjerbetenett 
©raben  «uß  einer  wichtigen  Urfac^e  bie  !^ißpenj  ge? 
plattet :  fo  glaube  ic^ ,  man  fonne  o^ne  ^erwegenbeit 
i^m  ba^  Üvec^t  ju  bißpcnjiren  nid)t  abfpred^en,  noc^ 
feine  ^(bjic^t  tabehu  !5)cnn  obfd}cn  bie  ^roteftanteii 
bie  ©ewalt  ber  .^irc^e  in  ^Betreff  ber  Auslegung  beß 
gcttlid)en  ©efe|e6 ,  unb  ber  ^(uöfpenbung  ber  ©afra.- 
mentc  in  3"^cifel  jie^en ,  unb  befonbcrö  behaupten , 
bci^  bie  (E*|)cn  in  allen  ©raben,  bie  im  XVIII.  un^ 
XX.  ^auptjtücfe  beö  britten ,  unb  im  XXVII.  ^aupt- 
jlucfe  beß  fünften  ^ud>ß  ^Jiofeß  »erboten  finb,  ge- 
gen ba^  gottlid^e  Ü^ec^t  fet}en,  worin  nicbt  fonne  biß; 
penjtrt  werben,  weil  ©Ott  erflart,  er  j^rafe  bie  ^6U 
■  f:r  wegen  jenen  blutfc^dnberifd)en  ^erbinbungen:  fo 
Jat  büc^  bie  Äird)e/  bo.  ©Ott  fclbft  gejeigt  ^at,  ba^ 
in  gewiffen  ober  d^nlic^en  ©raben  eine  ^^ergünfti3ung 
erhalt?«  werbe ,  i*  ^,  bc^  er  befiehlt,  ba^  jwei  ^;a? 

21  " 


3:24 

clesia  merito  judicavit  oiniies  gradus  praeter 
primum  dispensationem  ex  causa  ,  hodieqiie 
recipere  posse,  quae  quanta  esse  debeat,  rec-. 
torum  Ecclesiae  et  dispensationem  petenlium 
conscientiis  permissum  est.  Eadem  Ecclesia 
etiam  nova  impedimenta  statuere  potest,  quae 
contractum  Matrimonii  irritum  faciant,  quod 
cliam  alicubi  sibi  potestas  saecularis  tribuit  ; 
imde  lege  in  Gallia  lata,  Matrimonia  libero- 
rum,  invitis  parentibus,  contracta,  censen- 
tur  ipso  jure  nulla,  quia  scilicet  consensus  le- 
gitimus contralientium  quasi  materia  sacramenli 
est 5  quis  autcm  legitimus  sit  a  legibus  civiü- 
bus  pendere  videatur.  Caeterum  jure  divino 
ad  validitatem  Matrimonii  requiri  consensum 
parenlum  nuspiam  extat,  tametsi  is  sine  gravi 
peccato  non  negligatur. 


Caeterum  etsi  Matrimonium  sit  sacramen» 
tum  et  irreprehensibile  censeri  debeat,  faten- 
dum  tamen  est  ob  manifestas  rationes  et  con- 
sensum populorum  er  verba  expressa*)  Scrip- 
turae   Sacrae,    plus    laudis   habere    caelibatum 


*)  In  Editioae  Paris,  exprecse. 

Editio  Moguntina^ 


325 

^cl•  x\ad}  cinaubcü  &ie  ndmticl)e  ?5rau  neBmcn  foUen, 
obnc  in  crwdbncn,  ba{^  er  bcm  3^"^fol>  erlaubt  J>abe 
jivei  (Bc^iDcftern  jugleic^  ju  6curat6cu,  mit  9lc(.f;t 
f3cgkubt,  ba§  in  allen  0ra&en,  ber  erfle  auö^euom; 
mcii,  au6  Urfad^eU/  bcrcn  ^eurtf^eilung  iizn  Werfte? 
h:n\  bcv  Äird)c ,  uni>  bcm  öewijTcn  jener,  \v:{d)C 
.t^iöpenj  begehren,  übcrla)Jen  if^,  f;cut  ju  "^age  ^i3.' 
pcnj  fonne  crt&eilt  werben,  ^ie  ^ird}e  fann  auc^ 
ebcnfo  neue  ^inberniffe  fejlfef^cn ,  tvelc^c  baö  (S6e? 
bünbni^  ungültig  mad)en  ;  biefcö  SKec^t  ^c^t  fic^  ja  in 
einigen  (Staaten  bie  iveltlic^e  03iad)t  jugeeignet:  tat 
ber  burd)  ein  in  Jranfreid)  gegebenes  ©efefs,  bie  (S^eti 
bcr  Äinber  tveld)e  wiber  ben  ^IßiUen  ber  (Eitern  gefc^lof; 
fcn  werben ,  fclbfi  nad)  bem  biirgerlid)en  Üvec^t ,  alss 
ungültig  angefeben  jinb,  weil  ndmlid)  bie  gefe|lid)e 
CSiniviüigung  b:r  CEontrafpenten  gteid)fam  bie  OJiaterie 
b:6  ©aframentö  ifi ;  —  \uc(d)e  (Einwilligung  ahct 
gefe^lid)  fei) ,  fd)eint  von  bcn  bürgerlichen  ©efe|,ett 
ab'Ubangen.  llebrigenß  finben  wir  nirgenbs ,  ba^ 
jnr  ©ültigfcit  ber  S^e  bie  (Einwilligung  ber  (Eltern 
c.fobert  werbe ,  obgteid)  man  biefelbe ,  o[>ne  eine 
fdjwere  (Bünbe ,   nid)t  üeruad)ldt5igen  barf. 

Db|d)ün  übri(;cn6  bie  (E6e  ein  (Baframent  ifl,  unb 
alö  untabclbaft  mu|i  angefcbcn  werben,  fo  mu^^  man 
bcd)  wegen  o^enbaren  rir|aü)en,  ber  UeOcreinfiim.- 
mung  bcr  "i^ölfer  unb  ben  au0brücflid;en  Porten  ber  C>, 
(Bc^riftcingejte^cn,  bajj  ber(E61ibat,  fe uf:l)  beobad;; 


326 

caste  servatum;  nain  et  mens  soliitior  est  ad 
coeleslium  rerum  contemplaliünem  et  animo  ac 
corpore  inlegro  atque  muiido  a  Jibidine  et  car- 
nali  affectu ,  purius  dii;nius(jue  sacra  tractan- 
tur.  Itaque  paulatim  eo  contendit  ac  tandem 
pervenit  Ecclesia  maxime  occidentalis  *)  ,  ut 
sQcerdotcs  caelibes  essent,  nam  Oriens  indul- 
gentior  in  eo  genere  fuit.  In  i])so  etiam  Oc- 
cidente  res  magnam  habuit  dirficultatem ,  prae- 
serlim  cum  nmlti  reapse  ostendant  se  dotio 
continentiae  carere,  unde  innumerabiles  qae- 
relae  partim  ipsorum  clerirorum  ,  partim  po- 
pulorum  natae  sunt.  Et  pii  alque  calholici 
principes  apud  pontificem  maximum  et  triden- 
tinam  synodum  vehementer  flagitarunt  conjugia 
sacerdotum  permitti:  magnae  tarnen  rationes 
luere,  quibus  hactenus  inipeditum  est  'quomi- 
rus  indulgendi  voluntas  effectum  sortireturj 
atque  haec  quidem  divinae  Providentiae  relin- 
quenda  sunt,  quae  opinione  nosfra  citius  viam 
ac  rationem  melioris  successus  ostendere  potest 
ad  restituendam  Ecclesiae  pacem  et  causas 
querelarum  tollendas.  Interea  aequum  est  ut 
protestantes  considerent  quam  multa  in  rebus 
humanis   sint  ferenda    quibus   remedium  statim 


*")  Ms.  occidentii 


327 

tct ,  (cbcu$wul•^i(]cv  fcn  :  bcnn  bcr  ©eifl  ijt  freicc 
5ur  Q5cfd)amin9  I)immtifd)cr  X^ingc ,  unb  bas  »^eilige 
n)irb  mit  fcnfd)cr  Seele  unb  Körper,  b'ic  rein  von 
^iScgicrlic^fctt  unb  |Tcifd)nd)cn  föclüftcn  )Tub,  veinet 
unb  würbißci*  6c[^anbclt,  X^abcr  l)at  nad)  unb  nac^ 
bic  ^ivd)c  unb  am  mcificu  b\c  aoenblanbifd/e  baf;iu  ge; 
ftrcbt,  unb  i|l  auc^  cnbüc^  ba^in  gelangt,  ba^  bie 
'prieflcr  unbcivcibt  bleiben ;  bcnn  bic  mcrgenlanbifc^e 
^h&,c  iDar  hierin  nad)fichtiger,  7a\d)  fclbfi  im  ^benbx 
lanbe  ^atte  bte@ad)e  gro'p'e@u)n>ierigfeiten,  bauptfad); 
lic^  ba  viele  in  bei*  %bat  bciriefen ,  bci\^  ibnen  bie  &cibi 
ber  (Jntbaltfamfeit  fe^le ;  ba^cr  entstauben  unja^lige 
^Ugen  \o\vo^i  von  bcn  (l)eifllid)cn felbft ,  al6 auc^  von 
bcn  ?336lfern.  Unb  fromme  m\b  fat6olifd)e  ^urfleii 
fpaben  bei  bem  ^abfte  unb  bem  tricntinifd)en  ^irc^en; 
ratb  inftanbig  begeprt,  man  möge  bie  "priefterejen  er; 
lauben:  boc^  waren  biöber  wichtige  Urfad)en,  welche 
\?erbinbcrten ,  bc§  ber  -^ur  3Rad)^d)t  geneigte  ?Ißille 
nid)t  in  ^I5irfliq)feit  übergieng ;  unb  bieß  mu^  man 
nun  ber  g6ttlid)cn  '35crfe(>ung  überlaiTcn ,  welche  e^er, 
al6  wir  eß  \jermutDcn ,  einen  ^ISeg  unb  ein  ^Olittet  cu 
neö  beffern  (Srfolgeö  jur  ^errtcUung  .cS'  Äird)enfrie5 
benö  unb  'jur  Hebung  ber  ^lageurrad)en  anzeigen 
fann»  Unterbcfi"en  crfobert  bie  ^illigfeit,  ba^  bie  ^ro.' 
tejtanten  erwägen,  wie  vieleö  man  bei  ben  menfc^lic^cit 
2(ngetegen6eiten  ertragen  müj)"e,  gegen  welches  man 
nid)t  auf  bev  (Stelle  Mittel  anwenben  fann,  unb  b<^^ 


328 

adhiberi  non  po(est:  neqiie  ob  hoiulnum  Im- 
probitatem  aiit  dilfirullatem  teniporuni,  nrru- 
sandüs  esse  Ecclesiae  re  torcs.  Ii)si  nuleni 
tlerici  ac  religiosi  sibi  firmiter  persuadcrc  dc- 
bent  ad  ca.siiiatem  '^ei  VcHidarn ,  vix  aiia  re 
onus  esse  solere  quam  vitationt*  olii  atque  )na- 
larum  occa-'^ionuni  et  .si-iia  cu juiqup  vc;!untale 
cujus  gratiani  Deus  dtvote  jiivu«  alus  neiriiu 
negf^it.  De  votis  conlinenliae,  paupertatJs  aut 
obedienliae,  idem  difcnduni  e.^t ,  ad  scrvan- 
dam  proinissionem  Deo  factam  tantum  opus 
esse  bona  voluntate  :  ilaque  sine  gravissinio 
peccato  Votum  ixligionls  violari  non  polt  st  j 
Ecclesiae  tanien  sua  poteslas  ob  graves  causas, 
jpsius  Dil  nomine,  dispensandi  \t\  remittendi 
obligationem  vel  commutandi,  integra  est.  In- 
terea  quia  mens  humana  multis  infirmitatibus 
laborat  ,  ideo  in  rejigicsis  societalibus  opus 
est  prudentiösima  directiune  superiorum  et 
magna  caritate  fratrum ,  ut  suavibus  remediis 
aegritudini  minorum  occurralur,  ac  piis  gra- 
tisque  occupationibus  ttnlationes  exrutianlur. 
Quoniam  vero  saepe  oscitantia  eorum  ad  quos 
ca  res  perlinfJ:,  mulii  abusus  iri'epunt,  et 
passim  conlingit  sine  divina  vocalione  per  er- 
rorem  aut  fraudem  illaqueavi  simplices,  imma- 
tiiros,     imperitosj     superiores    autcm  esse  dis- 


329 

man  wegen  ber  Öotttojtijfcit  öer  ?01cnfd)en,  ober  ben 
fd)tt)ieri3cn3citw»"fl^^»ößn/  ^'^  ^or|lef;cc  bec  ^ii-d)e 
nid)t  anfUiijcn  burfe»  :^ic  0ctf^lid)en  aber  fclbj^  nnb 
bie  DvbcuSindnncr  fcücn  fcfi  uberjeucjt  fci)u ,  ba|5  jui* 
(X-rbalmng  bei*  Äenfd}6cit  faiim  etwas  anbcvcö  uoüy. 
uKnbiij  fc'o,  a(6  bie  ^^crmcibuna  bc6  O^iiiüiggangö, 
bei*  büfcn  ©clcgcn{)citcn  unb  ein  ernfler  ^IBiUe  bei  je? 
beni/  unb  biefe  ©nabe  verfagt  ©Ott  nicnianbcn,  bei* 
t§n  eifrig  bariim  anruft»  ^on  ben  ©clübben  ber  Snt; 
^altfaiufeit,  ber  Tiniuu^  ober  beö  ©eborfamß  fann  man 
tas  nainlid}c  fatjen ,  bajj  namiic^  ,:,nr  «Haltung  eincö 
^erfprec^enß,  ba^  man  ©Ott  getf^an  ^at,  nur  ein 
guter  vlöille  notbig  fen,  X)a§er  fann  man  obne  bk 
fd)n?erfie  ©ünbe  ba$  ©clübb  cincö  Drbenö  nid^t  bre; 
d)en;  boc^  be()dlt  bie  ^irc^e  ibrc  ©ewalt,  n)id)tigec 
Urfad}en  falben,  felbfl  im  97amen  ©otteö  bic  ^er; 
binblid)feit  aufjjubeben  ober  nad)jnlaj]"en,  ober  biefelbe 
ju  üerdnbcrn,  Unterbeffen ,  weil  ber  menfd)lid)e  (Binn 
üiclen  ^dmadjhzitcn  unterworfen  iijl,  fo  wirb  in  ben 
vcligiofen  ©cfcüfd)aften  eine  fe^r  finge  Leitung  ber 
Obern,  unb  eine  grojje  9Rdd)jlcnlicbe  unter  ben  ^ai; 
bcrn  evfobert,  bamit  burd)  faufte  ^Iltittel  ber  ^ranf, 
fxit  ber  @d)wdd}ern  geflcurrt,  unb  bi'.ri)  fromme  unb 
augencbme  ^cfd)dftigungen ,  bie  u>erfnd)ungen  wer; 
(d)cud}t  werben.  5[ßeil  aber  öftere  burd)  3^aa^ldpigfeit 
jener ,  weld;en  bie  Obforge  anvertraut  ijt,  mk^Jli^: 
brauche  cinfd;(cid;en,   unb  es  cfta'ö  gefd}ief;t,   ba^ 


330 

oolos,  negligentes,  superbosj  socios  voro  du- 
ros,  acerbos,  morosos,  invidos,  ambitiosos, 
et  interdum  hos  pariter  et  illos  esse  dissolu- 
tos,  improbos  et  mali  exempli*}:  mirum  non 
est  tot  animas  etiam  in  religjosorum  societali- 
bus  ubi  pacem  spirilus  sperare  debebant  in 
suminis  inquietiidinibus  atque  malis  versari , 
ac  sacpe  sine  solatio,  et  instrumentis  saliitis 
in  exitium  versis,  quo  nihil  est  miserabilius. 
Orandus  itaque  Deus  est  ut  bonos  ac  pru- 
dentes  dirertores  Ecclesiae  suae,  et  nuos  offi- 
cio suQ  et  munere  digno  '  ■ )  dedit,  diu  conser- 
vet  atque  virtute  ex  alto  confortet,  tum  ut 
intelligere  po.ssint  quibus  potissimum  malis  la- 
boret  Eccle^ia  et  quibüs  remediis  sit  opus, 
tum  ut  satis  virium  et  constantiae  habe- 
ant  ad  superanda  impedinnenta  quae  homi- 
num  carnaliam  licentia  et  improbitate  aut  male 
zelosorum  imprudentia  objioiuntur.  Interea 
manet  verissimum,  quod  superius  alia  occa- 
sione  discernimus,  rite  ordinata  Ecclesiae  ve- 
lut     castroruiTij      acie ,      distinctisque     officiis , 


*)  ]n  Editione  Paris,  hie  TponiluT  punctum  ;    at  sctjucn? 
phrasiä  manifeste  apodosin  periodi  efficit. 

**}  Fortasse  dignos. 

Editio  Moguntina. 


331 

obne  gpttlidjen  55cruf  /  iv.iö  ^rrt^um  ober  betrug , 
Öutmiit^ige,  Uncrfabrnc  imb  Untt>ijJ"cni>e  ftc^  in  bic 
Sd)linge  locFen  {a\\en :  bk  ^orflcber  aber  cigcnjinnig, 
nad)ld^iij,  ftol'^jutb;  biciOZitgenofenbart,  bitter,  miuv 
rifd),  ncibifc^,  ^^errfd)füc^tii3,  unb  '^uwcifeii  bie  einen 
wie  bie  anbcrn  aiiögelaijcii,  gotttoö  finb,  unb  ein  befe? 
Q3eifpie(  geben:  fo  ijl  fein  2Bunber,  ba^  fo  viele 
©eelen  auc^  in  ben  Ät6|l;ern,  wo  jie  ben  ^rieben  §of? 
fen  foUten/'  \)on  ben  grollten  ^ednglltgnngen  nnb 
liebeln  herumgetrieben  werben ,  oft  obne  Xrofi  finb, 
unb  in  ben  3Berfjengcn  beö  ^eilö  i^ren  Untergang 
fi'nben ;  ein  folc^er  3nfranb  ifi  gcwi^  beu  clcnbefte,  3« 
©Ott  mn0  man  baber  beten,  bamit  er  gute  unb  weife 
^orfieber  feiner  Äird)e  gebe,  unb  jene,  weld)e  ilprc 
^f[id)t  unb  ii)i  2(mt  wnrbig  erfüllen,  lang  er[>atte, 
unb  mit  Äraft  von  Oben  jldrfe ,  auf  ba^  jie  fowobt 
einfe^enm6d)ten,  weld)cUcbelanf&crÄirc^eamfd)wer; 
ften  lajlen,  unb  welche  93tittcl  bagegcn  nerbwcnbig 
fei)en,  alö  auc^  Gräfte  unb  (£tanbl;afiigfeit  genug  be; 
jt|en ,  um  bie  ^inberniffe  ju  überwinben ,  welche  bie 
^ußgelaffenbeit  fleifc^lic^er  ?Otcnfc^en,  bie  ©ottloftg; 
feit  unb  Unflugbeit  eincß  iibel  üerftanbcncn  (Eifere  ib^ 
nen  entgegen  fe|en»  Unterbeffcn  bleibt  e6  boc^  immer 
wa^r ,  wie  wir  weiter  oben  bei  einer  anbern  ©elegem 
^eit  fejl  gefe|t  ^aben,  ba^  wenn  bie  @d}lad)torbnung 
ber  Äird)e,  wie  bei  einem  iagcr  rcc^t  gefiellt,  bie  ^o>- 
ften,  bie  Dbforge  unb  ?(cmter  ber  0eij^ltd)en  unb  9ie; 


sollicituüiiiibu»  atque  occupalionibus  clerico- 
iijin  et  religiosorum  ,  si  institutionum  leges  ser~ 
ventur ,  nihil  pulclirius,  nihil  praestabilius» 
nihil  denique  ad  divinam  gloriam,  ad  lucrum 
animarum,  ad  exercendam  carilatem  effica- 
lius,     excogitari  facile  posse. 

Finita  tractatione  de  christianis  officiis  cul- 
tuque  divino  et  sacramenlis ,  superest  ut  no- 
viösima  quoque  atlingnnui'^,  sive  liilnram  vi- 
tam.  Pes«ima  quoninidam  (ex  antitriuitariis 
imprimis)  sententia  est  aniniam  quoque  luima- 
nam  sua  natura  esse  mortalem  ,  nee  nisi  ex 
gratia  subsistere,  et  post  hominis  mortem  dor- 
mire  animas  ipsas  omnis  perceptionis  cogitatio- 
nisque  expertes  ,  in  die  demum  judirü  resus- 
citandas  j  sed  philosophia  vera  pariter  et  re- 
velatio  contra rium  docent.  Nam  anima  nostra 
est  substantia  quaedam,  nulla  aulem  substantia 
iiiii  per  niirat-ulum  annihilationis ,  penitus  in- 
terire  potest  ,  et  cum  anima  careat  partibus  , 
ue  dissolv'i  quidem  poierit  in  subslantias  plu- 
res ;  itaque  naturaliter  iinmortalis  est  anima: 
praeterea  semper  aclu  cogital,  nam  et  hoc  pro 
cerfo  habendum  est  niillam  substantiam  in 
natura  rerum  dari  quae  vcl  uno  momento  pe- 
nitus sit  otiosa,  atque  actione  passioneque  des- 
tituta.       Omnis   autem  animae    actio  passioque 


533 

(tgiofen  auögetbcilt ,  wum  Me  Dtegehi  bcr  Stiftungen 
fccobac^tct  Kvcröcn :  fo  fann  nidjt  U\d)t  ettvaö  fc^ene; 
reö  ,  ctwcjö  Dovtretftic^eres ,  nod)  jiir  ^eföiT 
fccrung  ber  göttlichen  S§re,  jum  Öcivinnfle  bct 
(Beeten,  m\b  jur  "JCußubung  &er  3fidd}|ten(icbe  mxb 
famercö,    au6gebad}t  tverben. 

^a  nun  Me  7(66an&lung  über  bie  QDjTic^tcn  öcs 
€&riflen,  fcenföotteßbienfl unb  bie^aframente geenbigt 
ijt ,  fo  ubrigt  un6  noc^ ,  iia^  mv  bie  legten  :t)inge  ober 
ha^  jufünftige  leben  berühren»  Einige  (\?orji'iglid) 
auö  ben^reicinigfeitßfdugnern),  §aben  jeneoevbevblic^e 
?Okinung,  bie  menfd)tic^e  ©eele  fei)  i§rer9Ratur  uad) 
flerblid),  unb  hc\ic^^  nur  auö  0nabe,  unb  nad)  beö 
SO^enfc^cn  Xob  fd)lafen  bie  (Seelen  felbjt  aüer  (impfin-? 
fcung  unb  ©ebanfen  beraubt,  unb  werben  erfl  am 
©eric^tötagc  wieber  aufgeweckt ;  attein  bk  wabre  ^6i; 
lofop^ie  unb  aud)  bie  Offenbarung  lebrt  ba6  0egcn; 
t^eil»  ^enn  unfcre  (Becle  ift  eine  gewi^e  (Bubflanj, 
feine  (Subftanj  aber  fann  o^ne  ein  ^^unber  bcr  ^er; 
nic^tung  gdujlid)  ju  ©runbe  ge§en,  unb  iia  bie  ©eele 
feine  '^^eile  ^at,  fo  fann  jie  nic^t  einmal  in  mehrere 
Subflanjen  aufgelöjl  werben :  ba^er  ift  bie  ©eele  i§; 
rer  3Ratur  nac^  unflerblic^.  ferner  i^cwH  fi'e  unablaf? 
flg ;  benn  aud;  bieö  muf  man  al5  gewi^  annehmen, 
t>a^  eö  in  ber  Olatur  feine  (gubjlanj  gebe,  bie  aud) 
nur  einen  7(ugenbltcf  gdnjlic^  unt|)dtig  unb  nic^t  in  eu 
ncm  3Mi^<*»ö^  ö^ö  ^Mbün^  unb  ieibcne  fcrje,  ^^bc^ 


334 

cogitatlonem  involvit.  Hoc  unum  tantuin  ex 
peculiari  Dci  ordinatione  est,  et  ad  Providen- 
tiae  supremae  rationes  pertinet ,  quod  aninia 
separata  memoriam  atque  conscientiam  rerum 
prioris  vitae  retinet,  ut  praemii  ac  poenae  ca- 
pax  esse  possit.  Interea  de  loco ,  natura  et 
fiinctionibus  animarum  separatarum  pauca  as- 
seri  possunt ,  praeter  id  quod  Deu.s  per  Scrip- 
turam  Sacram  aut  Ecclesiaui  suam  nobis  re- 
velavit. 

Onotiescumque  anima  corpore  discedens, 
in  statu  est  peccali  morlalis ,  adeoque  male 
alTecta  erga  Deum,  sponte  quadam  sua  (quem- 
admodum  pondus  semel  abruptuni  neque  ab 
externa  causa  denuo  retentuiii  atque  excep- 
tum)  in  exitii  baratrum  delabitur,  atque  a 
Deo  aijalienata,  sibi  ipsi  dainnalionera  irro- 
gat,  quemadmodum  et  supra  atiigimus:  usque 
adeo  ut  pii  quidam  viri  sentiunt  tantum  esse 
damnatorura  odium  erga  Deum  ut  nolint  ad 
gratiam  ejus  confugere,  ac  vel  ideo  aeternam 
sibi  infelicitatem  accersant  prorogentve,  eoquc 
minus  rairari  debemus  justi  judicis  severitateiii , 
Dpque  ad  Origenis  clementiam  devenire  necesse 
est,  qui  illud  Pauli  luysteriuni  quo  omnii 
IsRAF.L   salvus   fore   dicitur,     pro   suo  arbitrio 


335 

t^ian&elit  unb  Ici&en  &ec  <Bcdc  {d)ik^t  aber  einen  ©«r 
öanfen  in  fic^»  X^icfeö  einjige  nur  gefc^iefpt  auö  befon; 
J>eter  g6ttlid}cn  gugung,  unb  gebort  ju  ben  7ib]id)ten 
bcr  ^6d)flen  ^orfcj^ung ,  ba$  bie  ©eele  v>om  .Körper 
getrennt  baö  Tlnbenfen  unb  ^ewu^tfcrin  bcr  ^iuge 
bcö  tJor§ergc6cnben  iebcnö  bcbdlt,  bamit  jte  ber  ^e? 
lo^nung  ober  (Strafe  empfo.nglid)  fepn  fonne«  S"^^§ 
fann  man  »on  bem  Orte ,  ber  Olatur  unb  ben  -Berric^? 
tungen  ber  abgefd)icbenen  Seelen  wenig  fagen ,  attjjec 
fcem,  tt?aö  ©Ott  burd)  tie  b.  (Bdjrift  /  ober  bie  ^ird;e 
«nö  geoffenbaret  ^au 

2ßenn  bie  (Seele ,  bie  au$  bem  Äorper  fd)eibet , 
in  einer  *Xobfunbe  ift ,  baber  in  einer  bofen  (Stimmung 
gegen  ©Ott ,  \o  (turjt  fte  einiger  5)ia^cn  freiwillig  in 
öen  7(bgrunb  beö  ^erberbens  (gleid)  einer  loögeriffe,' 
nen  ^TialJe,  bie  \)on  feiner  duffern  Urfad)e  jurucfge.- 
galten,  unb  aufgenommen  ij'l')  unb  einmal  von  ©Ott 
abgewanbt,  jicot  \ic  fid)  feivfi  ine  ^erbammung  ui, 
wie  wir  oben  fd)on  gefagt  ^aben ,  unb  fo  jwar ,  ^(s.% 
einige  fromme  iOIdnner  bafiir  galten ,  ber  S^(\^  ber 
^erbammten  gegen  ©Ott  fei)  fo  gro^ ,  ^<x^  jie  ju  fei? 
ner  ©nabe  i§re  3ujlud)t  gar  nid)t  ne{)men  wollen,  unb 
ba$  jte  beöwcgen  eine  ewige  Unglucffeligfeit  |td)  jujie- 
feen,  ober  biefelbe  immer  tHn-lungern»  ^efloweniger 
alfo  bürfen  wir  unö  über  bie  (Strenge  beö  gerechten 
9iid}teri  tjerwunbern ,  unb  eß  ifi  nid)t  not^wenbig  ju 
Drigeneö  ©ütigfeit  feine  3"f^"^}t  s*^  nebmen,  ber 


336 

interpretatus,  omni  denique  crealiirae  divinairi 
misericordiam  indulget,  a  qua  sentenlia  faten- 
dum  est  etiam  alios  viros  sanctos  non  fuisse 
penilus  alienos,  imprimis  Gregorium  nysse- 
rum,  ipse  Hieronynius  etiam  quando  velut 
coactus  contradicit,  mollius  loquitur,  atque 
eo  saltem  inclinat  ut  impiorum  ,  tarnen  cliris- 
tianorum ,  opera  sint  igne  probanda  et  pur- 
ganda  ,  mixta  clementiae  judicis  sententia , 
quasi  scilicet  nullus  saltem  christianus  aeter- 
nura  perire  possit:  sed  liaec  vel  condonanda 
sunt  summis  viris ,  vel  in  meiius  interpre- 
tanda. 


Quicumquc  autem  moriuntur  Deo  amici, 
hos  aeternam  felicitatem  manere  quae  maxime 
in  divinae  pulchritudinis  fruitione  consistit ,  ex 
Scriptura  sacra  manifestum  est.  Scio  a  qui- 
busdam  heterodoxis  visionem  Dei  beatificara  in 
dubium  vocari ,  sed  sine  causa:  jam  tum  enim 
Deus  est  lumen  animae  unumqne  objectum 
immediatum  externum  intellectus  nostrij  sed 
nunc  omnia  videmus  velut  in  speculo ,  quasi 
radio  cogitationis  per  corporeas  qualitates  re- 
flexo  aut  refracto  :  unde  confusae  sunt  cogita- 
tiones   nostrae.      Tum   demum    vero    cum   dis- 


jcncö  G)c6ciimiif5  bcö  6.  ^^aiiluß,  wo  er  U\Qt:  gan,^ 
^örael  ivcv^c  gerettet  werben,  nad)  eigener  ^^idfiU*" 
auflegt,  unb  julef^t  jebcö  0cfd)6pf  an  ber  gotilichcit 
5Sarmberjigfeit  ?l'ntbeil  nehmen  ia^u  ^an  mu^  gej 
fle.^en/  ba^  auch  anbere  h,  ÜJidnner  biefer  ISieinung 
nicht  gau',  at>geneigt  waren,  befonberö  0regor  wou 
OlpiJa,  felbfi  auc^  .^  i  e  r  o  n  n  m u  5,  o6fd}on  er  gfeic^fam 
gezwungen  wibcrfpricht ,  linbert  feine  9{cbe ,  unö 
(ci)eint  wenig|"tenö  bafur  geneigt  ju  fet^n ,  ba^  bie  )^cvi 
fe  ber  ©ottlofen ,  wofern  |Te  (E^ri|ten  waren ,  iai^euec 
müpten  geprüft  unb  geläutert  werben ,  inbem  ber  Diicf},- 
ter  feinen  "^Cuörprud}  bnrcl)  Oute  mäßigt,  alö  wcnti 
ndmiid)  fein  (E5ri|t  crolq  fcnne  ju  ©runbe  gef;en:  al- 
lein biefe6  nui^  man  fo  großen  TOidnnern  verjei^en^ 
ober  auf  eine  günfligcrc  ^eife  auslegen, 

3ener  aber ,  weld)e  als  5^«?«"^^  ©otteö  f!erben  ^ 
wartet,  wie  eß  au6  ber  J.  ^d^rift  erhellet,  eine  ewi;; 
gc  (S)IücFfe(igfeit,  bie  üorjüg(id)  in  bem  ©enujfe  ber 
g6ttlid)en  (Bd)en6eit  befteht*  ^d)  weifj ,  baj}  einig? 
irrgläubige  bie  befeligcnbe  2(nfct}auung  0otte3  i« 
gtveifel  jie^en ,  aber  ohne  Urfac^c :  benn  alßbann  ijlt 
©Ott  bi^^  iic^t  ber  @eele,  m\b  ber  cinjige  unmittelbar 
re  ©egenflanb  unferö  ^erflanbeö :  i^t  feben  wir  alleö 
wie  in  einem  (Bpie3el ,  gleid)  alö  wenn  ber  ©traßl  beö 
©cbanfenö  burc^  bie  forperlid)en  (Sigenfdjaften  juriidt 
geworfen  unb  gebrod)en  wiirbe:  baber  bie  "i^criviri 
rung  unfrcr  0cbanfen»     'J^mn  erft  aber,  wann  uu? 

22 


338 

tiacta  noslra  notiiia  erit  ,  polabimus  füiitem 
verum  ac  Deum  facie  ad  facieni  intuebimur. 
Cum  enim  Deus  sit  ultima  rerum  ratio  ,  idco 
tunc  utique  videbimus  Deum  cum  cognilio  erit 
a  priori,  per  causam  causarum  ,  quatenus  de- 
monstrationes  noslrae  neque  liypotliesibus  iu- 
digebunt  ,  neque  experimentis ,  et  rationes 
reddcre  potcrimus  usque  ad  primilivas  Veri- 
tät es. 

Difficilis  quaeslio  mullis  visa  est ,  iitriim 
animae  ante  diem  judicii  ad  beatitudinem  aut 
etiam  miseriam  aeternam  perveniant.  Constat 
JoANNEM  secundum  vigesimum  pontificem  , 
aliorsum  inclinasse ,  iit  antiquiores  taceam,  et 
sane  videri  possit  ,  hoc  admisso,  super vacuum 
fore  Judicium  illud  cujus  forma  a  Christo  dcs- 
cribitur,  nee  eos  qui  damnandi  sunt,  q.uic- 
quam  ailegare  posse,  tanquam  ad  excusalio- 
nem  sui  profecturum  ,  si  negotium  onine 
dudum  transactum  est,  nuUa  mutandi  spe. 
Verum  res  ipsa  ostendit  Christum  ibi  mentem 
suam  expressisse  anthropologicos  et  cujusque 
conscientiam  in  suprema  illa  die,  cum  anima- 
bus  reddentur  corpora,  pro  accusatore  ac 
judice  pariter  ac  pro  reo  verba  facluram.  In- 
terea  fateor  Scripturae  locis  addendum  esse 
quod  magis  consentaneum  est  traditioni  Eccle- 


339 

fcrc  (Ecfciuu«ij3  fiar  fct)n  ioirb,  ivcvt:a\inr  auö  bcr 
wahren  ClucUc  triufcn,  unb  ©Ott  üou  'JCn(}c|u-I}t  jU 
^Inqcfic^t  fcl)auciu  .  '^cim  ^a  0ött  ble  Snöurjacl)e 
aUec  X)in(jc  i|1,  fo  werben  wir  citebann  (^ott,  wann 
unfcre  ^cnntnijj  a  priori  fenn  wivb ,  burc^  bie  Urfacl)e 
bei'  Uvfad}cn  fcf^en,  wo  nmnlicf)  unfere  (Si'wctfunacn 
webet*  ber  J^inpotbcfcn  uod)  beu  (Srfa6run(]en  mebr  Uf 
bürfcn  werben,  imb  wir  bie  0vunbc  (n5  ju  ben  Uv.- 
wabr^eiten  angeben  werben  fonnen» 

?öic(en  idjicn  jene  ^^ra^e  fitwieri^ ,  c5  bie  ©ee.- 
ien  üor  bcm  ©cri^ttöta^c  jur  ©hicffeligfeit  ober 
aurf)  jnr  ewigen  ^'Bcrbanunni^  gctancjen  werben,  (£*i5 
i|l  befannt,  ba^  3  c>  ^^  ^'^ '^  *^- c  ö  XXII.  jur  entgegenßc 
festen  iÖZeinnnij  fid)  genei(3t  (>abe,  üon  7(elterern  mU 
id)  gar  nid}t  rcben ;  unb  in  ber  %\^at ,  wenn  man  bie' 
fc6  jußibt,  fo  fd)cint  cö,  ^!x%  jeneö  ©eiidjt,  bcffen 
^(rt  unb  CCBeife  (S0rifin5  befd}rieben  fpat ,  ubcr|^u|?i«] 
fei)n  würbe,  unb  ba^  bie,  xaz\(\)z  üerbanuiu  werben 
follcn,  ntd}t6  V)orbrinijen  fonnen ,  xax^  i&nen  jur  Snt? 
fd)ulbi.gnng  biencn  werbe ,  wenn  bie  ganje  ^^d)z ,  of^-ic 
irgenb  eine  Hoffnung  berTtbdnbeining,  fd)on  abgetban 
ifr.  ^niein  man  \\d)t,  ^(\^  ^\.d)  (S^rifluß  ba  auf  eine 
menfd)(id)e  ^cife  aue^gebrüttt,  bcji  cineö  jeben  ©e? 
wijjen  an  jenem  legten  "^age ,  wann  bie  (Beelen  mit  bcm 
Ä'orpcr  wieberwerben v>ereinigt werben ,  fowo[)ifür bie 
^(nfidger  unb  9iid)ter  alö  auch  für  ben  @c^ulbigen  ^<x^ 
^2ö ort  fprec^en  werbe.    Ucbrigenögcflebeid),  bau  man, 

22  * 


340 

siae  ad   Iianc  conlroversiani ,    pariler  ac  nmltas 
alias  siniilcs,    definiendas. 

Limbum  infantum  seu  locum  ubi  aniraae 
solam  poenam  danini,  non  vero  poenam  sen- 
sus  paliantur,  non  ausim  improbare,  cum  in 
l^cclesia  passim  deftndatur  a  viris  summao 
doctrinae  ac  pietatis,  ac  justiliae  divinae  salis 
consentaneus  videalur.  Neque  enim  -eos  lau- 
dare  possum,  qui,  quemadmorlum  ipsi ,'  nil 
risi  exlrcnia  iiorunt,  ita  eliaiii  Deum  laccre 
aibilrantur, 

Resurreclio  corporum  inter  difficiliores 
cbristianae  fidei  articulos  cen^etur,  et  fingun- 
lur  nonnuUi  casus  quos  putant  inexplicabiles- 
Ponunt  cannibalem  ant!.roj)ophaguin  toto  vitae 
tempore  hiimanis  carnibiis  fuisse  nuditum,  et 
quaerunt  quid  illi  cornirulae  superfuturum  sit, 
quando  suas  repetiturus  venerit  ut  olim  grex 
avium  plumas,  lioc  est,  quando  caro  cujus- 
que  ad  pristinum  dominum  rcdibit.  Verum 
sciendum  est  non  illud  ad  essentiam  uniuscu- 
jusque  corporis  pertinere  qucd  ei  unquam 
uuitum  fuitj  certum  est  enim  corpus  noslrum 
perpetuo  perraeari  accipereque  et  amittere 
partes,     et    si     omnia    nobis    reddenda    esscn-t 


341 

itiu  bic\c  xuxb  'olck  au&erc  (Btvcitfac^cn  ,^u  6ecnbcu , 
mit  bcu  (BtcUcn  bcr  (Bd}xl\t,  auc^  va6  iuaö  mit  bcu 
li-abition  am  :r.ci»1cn  ubercinilimmt,  vcrbtubcn  muiJtv 

3c{)  m6d)te  mic^  mö)t  erfubncu,  ctmae  gegen  beit 
iimbiiö  bec  .^inbcr  cbev  bcu  Ort  ju  fagen,  wo  Mc 
Seelen  6(06  bie  ©tcafe  bc6  ^^5ev(iij"tc6 ,  ntd}t  ciSec  bic 
(Strafe  beö  0efüf.l6  leiben  foUen/  ba  biefe  icf^re  in  bec 
^ird)e  allgemein  von  bcn  gelebrteften  nnb  frcmmfleit 
iiJidnnern'üertbeibigt  wirb,  unb  ^icmlic^  mit  ber  QotU 
li:()en'0cred;tigPeit  iibereinjnftimmen  fc^eint,  ^enn 
jene  fann  id)  nid)t  [okn,  weld}e,  gleichwie  jie  fetOft 
|ic^  in  (Sctremcn  vertieren ,  fid)  cinbilben  /  auc^ 
(l)ott  ^anble  auf  fokf)e  ?Iöcife. 

^ie  2(nfer|"te6ung  ber  Körper  wirb  unter  bk  fc^wie; 
vigern  ^(rtifel  beö  cbrifilid)en  0Iau6enö  gerechnet,  unb 
(Einige  erbid)ten  ftc^  Jville,  wcidjc  fie  alö  unaufloöbac 
anfeben,  Sie  nebmen  an ,  ba'^^  ein  S  a  n  n  i  b  a  t ,  fein 
ganjeS  leben  binburd)  mit'3UMifd}enfTeifd}  \\6:)  genabrC 
\^a^z,  unb  fragen:  waö  jener  Ärd^e  übrig  bleiben  wirb, 
wann,  voie  ein)!,  bi\z  ^eerb  bec  ^ogel  fommeti 
wirb,  um  tjrc  fiebern  jurüd^jufobcrn,  ba'o  ^^zx^ii 
wann  ba^  ^t^M'd)  eines  jcben  ju  feinem  aXizw  .^crrn 
wieber  junicffebren  wirb«  '^(((ein  man  folt  wijfen, 
ba^  j^ne5  \yi(\^  je  einmal  mit  meinem  Körper  vereint 
war,  nid)t  jur  ^üöefenf^eit  bejjelbcn  gebore,  benn  eg 
ijl  gewi^ ,  ba%  unfer  .Körper  immerfort  burd}brungen 
werbe,   ba^  er  X&eile  empfange  unb  \)ecliere;   unb 


iTM^ 


342 

quae  no^fra  fuere,  nos  millecuplo  et  inultoi 
amplius  fore  jnajores  quam  sunuis.  Itaque  dici 
posset  in  unoquoque  corpore  esse  quenidam 
substanliae  llortm  cujus  natura  eliain  ex  chi- 
micorum  *)  placitis  illustrari  posset,  qui  inter 
tot.  mutaliones  servelur  et  pro  ut  nascendo 
ruique  obtigit,  semper  suböisfat  neque  aut 
alinientis  augeatur  aut  Iranspiratione  minuatur, 
quaniquam  in  infantibus  contra ctus,  in  adullis 
per  mujorcm  assumtitiae  et  \ariabilis  maleriae 
aiiassam  expandatur,  quod  si  concedalur  et 
illuni  dissipari,  tanien  cum  efficacia  ac  vir- 
lute  quasi  seminali,  non  vero  mole  valeat> 
sine  aliorum  detrimento  cuique  poterit  reddi. 
Itaque  anthropophagus  ille  retinebit  suum  tan- 
tum,  queniadniodum  et  illi  quos  devoravlt , 
nulln  eorum  confusione  quae  cuique  propria 
per  universam  corporis  niolem  dilTusa,  et  a 
superaddilis  atque  in  perpetuo  fluxu  positis 
dislincta  Dcus  assignavit.  Verum  etiam  sine 
tali  hypothesi  casus  sclvi  posset,  si  intelliga- 
mus  antropophagum  qui  sola  huniana  carne 
vixit,     de  singulis  aliquid,     nullo  ipsorum  de- 


*]|  Fotius  chemicorum, 

Edilio  Moguntina. 


343 

wenn  unß  aiin^,  tuaöuufci*  war,  \mcbet  mu^te  junicf? 
gegeben  tuerbcn :  fo  tvürbcn  wir  jnc^t  alö  taufen&mal 
gro^cv  werben  alö  wir  jinb,  ^a6cr  f  onnte  man  fagcn, 
in  einem  jebcm  Äorper  fei)  eine  gcwiiJe  ^Uime  ber  ©uö? 
f^anj,  beren  O^atur  man  fcl&ft  auß  ben  0runbfaj? 
jcn  ber  (X6emic  erfrdrcn  fonnfe ,  welche  fo  wie  fie  ei.' 
ncm  jcben  burd>  bie  ©cburt  ju  %i^di  würbe ,  mUcr 
fo  üiclcn  ^eranbcrungcn  erhalten  werbe,  immer  be; 
flc»^e,  uttb  tocbct  burd)  bie  Oia^rung  üermefprt ,  ncc^ 
bnrd)  bie  ^(«öbiinjtimg  verringert  werbe,  obfd)on  fie 
in  ben  ^inbern  jufammengeijcgen ,  in  ben  Srtt:ad}fc.' 
nen  aber  bnrd)  eine  größere  ^Jvajije  bes  anne(^mbaren 
unb  \?eranbevlid)en  (Btoffeö  auögcber^iu  wirb.  @ibt 
man  aud)  ju,  bc\^  jie  jid)  jert^eile,  fo  fann  biefclbe 
öemungead)tet,  ba  ifpre  ^nt^^nfit^it  won  ber  ^irffanu 
feit  unb  gleid)fam  ber  @aamenfraft ,  nid)t  aber  i^on 
ber  ^a^c  abr^angt,  einem  jebcn  ebne  3Rad)t6ed  ber 
aubern  jurucfi]cgcbcn  werben.  "Kuf  bk^e  7ixt  wirb  je? 
ncr  *i)3tenfc^enfrcj[cr  nur  baö  (Beinige  bebattcn,  fo  wie 
and)  |ene,  Kicld)!:  er  üer*cl^rt  Jat,  o§ne  ^ermifd)ung 
bejTcn,  xoa$  Q)ott  einem  jebcn  a(ö  eigen  j^nget&eilt  f;at, 
unb  nun  burd)  bie  ganjc  5)tafle  bciS  ^crpcrß  verbreitet, 
unb  von  bem  wai5  ^injugcfugt  warb ,  unb  in  ewigem 
Umlaufe  jld)  beivcgt,  abgcfonbcrt  ift.  ^(Uein,  aud) 
oyne  eine  foidje  Jpi)pot{*efe ,  f onnte  bicfer  galt  ai\^{]c: 
Icjt  werben,  wenn  wir  anne^nuen,  ba^  ber^Jienfc^em 
(reffet,   ber  bloe  von  '5}icnfd)enfl:tfd)  gelebt,   von  je; 


„gJItß^ 


344 

trimento,  posse  tnnquam  suum  retinere:  sa- 
lis  erii.n  monuimus  non  omnii  cuique  reddi  quae 
ad  corpus  ejus  unquam  perlinuere. 

Sed  bis  missis,    veniamus   ad  '^) quaes- 

tionem     de     piirgaforio     sive    poena    temporali 
post    hanc    vitam.     Prote.stanles    enim  sentiunf , 
i  eoTLim    qui     moriuntur    animas    .statim    aiit    ad 

aeternam  felicitatem  perveiiire  aiit  in  aeternum 
damnari.  itaque  preces  pro  mortuis  tanquam 
.supervacuas  rejiciunt,  aut  ad  inania  vota  re- 
ducunt,  qualia  etiam  de  rebus  praeterilis  et 
transactis,  consuetudine  potius  humana  quam 
ulla  utilitale  concipiuntur.  Contra  vetustissima 
Ecclesiae  sententia  est  orandum  qssq  pro  mor- 
tuis et  mortuos  precibus  juvari,  et  eos  qui 
ex  bac  vita  discesserunt ,  etsi  in  gratiam  per 
Christum  a  Deo  recepti  ,  rein^ssa  aeterna 
poena,  haeredes  vitae  aeternae  effecti  sint, 
subinde  adhuc  pro  peccatis  castigationem  ali- 
quara  paternam  sive  purgationem  pati,  prae- 
sertim  si  hanc  labern  in  bac  vita  non  satis 
diluerunt     et     huc     accommodarunt    alii    verba 


)  Vox  qiiae  hie  deest  vidcfur  esse  vcöiaiisiima  aut 
verathixma.  Legendi  difficuHas  oritur  ex  lilteris 
quae  secundam  syllabam  formant.  Edit.  Par. 


345 

beut  einjclncn  cttvaö,  o(Mtc  betreiben  9Ti^d)t^ciI,  atö 
bau  ©einige  behalten  foune ,  bcmi  wir  ^aben  fd}on  ^ut 
©ciiuge  (jejcijjt,  ba^  nic^t  jebcm  olleö ,  was  ju  feinem 
Körper  icmalö  ijc^ort  bat,  juvucfvjegebcn  werbe. 

!2l'((ein  U\\cn  wir  bief:ö,  imb  fonuncn  wir  m  bcr  fo 
fc[>r  bcfirittenca  "^tcic^c  \?oin  J^.^f'^i''^*^/  ober  von  ber 
jtitlid;cn  Strafe  nacl)  biefcm  leben,  ^enn  bie  >)uo? 
tcfianten  glauben,  bci^  bi^  Seelen  ber-^crflorbeneu 
gtcici)  cntweber  \ivc  ewigen  Sciigfcit  gelangen,  o^ct 
all]  ewig  ücrbammt  werben.  !^a&er  verwerfen  jtc  bie 
(3ibctc  für  bie  "bebten  aiü  etwas  übcrfllütTigcö ,  cber 
red)nen  fie  unter  bie  uuuüf|en  ^Tönnfd)e,  berg(eid)en 
auc^  von  üerjloffenen  unb  gefd}ef)enen  X)ingen  'me6r 
auö  menfd)lid)er  ©ewofpnbeit  a(6  anö  irgenb  einem  bat 
vaiiö  entfpringcnben  Olu^en  im  5}Zenfd}en  entfielen, 
^lingegen  war  e6  von  jef^er  bie  93icinung  ber  .^irc^c, 
bajj  man  für  bie  ^>erfiorbenen  beten  foUe ,  ba^  i^nen 
biird}  nnfcr  Qjcbct  gcbolfen  werbe,  unb  ba^  jene, 
wcld)e  anö  biefcm  leben  gefcf)icben  jtnb ,  obfc!)on  [le 
üon  ©Ott  in  ©nabcn  burd)  Sf^rijlum  aufgenommen, 
unb  nad)  d'rta^j  bcr  ewigen  ©träfe ,  (Srben  be6  ewi.' 
gen  lebenö  geworben  \i\\b ,  bod)  juweilen  noc^  für  i^re 
©ünbtn  eine  vdtcrlid^e  3iidnigung  ober  ^vcinigung 
leiben,  bcfonbcrs  wenn  fie  ftd)  v>on  biefen  Rieden  auf 
iSrbcn  nic^t  genugfam  gereinigt  j^aben ;  unb  einige 
wanbten  aii]  biefeö  bie  2Borte  df^rijli  üon  ber  3^&^i'"3 
bcö  le|ten  ^fenui<jS,  unb  ba^  aUeögleifd)  burd)  baö 


34Ö 

Clirisli  de  solvendo  novissimo  quadrante ,  et 
fjiiod  omnis  caro  igne  salietur,  alii  locur.i 
Pfiiili  de  liis  qui  fiindamenlo  inaedificaverunt 
lii^num,  foeniim,  slipulam  ,  et  salvi  erunt 
quasi  per  i^neni,  alii  lociim  de  Baptismo  pro 
mortuis.  Sancti  Patres  variant  quidem  circa 
purgationis  moduni;  alii  enini  aninias  cerlo 
in  loco  aliquandiu  (quod  nonnulli  extenderiint 
risque  ad  diein  jiidicii,  a]i(jui  etiam  ultra)  de- 
lineri  ibique  r.d  tempiis  purgari  sunt  arbilrati. 
Casligationis  niodum  alii  igne  corporeo  collo- 
carunt,  nonnulli  in  igne  tribulationis  quo  in- 
clinavit  aliquando  Augustinus,  et  hodie  cjui- 
dam  ex  Graecis :  et  nonnulli  vero  putarunt 
ignem  purgantem  eunidem  esse  cum  igne  ge- 
liennae,  alii  vero  separatum:  fiiere  eliam  qui 
puvgatorium  peculiariter  collocarunt  in  tempus 
resurrectionis,  ubi  omnibns  etiam  sanctis  tran- 
•seundnm  b'ü  per  ignem,  sed  eos  taotum  com- 
burendos  et  detrimentum  passuros,  quorum 
opus  '^)  ita  male  compositum  sit  ut  ardere  pos- 
sit.  Quidqiiid  hujus  sit,  pjeriqu«^  omnes  con- 
senserunt  in  castigationem  paternam,  siye  pur- 
gationem  post  haue  vitam,  qualiscun^que  ea 
esset   quam   ipsae   animae    ab    excessu  ex  cor- 


*)  Ccrj:us.  Editio  Paris. 


347 

J^euer  foU  <)efa!jeu  wev&cu ,  an  ;  anberc  6cjic Jku  fpicr* 
auf  bie  ©teile  &c6  f;,  ^aiiliU,    wo  er  fagt:    baf? 

jene,  we(d)c  auf  v>a6  5»»^^"'f"t  ^»5^3 /  "^^"z  <Btop? 
peln  gebaut  6a6en  /  felitj  werben ,  wie  tmd)  baö 
ebener ;  anbere  bie  (5tcUe  üon  bcr  Xaufc  für  bie  %ob: 
ten.  ^ie  §.  ^^ater  jTnb  jivar  nicf)t  einig  über  ^ie  lUt 
unb  ^^eife  bcr  SKeinigung :  bie  einen  namlicl)  glaub; 
ten ,  ba^  bie  ©eclen  in  einem  bej^imnncn  Ort  eine 
3eitlang  (wclc^eö  einige  bie  jum  ©eric^tetagc ,  einige 
noc^  weiter  (Mnau6  auögebe^nt  ^abcn)  cingcfa^loffen 
fenen ,  unb  ba  biö  auf  eine  gewijje  '^ck  gereinigt  wer? 
ben»  'Knbcrc  liefjen  bie  3ücl)tigung6art  in  einem  for; 
pcrlid;en  ^cuev  befielen,  mehrere  im  ^cuer  ber  %\:ühi 
fal,  ju  weld)cr  iO^einung  e^ebejfen  "Jfuguftin  jlc^ 
neigte ,  unb  §eut  ju  "iage  einige  auö  ben  ©riechen : 
mefprere  aber  hielten  bafür ,  ba^  reinigcnbe  ^^euer  fetje 
ba$  ndmlic^e  als  jeneö  ber  .^olle;  anberc,  eö  ]cx)  abi 
gefonbert;  c5  gab  auc^,  xodd)e  bci6  J^gfcucr  ganj 
befonberö  in  bie  3'^it  ^-»^  ^(uferfi:e(^ung  fefsten ,  wo 
alle ,  auc^  fogar  bie  .^eiligen ,  buvcf)  ba^  ^cuer  gc; 
6en  muffen ;  bcd)  würben  nur  jene  brennen  unb  üual 
leiben,  bereu  Öebaube  fo  fc^lec^t  jufammen  gefügt 
fei),  bci^  eö  brennen  fonne.  ^ocf)  bem  fcp-wie  ibm 
wolle ,  alle  beinahe  fommen  barin  übercin  ,  bafj- 
nad)  biefem  ieben  eine  \)dterlic^e  3"^^'9"-^9  ober  Diei; 
nigung,  wie  fie  auc^  befcfjaffen  fe»)n  mag,  flatt  {»abe, 
welche  bie  (Seelen ,    bie  nac^  bem  Jj^infc^eiben  au? 


3/48 

poro,  illuminatae,  et  sibi  "')  conspecta  tunc 
imprimis  pracleritae  vilae  imperfcctione,  et 
peccati  foeclitale  maxinia  tristilia  tactae  sibi 
accersunt  libenter,  nollentque  aliter  ad  culinen 
beatitudinis  pcrvenirc.  Voluntariam  enim  esse 
purgatoriam  hanc  afilictionem  rerogitantis  acta 
sua  animae,  praeclare  multi  viri  nolarunt  et 
iiiter  caeteros  illustris  est  granatensis  locus, 
qui  Philippo  secundo  in  novissiina  aegritudine 
magnam  consolationem  attulit. 


*)  Vcrbum   sili    videtur    ex   Ms.    dclcndum,     inferitls 
positum.  Editio  raria. 


349 

ücm  Körper  ei-lcuci)tef ,  m\b  ^anu  ganj  beim  'Jfnblicf 
ber  Unv)oüfommcnbcit  5c6  v»er|Toj]eucn  iebenö  ,  unb 
«bcr  bie  Sd)anblid)feit  bei*  ©linbe  \)on  ber  größten 
'llraunßfcit  gcrülprt  jicf)  wunfd)cn,  unb  nicl}t  anbcvö 
jut  b6d}flcn  (Scligfcit  gelangen  ivcUten*  X)enn  »ielc 
^Öhinnec  f;abcn  fef;r  fd}cn  bemerft  /  bajj  bicfe  reini; 
genbe  'ivubfal  ber  über  i^re  ^anblungen  nad)benfcn; 
ben  ©eele  frcliviüig  fci}e;  unb  unter  anbern  \jerbient 
bie  ©teüe  am  inbwiQ  von  Öranata  bemerft  ju  wer; 
ben,  tt)c{d)e  9)|>ilipp  bem  II.  in  feiner  legten  ^rant' 
feeit  9rofen  %xo^  gewabrt  ^au 


tDJJins,    getinicft  tei  3.  «ffiittb/   birct)i)f(ict)em  SSiic^örucfer. 


IBINSING 


SF/""^ 


JUL241» 


BT 
70 

U 
1820 


Leibnlz,     Gottfried  Wilhelm, 
Freiherr  vor 

System  der  Theologie 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
SLIPS  FROM  THIS  POCKET 


UNIVERSITY  OF  TORONTO 
LIBRARY